Phi điểu nguyên âm của nhữ bá sĩ nghiên cứu văn bản và giá trị văn chương

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN TỨ TUYỆT PHI ĐIỂU NGUYÊN ÂM CỦA NHỮ BÁ SĨ – NGHIÊN CỨU VĂN BẢN VÀ GIÁ TRỊ VĂN CHƯƠNG Luận văn thạc sĩ chuyên

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN TỨ TUYỆT

PHI ĐIỂU NGUYÊN ÂM CỦA NHỮ BÁ SĨ – NGHIÊN CỨU

VĂN BẢN VÀ GIÁ TRỊ VĂN CHƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Hán Nôm

Hà Nội – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN TỨ TUYỆT

PHI ĐIỂU NGUYÊN ÂM CỦA NHỮ BÁ SĨ – NGHIÊN CỨU

VĂN BẢN VÀ GIÁ TRỊ VĂN CHƯƠNG

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Hán Nôm

Mã số: 60 22 01 04

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Kim Sơn

Hà Nội – 2014

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc PGS.TS Nguyễn Kim Sơn, người

đã tận tâm hướng dẫn, hỗ trợ tôi về mọi mặt trong quá trình thực hiện Luận văn của mình

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô giáo đã giảng dạy, chỉ bảo trong suốt khóa học của tôi Xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè đã động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành Luận văn này

Hà Nội, tháng 12 năm 2014

Nguyễn Tứ Tuyệt

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 5

5 Đóng góp của luận văn 6

6 Bố cục luận văn 6

NỘI DUNG Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG I: NHỮ BÁ SĨ VÀ TÁC PHẨM PHI ĐIỂU NGUYÊN ÂM Error!

Bookmark not defined.

1.1 Thân thế và sự nghiệp Error! Bookmark not defined 1.1.1 Tiểu sử tác giả Error! Bookmark not defined 1.1.2 Quan điểm thơ văn và sự nghiệp sáng tác Error! Bookmark not defined.

1.2 Tác phẩm Phi điểu nguyên âm Error! Bookmark not defined.

1.2.1.Tình hình văn bản Error! Bookmark not defined 1.2.2 So sánh các dị bản và chọn ra thiện bản Error! Bookmark not defined 1.2.3 Nguyên nhân ra đời và nhan đề tác phẩm Error! Bookmark not defined Tiểu kết Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 2: GIÁ TRỊ VĂN CHƯƠNG PHI ĐIỂU NGUYÊN ÂM Error!

Bookmark not defined.

2.1 Chủ đề, cảm hứng chủ đạo trong Phi điểu nguyên âm Error! Bookmark not

defined.

2.1.1 Chủ đề sáng tác trong Phi điểu nguyên âmError! Bookmark not defined 2.1.2 Cảm hứng chủ đạo trong Phi điểu nguyên âm Error! Bookmark not

defined.

2.2 Thể loại sáng tác trong Phi điểu nguyên âm Error! Bookmark not defined 2.3 Nghệ thuật ngôn từ trong Phi điểu nguyên âm Error! Bookmark not

defined.

Tiểu kết Error! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 7 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined.

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong bức tranh toàn cảnh về diện mạo văn học Việt Nam thì văn học chữ Hán đóng vai trò vô cùng quan trọng Suốt mười thế kỷ kể từ buổi đầu của ngày độc lập tự chủ cho đến khoa thi năm 1919 thì sáng tác chủ yếu của văn học Việt Nam được viết bằng chữ Hán là chính Chữ Hán hiện diện và được sử dụng trong mọi hoạt động của đời sống từ chính trị, văn hóa, lịch sử, y học cho đến phô bày, diễn đạt tâm tư tình cảm của con người Chữ Hán được các nhà thơ nhà văn sử dụng trong sáng tác của mình trải dài cả nghìn năm nên về khối lượng văn chương ngày nay chúng ta được thừa hưởng là không hề nhỏ Nhiều tác phẩm đã được dịch và phổ biến gắn liền với những tên tuổi quen thuộc như: Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ song bên cạnh đó vẫn còn rất nhiều tác phẩm tác giả lớn nchưa được nhiều

