§ Khái quát về thể chế và thể chế chính trị
§ Quốc gia - thể chế chính trị trung tâm
§ Mối quan hệ giữa dân sự và quân sự
§ Kiểm soát quân sự
Khái niệm thể chế
§ Thể chế (institution): những qui tắc, nguyên tắc, chuẩn mực, qui định, qui phạm, phương thức thực thi các công việc khác nhau [mô hình xử sự], có thể chính thức hoặc không chính thức, đã được chấp nhận rộng rãi [ổn định] và có khả năng dự đoán trước
§ Thểchếchính thức: nhà nước, đảng phái, hiến pháp, xã hội dân sự,...
§ Thểchếkhông chính thức: gia đình, họtộc, tầng lớp xã hội,...
§ Thể chế là tập hợp tương đối bền vững các quy tắc và thực hành có tổ chức... tương đối bất biến... trước sự thay đổi cá nhân... và các ưu tiên...
các hoàn cảnh bên ngoài [James March & Johan Olsen]
§ Thể chế là các quy tắc của trò chơi trong một xã hội, hoặc chính thức hơn, là những hạn chế do con người nghĩ ra để hình thành sự tương tác của con người [Douglass North]
Khái niệm thể chế
§ Thể chế là các qui định theo đó các cá nhân, công ty và nhà nước tác động lẫn nhau. [...] phân cấp trao quyền và trách nhiệm giải trình là hai khía cạnh của thể chế hiện đại. [Báo cáo Phát triển Việt Nam 2010]
§ Thể chế, theo nghĩa hẹp, dùng để chỉ các cơ quan, tổ chức, hoặc còn được gọi là các thể chế quản trị. [như: cơ quan lập pháp, tư pháp, hành pháp, bộ máy hành chính, chế độ liên bang]
Khái niệm thể chế chính trị
§ Các quy tắc, luật chơi trong lĩnh vực chính trị; là những giới hạn hay hạn chế (constraints) đối với các hành vi và tương tác chính trị [Robert Goodin & Hán-Dieter Klingemann]
§ Chủ nghĩa thể chế (institutionalism): một tập hợp các ý tưởng lí thuyết và giả thuyết liên quan đến các mối quan hệ giữa các đặc điểm thể chế và các chủ thể, thực hành và biến động chính trị
§ Mối quan hệ song hành giữa thể chế chính trị và thể chế kinh tế.
[các thể chế dung hợp và thể chế khai thác: Daron Acemoglu &
James Robinson]
Các thể chế chính trị cơ bản
§ Thể chế chính trị là các cấu trúc của hệ thống chính trị nhằm để thực thi công việc cai trị, bao gồm: các thể chế môi trường (các quy tắc, luật chơi) và các thể chế quản trị (các chủ thể, bao gồm chủ thể tạo lập, áp dụng chính sách) [Paul Brooker]
§ Rothstein xác định 4 loại thể chế chính trị cần thiết để một cộng đồng theo đuổi các lợi ích của mình: thể chế tạo ra quy tắc, thể chế áp dụng quy tắc, thể chế giải thích quy tắc, thể chế bảo đảm thực thi quy tắc
§ Một số thể chế chính trị cơ bản: nhà nước, hiến pháp, chế độ pháp quyền, chủ nghĩa liên bang, bầu cử, đảng chính trị, xã hội dân sự
§ Các thể chế quốc tế: UN, WTO, EU, APEC, NATO,...
Sự đa dạng của thể chế chính trị
§ Chính thể: đại nghị - tổng thống
§ Cấu trúc lãnh thổ: đơn nhất - liên bang
§ Cơ quan lập pháp: đơn viện - lưỡng viện
§ Hệ thống đảng: một đảng - hai đảng - đa đảng
§ Hệ thống bầu cử: đại diện theo tỷ lệ và đa số
§ Các yếu tố ảnh hưởng: bối cảnh chính trị, kinh tế, xã hội, lịch sử cũng như sự sáng suốt, sự lựa chọn của con người
Sự đa dạng của thể chế chính trị
§ Nền dân chủ cần có các thể chế: bầu cử tự do, công bằng và định kỳ, quyền tự do biểu đạt, các nguồn thông tin đa dạng, quyền tự chủ của các tổ chức, quyền công dân. [Robert Dahl]
§ Các chế độ phi dân chủ duy trì các quy tắc chính thức trong hiến pháp và luật, nhưng lại dựa vào các quy phạm không chính thức của chế độ để giới hạn cách thức các quy tắc hiến pháp và luật đó được giải thích và áp dụng, đôi khi giả vờ áp dụng giống như đóng kịch, hoặc là thậm chí bỏ qua các quy tắc chính thức (hình thức). [Paul Brooker]
Quốc gia/nhà nước (State)
§ Quốc gia/nhà nước (state) và dân tộc (nation)?
