CHƯƠNG 2: SƠ ĐỒ HÓA TRONG DẠY HỌC KHOA HỌC 5
2.3. Biện pháp sơ đồ hoá trong dạy học Khoa học 5
2.3.1. Biện pháp sơ đồ khuyết
Sơ đồ 2.7. Các giai đoạn phát triển của thai nhi Phôi
Bào thai Hợp tử
Tuần thứ 20
Có đầy đủ các cơ quan Tuần thứ 12 Cử động
Cảm nhận được tiếng động
9 tháng Em bé được sinh ra
Hoa
Hoa thụ phấn nhờ côn trùng
Màu sắc sặc sỡ Cánh hoa, đài hoa
Nhỏ Không có Hoa thụ phấn
nhờ gió
Không có màu sắc đẹp
Hương thơm hấp dẫn côn trùng
2.3.1.1. Biện pháp sơ đồ khuyết khi dạy bài mới
* Quy trình:
Bước 1: Giáo viên cung cấp sơ đồ khuyết, yêu cầu học sinh nghiên cứu tài liệu học tập (sách giáo khoa,…) hoặc quan sát tranh ảnh, video để hoàn thiện sơ đồ.
Bước 2: Học sinh làm việc cá nhân hoặc theo nhóm (theo yêu cầu của giáo viên) để hoàn thiện sơ đồ. Giáo viên quan sát, nếu học sinh gặp khó khăn thì đưa ra các câu hỏi gợi mở.
Bước 3: Giáo viên chọn một số sơ đồ của học sinh, cho cả lớp nhận xét.
Bước 4: Giáo viên kết luận và cung cấp sơ đồ đáp án.
* Ví dụ minh họa: Khi dạy Bài 5: Cần làm gì để mẹ và em bé đều khỏe?, hoạt động tìm hiểu phụ nữ có thai nên và không nên làm gì?, giáo viên có thể tiến hành như sau:
Bước 1: Giáo viên cung cấp sơ đồ khuyết, yêu cầu học sinh làn việc theo nhóm 4, nghiên cứu sách giáo khoa mục Bạn cần biết trang 12 để hoàn thiện sơ đồ.
Bước 2: Học sinh làm việc theo nhóm 4 để hoàn thiện sơ đồ. Giáo viên quan sát, nếu học sinh gặp khó khăn thì đưa ra các câu hỏi gợi mở:
Sơ đồ 2.1. Phụ nữ có thai nên và không nên làm gì?
Phụ nữ có thai
Nên
Ăn uống đủ chất, đủ lượng
?
Đi khám thai định kì
?
?
Không nên
?
Thuốc lá Thuốc lào
Rượu Ma túy Lao động nặng
? Thuốc trừ sâu
Thuốc diệt cỏ
1. Ngoài ăn uống đủ chất, đủ lượng và đi khám thai định kì, phụ nữ có thai nên làm gì để cả mẹ và em bé đều khỏe?
2. Thuốc lá, thuốc lào, rượu, ma túy được gọi chung là gì? Phụ nữ có thai nên hay không nên dùng các chất này?
3. Thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ được gọi chung là gì? Phụ nữ có thai nên tiếp xúc với cấc chất này không?
Bước 3: Giáo viên chọn sơ đồ của một số nhóm, cho cả lớp nhận xét.
Bước 4: Giáo viên kết luận và cung cấp sơ đồ đáp án:
2.3.1.2. Biện pháp sơ đồ khuyết khi củng cố, ôn tập
* Quy trình:
Bước 1: Giáo viên cung cấp sơ đồ khuyết, yêu cầu học sinh tái hiện kiến thức đã học để hoàn thiện sơ đồ.
Bước 2: Học sinh làm việc cá nhân hoặc theo nhóm (theo yêu cầu của giáo viên) để hoàn thiện sơ đồ. Giáo viên quan sát, nếu học sinh gặp khó khăn thì đưa ra các câu
Sơ đồ 2.1. Phụ nữ có thai nên và không nên làm gì?