người biết đến Nhữ Bá Sĩ và Phi điểu nguyên âm là một trong những điển hình

như vậy

Tuy được xem là một tác gia lớn của thế kỷ XIX song những sáng tác của Nhữ Bá Sĩ vẫn chưa được quan tâm nhiều, người ta chỉ nhắc đến ông qua một số giai thoại, hay trích dẫn sơ lược một vài ý kiến của ông về các vấn đề văn học trong một số bài viết chứ chưa nghiên cứu chuyên sâu về quan điểm tư tưởng cũng như những đóng góp của ông cho văn học thời kỳ đó Đối với thời đại mình Nhữ Bá Sĩ nổi bật ở vai trò là người thầy xuất chúng Cuộc đời của ông gắn liền với việc dạy dỗ và đào luyện nhân tài, ông bắt đầu sự nghiệp dạy dỗ

ngay khi còn rất trẻ, Nghi am học hiệu của ông là một trong những trường đào

tạo có tiếng vào thời đó Ông là người thầy giáo mẫu mực, luôn đề cao điều

nhân và yêu mến học trò Trong số môn sinh của ông có Phạm Thanh đỗ Bảng

nhãn (1851) được ca tụng là 國朝亞狀 (quốc triều á trạng) và Đỗ Xuân Cát đỗ

cử nhân song không ra làm quan

Ngoài dạy học ra thì Nhữ Bá Sĩ còn là một tác gia lớn Ông nghiên cứu rất nhiều lĩnh vực, trước tác của ông bao gồm các mặt: Lịch sử, văn học, địa lý, bói

2

toán trong đó những sáng tác về văn chương, nhất là thơ chiếm số lượng lớn

Đương thời người ta ca tụng ông là:

Thi văn Cát Xuyên Đối liên Phùng Cầu

(Tài thơ văn thì có Nhữ Bá Sĩ ở Cát Xuyên, đối liên thì có Lê Văn Thạc làng Phùng Cầu)

Dù số lượng sáng tác đa dạng song thơ văn vẫn là trọng tâm trong sự nghiệp của ông Bằng tâm hồn thi sĩ nhạy cảm, xuất phát từ trái tim ưu thời mẫn thế trước hiện thực cuộc sống Nhữ Bá Sĩ đã sáng tác rất nhiều thơ văn Tác

phẩm của ông được ghi lại trong các tập thơ như: Phi điểu nguyên âm, Việt sử

tam bách vịnh, Việt hành tạp thảo Tuy nhiên do nhiều yếu tố khách quan lẫn

chủ quan mà cho đến nay chỉ mới có một số tác phẩm của ông được dịch và trích dẫn Chính vì lý do đó mà chúng tôi lựa chọn tác phẩm của ông làm đối tượng cho đề tài nghiên cứu Trong khuôn khổ phạm vi luận văn của mình chúng tôi không thể giới thiệu hết những trước tác của Nhữ Bá Sĩ mà chỉ nghiên

cứu Phi điểu nguyên âm - tác phẩm thơ văn tiểu biểu cho khuynh hướng sáng

tác của ông Việc đi sâu vào nghiên cứu văn bản cũng như nội dung tác phẩm này sẽ phần nào giúp chúng ta hiểu thêm con người, quan điểm, lập trường, tư tưởng của Nhữ Bá Sĩ cũng như giá trị văn chương của tác phẩm

2 Lịch sử nghiên cứu

Đối với bất kì một công trình nghiên cứu nào, việc tìm hiểu lịch sử nghiên cứu vấn đề, từ đó tổng kết những giá trị và hạn chế của việc nghiên cứu trước khi đưa ra những kiến giải của bản thân người nghiên cứu là một công việc hết sức quan trọng và cần thiết