Phụ nữ có thai
Nên
Ăn uống đủ chất, đủ lượng Nghỉ ngơi nhiều hơn
Đi khám thai định kì Tiêm vác-xin phòng bệnh
Uống thuốc khi cần theo chỉ dẫn của bác sĩ
Không nên
Dùng các chất kích thích
Thuốc lá Thuốc lào
Rượu Ma túy Lao động nặng
Tiếp xúc với chất độc hóa học Thuốc trừ sâu Thuốc diệt cỏ
hỏi gợi mở.
Bước 3: Giáo viên chọn một số sơ đồ của học sinh, cho cả lớp nhận xét.
Bước 4: Giáo viên kết luận và cung cấp sơ đồ đáp án.
* Ví dụ minh họa: Sau khi học xong Bài 51: Cơ quan sinh sản của thực vật có hoa, giáo viên có thể tiến hành cho học sinh củng cố bài học như sau:
Bước 1: Giáo viên phát phiếu học tập có sơ đồ khuyết sau, yêu cầu học sinh thảo luận nhóm đôi để hoàn thiện sơ đồ, lựa chọn một số nhóm làm vào bảng nhóm.
Sơ đồ 2.9. Khái quát đặc điểm cơ quan sinh sản của thực vật có hoa Bước 2: Học sinh thảo luận nhóm đôi để hoàn thiện sơ đồ. Giáo viên quan sát, nếu học sinh gặp khó khăn thì đưa ra các câu hỏi gợi mở:
1. Cơ quan sinh dục đực của thực vật có hoa được gọi là gì?
2. Nhụy là tên gọi cơ quan nào của thực vật có hoa?
3. Ngoài chỉ nhị, nhị còn có bộ phận nào?
4. Ngoài đầu nhụy và noãn, nhụy còn có những bộ phận nào?
5. Nếu phân loại hoa theo đặc điểm cấu tạo thì có những loại nào?
Bước 3: Giáo viên dán các bảng nhóm lên bảng, cho cả lớp nhận xét.
Bước 4: Giáo viên kết luận và cung cấp sơ đồ đáp án.
Hoa
Là cơ quan sinh sản của thực vật
có hoa Cấu tạo
Cơ quan sinh
dục đực ? ?
Chỉ nhị
? Nhụy
Đầu nhụy
?
? Noãn Phân loại theo
đặc điểm cấu tạo
?
?
?
Sơ đồ 2.9. Khái quát đặc điểm cơ quan sinh sản của thực vật có hoa 2.3.1.3. Biện pháp sơ đồ khuyết khi kiểm tra, đánh giá
* Quy trình:
Bước 1: Giáo viên cung cấp sơ đồ khuyết, yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức đã học để hoàn thiện sơ đồ.
Bước 2: Học sinh vận dụng kiến thức đã học để hoàn thiện sơ đồ. Giáo viên quan sát, nếu học sinh gặp khó khăn thì đưa ra các câu hỏi gợi mở (nếu là kiểm tra bài cũ).
Bước 3: Giáo viên cho cả lớp nhận xét sơ đồ (nếu là kiểm tra bài cũ).
Bước 4: Giáo viên kết luận và cung cấp sơ đồ đáp án.
* Ví dụ minh họa: Khi dạy Bài 56: Sự sinh sản của côn trùng, kiểm tra bài cũ Bài 55: Sự sinh sản của động vật, giáo viên có thể thực hiện biện pháp sơ đồ khuyết như sau:
Bước 1: Giáo viên cung cấp sơ đồ khuyết sau, yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức đã học để hoàn thiện sơ đồ. Giáo viên gọi 1 học sinh lên bảng hoàn thiện sơ đồ.
Hoa
Là cơ quan sinh sản của thực vật
có hoa Cấu tạo
Cơ quan sinh
dục đực Nhị Bao phấn
Chỉ nhị
Cơ quan sinh
dục cái Nhụy
Đầu nhụy Vòi nhụy Bầu nhụy Phân loại theo Noãn
đặc điểm cấu tạo
Hoa có cả nhị và nhụy Hoa chỉ có nhị
hoặc nhụy
Sơ đồ 2.2. Khái quát đặc điểm sinh sản của động vật
Bước 2: Học sinh vận dụng kiến thức đã học để hoàn thiện sơ đồ. Giáo viên quan sát, nếu học sinh gặp khó khăn thì đưa ra các câu hỏi gợi mở (gợi ý lần lượt):
1. Đa số loài vật chia thành hai giống nào?