Là một nhà thơ lớn của thời đại, nên thơ văn của Nhữ Bá Sĩ được ghi

chép trong khá nhiều tư liệu có thể kể ra như: Ai vãn đối liên tập (哀輓對聯集),

Ất Mùi tiến sĩ Nguyễn tiên sinh soạn (乙未進士阮先生撰), Bi ký tạp biên (碑記

雜編), Chư gia văn tập (諸 家 文 集), Dương Đình thi trướng tập (陽亭詩帳),

3

Trung ngoại quần anh hội lục (中 外 群 英 會 錄), Quần anh hội thi (群 英 會

詩) Nghiên cứu Về Nhữ Bá Sĩ hay tác phẩm của ông theo hướng chuyên biệt, cho đến nay, theo sự khảo sát của chúng tôi thì mới chỉ có Đỗ Hoàng Tú Anh

với luận văn tốt nghiệp: Lược khảo và phiên dịch Nghi am sơ định học thức Tuy

nhiên cho đến nay theo khảo sát của chúng tôi thì tên tuổi và tác phẩm của ông mới chỉ được tuyển dịch và giới thiệu sơ lược trong một số tác phẩm

Có thể chia các loại tài liệu đề cập đến Nhữ Bá Sĩ thành hai loại: các công trình thư mục học, từ điển và bài viết có tính chất giới thiệu, trích dẫn hoặc tuyển dịch một số bài rải rác trong các tập thơ của Nhữ Bá Sĩ

2.1 Các công trình thƣ mục học, từ điển

- Di sản Hán Nôm Việt Nam- Thư mục đề yếu, Trần Nghĩa - Francois

Gros, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 1993 Tác phẩm giới thiệu khái quát về Nhữ Bá Sĩ, bút danh và các sáng tác của ông Phần giới thiệu về tập thơ

Phi điểu nguyên âm chủ yếu điểm qua về kí hiệu văn bản, đồng thời khái quát về

tình hình văn bản của tác phẩm hiện được lưu giữ ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm

- Tìm hiểu kho sách Hán Nôm (Nguồn tư liệu văn học, sử học Việt Nam),

Trần Văn Giáp, Nhà xuất bản Văn Hóa, Hà Nội 1984, Giới thiệu sơ lược về tự,

hiệu, năm sinh, năm mất và tác phẩm của Nhữ Bá Sĩ

- Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nguyễn Quang Thắng, Nguyễn Bá

Thế, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1991 Cũng giới thiệu sơ lược như vậy

- Từ điển văn học (bộ mới), Đỗ Đức Hiểu (chủ biên), cùng các soạn giả

Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu, Trần Hữu Tá, Nhà xuất bản thế giới, 2004 Trong công trình này đã có những đánh giá khái quát xác đáng và chi tiết về xuất thân, sự nghiệp quan điểm sáng tác của Nhữ Bá Sĩ cũng như giới thiệu về

tác phẩm Phi điểu nguyên âm Trong đó có đoạn nhận định về ông: “Mặc dù

nhận thức còn đề cao sách vở và đạo đức nhà Nho, nhưng với lòng yêu nước sâu sắc, với số lượng tác phẩm có nhiều đóng góp về mặt nội dung và thể loại như trên, Nhữ Bá Sĩ xứng đáng được coi là một nhà văn có tầm cỡ ở thế kỷ XIX”

4

Tên tự, tên hiệu các tác gia văn học Việt Nam, Trịnh Khắc Mạnh, Nhà

xuất bản Khoa học xã hội, 2002, Giới thiệu về tác giả Nhữ Bá Sĩ, tên tự, tên hiệu

và các tác phẩm của ông

2.2 Bài viết có tính chất giới thiệu, điểm qua hoặc tuyển chọn và trích dẫn một số tác phẩm trong các sáng tác của Nhữ Bá Sĩ

Những công trình thuộc nhóm này hiện nay còn rất ít Qua kết quả khảo sát của chúng tôi thì đa phần chỉ là trích dẫn mang tính gợi ý về giai thoại, quan niệm văn học, về thơ vịnh sử

Giai thoại văn học Việt Nam, Kiều Thu Hoạch, viết lại những giai thoại

về Nhữ Bá Sĩ cũng như sơ lược về tiểu sử của ông đồng thời có trích một số bài

thơ dịch: Hạ tân khoa tiến sĩ bát viên vinh quy, Mã Giang thu nguyệt ký Phạm

Ôn Như Có thể nói sau bộ từ điển văn học thì đây là bài viết về ông chi tiết

nhất Thơ văn trong bài được trích từ Phi điểu nguyên âm và Việt sử tam bách

vịnh

Những bài viết có nêu tên ông như: Tình hình văn học chữ Hán nửa sau

thế kỷ XIX của Trần Thanh Mại viết: “Nhữ Bá Sĩ làm văn tế vợ chết trẻ, hứa với linh hồn vợ sẽ lấy ngay vợ khác, để chóng có con trai nó sẽ thờ cúng người vợ

đã chết đi!” Đây là một bài phê bình thơ văn thời Nguyễn theo tư tưởng giai cấp

một thời nên cái nhìn khá hằn học với các tác giả

Bài Có một dòng thơ vịnh sử trong di sản văn học của cha ông của

Nguyễn Xuân Diện thì chỉ điểm tên và tổng kết 307 bài vịnh sử của Nhữ Bá Sĩ

Tổng tập văn học Việt Nam, (42 tập), Nhà xuất bản khoa học xã hội, 2000

Trong đó, tập 19 của bộ sách này có giới thiệu sơ lược về tác giả tác phẩm và tuyển dịch một số bài thơ tiêu biểu trong các sáng tác của ông

Nhìn chung có thể thấy, tất cả những công trình nghiên cứu trên phần lớn chỉ giới thiệu một cách sơ lược về tác giả, quê quán, các bút danh, chức danh và các sáng tác của ông, đồng thời trích dẫn một số bài thơ tiêu biểu để làm rõ những nhận định mà người viết đánh giá về Nhữ Bá Sĩ Cho đến nay, chưa có một công trình nào đi sâu vào nghiên cứu về tác giả và các sáng tác của ông, đặc

biệt là về vấn đề văn bản của Phi điểu nguyên âm - một trong những sáng tác

5

quan trọng thể hiện tâm tư, tình cảm của Nhữ Bá Sĩ Đó cũng chính là một hạn chế đáng kể trong việc nghiên cứu nền văn học chữ Hán của Việt Nam thời trung đại nói chung và vấn đề nghiên cứu thi ca nhà Nguyễn nói riêng Do vậy,

chúng tôi chọn đề tài Phi điểu nguyên âm của Nhữ Bá Sĩ_ Nghiên cứu văn bản và giá trị văn chương làm luận văn nghiên cứu tốt nghiệp

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là văn bản 飛鳥元音 Phi điểu nguyên âm

của Nhữ Bá Sĩ 汝伯仕 được lưu trữ tại Viện nghiên cứu Hán Nôm với 3 dị bản: VHV.1773, VHV.83 và A.2911

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là nghiên cứu về văn bản và giá trị văn

chương của tác phẩm Phi điểu nguyên âm để phần nào hiểu hơn về Nhữ Bá Sĩ

và đóng góp của ông cho văn học thế kỷ XIX

4 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành luận văn chúng tôi sử dụng nhiều phương pháp khác nhau theo hướng tiếp cận liên ngành như:

Phương pháp thống kê phân loại: Phương pháp này được sử dụng để

khảo sát các sáng tác của Nhữ Bá Sĩ, thống kê những dẫn chứng từ Phi điểu nguyên âm trực tiếp thể hiện quan niệm văn chương của tác phẩm Trên cơ sở dẫn chứng khảo sát, tiến hành phân loại để tìm ra nội dung, khái quát thành luận điểm cơ bản

Phương pháp thống kê tổng hợp: đây là phương pháp thường được sử

dụng để khai thác dẫn chứng Phương pháp này được vận dụng để xử lý các dẫn chứng, giúp đưa ra kết luận xác đáng

Phương pháp văn bản học: Phương pháp này được sử dụng để so sánh,

đối chiếu, phân loại giữa các dị bản, đưa ra bản đáng tin cậy để phiên dịch và công bố

Phương pháp phân tích tác phẩm: Thông qua phương pháp này chúng tôi

tiến hành tìm hiểu nội dung và giá trị văn chương của tác phẩm

6

5 Đóng góp của luận văn

Đưa ra các vấn đề về văn bản Phi điểu nguyên âm và giải quyết phần nào

các vấn đề ấy, góp phần cho văn bản học Hán Nôm nói chung

Nghiên cứu về Nhữ Bá Sĩ với phương tiện thông tin cập nhật hiện nay

Lần đầu tiên giới thiệu tác phẩm Phi điểu nguyên âm của Nhữ Bá Sĩ

Thông qua khảo sát, thống kê, phân loại tìm ra nội dung tác phẩm và giá trị văn chương của nó