2. Cơ quan sinh dục đực tạo ra gì? Cơ quan sinh dục cái tạo ra gì?
3. Hợp tử sau khi phân chia nhiều lần và phát triển thành gì?
4. Động vật sinh sản bằng những cách nào?
Bước 3: Giáo viên cho cả lớp nhận xét sơ đồ trên bảng.
Bước 4: Giáo viên kết luận và cung cấp sơ đồ đáp án:
Động vật
Chia làm hai giống
?
Cơ quan sinh dục
đực
Cơ quan sinh dục
cái
?
Cách sinh sản
Hợp tử
Thụ ?
tinh
Phân chia nhiều
Phát lần triển
Mang đặc tính
của bố và mẹ
?
?
?
?
Trứng Động
vật
Chia làm hai giống
Đực
Cái
Cơ quan sinh dục
đực
Cơ quan sinh dục
cái
Tinh trùng
Cách sinh sản
Đẻ trứng
Đẻ con
Hợp tử
Cơ thể mới
Thụ tinh
Phân chia nhiều
Phát lần triển
Mang đặc tính
của bố và mẹ
Sơ đồ 2.2. Khái quát đặc điểm sinh sản của động vật 2.3.2. Biện pháp phân tích sơ đồ
2.3.2.1. Biện pháp phân tích sơ đồ khi dạy bài mới
* Quy trình:
Bước 1: Giáo viên cung cấp sơ đồ hoàn chỉnh do giáo viên tự xây dựng hoặc sưu tầm được.
Bước 2: Giáo viên tổ chức cho học sinh khai thác sơ đồ.
Bước 3: Giáo viên kết luận, hợp thức hóa kiến thức.
* Ví dụ minh hoạ: Khi dạy Bài 56: Sự sinh sản của côn trùng, hoạt động tìm hiểu sự sinh sản của ruồi và gián, giáo viên có thể tiến hành như sau:
Bước 1: Giáo viên cho học sinh quan sát hai sơ đồ sau:
Sơ đồ 2.10. Chu trình sinh sản của gián
Sơ đồ 2.11. Chu trình sinh sản của ruồi
Bước 2: Giáo viên tổ chức cho học sinh khai thác sơ đồ:
- Yêu cầu học sinh chỉ vào từng sơ đồ và nói về sự sinh sản của ruồi và gián.
- Yêu cầu học sinh quan sát hai sơ đồ, nhớ lại kiến thức đã học ở hoạt động kế trước, cho biết sự giống và khác nhau trong chu trình sinh sản của bướm cải, gián và ruồi.
- Yêu cầu học sinh rút ra kết luận về các giai đoạn sinh sản và phát triển của côn trùng.
Bước 3: Giáo viên kết luận, hợp thức hóa kiến thức.
Đa số các loài côn trùng đều đẻ trứng. Tùy thuộc vào từng loài mà chu trình sinh sản có những giai đoạn khác nhau. Có loài sau khi trứng được thụ tinh thì nở thành côn trùng, có loài còn có thêm giai đoạn ấu trùng, nhộng.
2.3.2.2. Biện pháp phân tích sơ đồ khi củng cố, ôn tập
* Quy trình:
Bước 1: Giáo viên cung cấp sơ đồ hoàn chỉnh.
Bước 2: Học sinh tự lực phân tích sơ đồ.
Bước 3: Giáo viên nhận xét, chỉnh lí.
* Ví dụ minh hoạ: Sau khi học xong Bài 57: Sự sinh sản của ếch, giáo viên có thể tổ chức cho học sinh củng cố bài học như sau:
Bước 1: Giáo viên cung cấp sơ đồ đầy đủ về chu trình sinh sản của ếch:
Sơ đồ 2.12. Chu trình sinh sản của ếch
Bước 2: Giáo viên gọi học sinh chỉ vào sơ đồ và nói về chu trình sinh sản của ếch.
Bước 3: Giáo viên nhận xét, chỉnh sửa cho học sinh.