Tuyển dịch tác phẩm Phi điểu nguyên âm

6 Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận, Tài liệu tham khảo và phần Phụ lục

phiên âm dịch nghĩa văn bản Phi điểu nguyên âm, luận văn được chia ra làm 2

chương:

Chương 1: Nhữ Bá Sĩ và tác phẩm Phi điểu nguyên âm

Chương 2: Giá trị văn chương Phi điểu nguyên âm

7

TÀI LIỆU THAM KHẢO

I Tài liệu Hán Nôm

1 Đạm Trai áp tuyển tập 癚齋壓線集 VHv.1738, A.2152

2 Việt hành tạp thảo 粵行雜草 VHv.1797, A.2793

3 Nguyên Lập việt hành tạp thảo thi 元 立 粵 行 雜 草 詩

Vhv.100

A.1285

4 Đạm Trai thi khóa 癚 齋 詩 科 A 2263, VHV.2418

5 Nghi am sơ định học thức 沂 庵 初 定 學 式 VHV.2237,

VHV.308

II Tài liệu tiếng Việt

1 Nguyễn Phan Cảnh (1987), Ngôn ngữ thơ, Nxb Đại học

và giáo dục chuyên nghiệp, Hà Nội

2 Nguyễn Đổng Chi (1942), Việt Nam cổ văn học sử, Nxb

Hàn Thuyên, Hà Nội

3 Nguyễn Huệ Chi (1983), Mấy vẻ mặt thi ca Việt Nam –

giai đoạn cổ trung đại, Nxb Tác phẩm mới, Hà Nội

4 Hà Như Chi (1967), Việt Nam thi văn giảng luận, Nxb

Tân Việt, Sài Gòn

5 Nguyễn Tài Cẩn (1998), Ảnh hưởng Hán văn Lí Trần

qua thơ và ngôn ngữ thơ Nguyễn Trung Ngạn, Nxb Giáo Dục

6 Cao Hữu Công, Mai Tổ Lân (2000), Nghệ thuật ngôn

ngữ thơ Đường, Nxb Văn học, Hà Nội

7 Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng, (2006), Các triều đại Việt

Nam, Nxb Thanh Niên, Hà Nội

8

Lao động, Hà Nội

9 Nguyễn Phạm Hùng (2001), Trên hành trình văn học

trung đại, Nxb Đại học quốc gia, Hà Nội

10 Nguyễn Phạm Hùng (2001), Văn học Việt Nam từ thế kỷ

X đến thế kỷ XX, Nxb ĐHQG, Hà Nội

11 Trần Trung Hỷ (2007), Thơ sơn thủy cổ trung đại Trung

Quốc, Nxb Giáo dục, Hà Nội

12 Nguyễn Sĩ Đại (1996), Một số đặc trưng nghệ thuật của

thơ tứ tuyệt đời Đường, Nxb Văn học

xã hội, Hà Nội

14 Trần Xuân Đề (1998), Lịch sử văn học Trung Quốc, Nxb

Giáo dục, Hà Nội

15 Dương Quảng Hàm (1968), Việt Nam văn học sử yếu, Trung tâm học liệu Bộ giáo dục Sài Gòn

16 Nguyễn Thị Bích Hải (1997), Thi pháp thơ Đường, Nxb

Thuận Hóa, Huế

Thuận Hóa, Huế

18 Trần Đình Hượu (1995), Nho giáo và văn học Việt Nam

trung cận đại, Nxb Văn hóa - Thông tin

19 Đinh Gia Khánh (chủ biên) (1976), Hợp tuyển thơ văn

Việt Nam, tập II (Văn học thế kỷ XIX – thế kỷ XVII), Nxb Giáo dục,

Hà Nội

20 Trần Văn Giáp (chủ biên), (1972) Lược truyện tác gia

Việt Nam, Nxb KHXH

21 Trần Văn Giàu (1993), Xã hội Việt Nam trong thời

nguyễn và Nho giáo Việt Nam thế kỉ XIX, Nxb.KHXH

22 Nguyễn Lộc (1997), Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỉ

XVIII – đến hết thế kỷ XIX, Nxb Giáo dục, Hà Nội