§ Nhà nước: thực thể chính trị trung tâm, có tầm quan trọng khó có thể bị bác bỏ
§ Nhà nước: một thực thể chính trị pháp lý có chủ quyền trên một phạm vi lãnh thổ nhất định. [4 yếu tố hay đặc điểm: lãnh thổ, dân cư, chính quyền, chủ quyền]
§ Chủ quyền là đặc tính nổi bật của nhà nước hiện đại: chủ quyền pháp lý (đối nội) và chủ quyền chính trị (đối ngoại)
Phân loại các nhà nước
§ Hình thức nhà nước (form of state):
§ Phương thức hình thành nguyên thủ quốc gia
§ Mối quan hệ giữa trung ương và địa phương
§ Hình thức chính quyền/chính phủ (form of government)
§ Chính phủ dân chủ (democracy)
§ Chính phủ độc tài (authoritarian/totalitarian)
§ Mối quan hệ giữa lập pháp và hành pháp
§ Chế độ đại nghị
§ Chế độ tổng thống
Chức năng, vai trò của nhà nước
§ Các mô hình: nhà nước như người gác đêm, nhà nước tối thiểu, nhà nước kiến tạo phát triển, nhà nước dân chủ xã hội, nhà nước tập thể hóa, nhà nước toàn trị
§ Sự dao động vai trò từ tối thiểu (chủ nghĩa vô chính phủ) đến tối đa, bao trùm toàn bộ đời sống xã hội (chủ nghĩa toàn trị)
§ Nhà nước là "một phần thưởng trong chính trị", các chủ thể chính trị đối đầu, tranh giành nhằm chiếm được vị trí kiểm soát nhà nước. [có thể là sự đối đầu giữa cấp tiến và bảo thủ]
§ Các thể chế nhà nước có ảnh hưởng đáng kể đối với sự tham gia của người dân vào lĩnh vực công; cơ quan lập pháp có vai trò chính trong việc xây dựng khuôn khổ vận hành của nhà nước và xã hội
Mối quan hệ giữa dân sự và quân sự
§ Các nhà nước thành lập và duy trì lực lượng quân đội để bảo vệ quốc gia, tiến hành chiến tranh; chính sách quốc phòng của một quốc gia luôn là chủ đề được quan tâm và gây tranh cãi
§ Quân đội là thể chế chính trị đặc biệt với đặc trưng nổi bật nhất là khả năng độc quyền sử dụng vũ khí hạng nặng và năng lực cưỡng chế mạnh mẽ; tổ chức chặt chẽ, tính kỷ luật, phục tùng cao, khả năng hành động, phản ứng nhanh
§ Quân sự "đứng trên", "đứng ngoài" chính trị, bảo vệ an ninh và sự toàn vẹn của toàn bộ quốc gia [không vì lợi ích một phe nào]
Mối quan hệ giữa dân sự và quân sự
§ Quân đội các nước có văn hóa quân sự và đặc điểm khác nhau
§ Các vai trò của quân đội: công cụ tiến hành chiến tranh; sự bảo đảm cho trật tự và ổn định chính trị; một nhóm lợi ích; một sự thay thế cho sự lãnh đạo của dân sự
§ Quân đội lãnh đạo quốc gia: quân phiệt [junta/military junta], độc tài quân sự [military dictatorship]
§ Quân đội trung thành với quốc gia, đảo chính
Kiểm soát quân sự
§ Một nhu cầu căn bản của các chính quyền dân sự, nếu không sẽ xảy ra tình trạng "nhà nước bên trong nhà nước", hay đất nước sẽ bị đặt dưới chế độ quân phiệt
§ Các phương thức: tổng tư lệnh là một chính trị gia dân sự; giới hạn sự tham gia chính trị của quân nhân; không để quân đội có khả năng tạo ra ngân sách riêng; phát triển các công nghệ cho phép chính trị gia dân sự kiểm soát các quân nhân từ xa;...
Kiểm soát quân sự
§ Kiểm soát giới quân nhân trong thực tiễn luôn là việc khó khăn
§ Hiến pháp Myanmar 2008: dành 25% số ghế tại Nghị viện cho quân đội
§ Ở các quốc gia dân chủ lâu đời, giới dân sự vẫn thường phải chịu sức ép của quân sự, nhất là trong những tình huống khẩn cấp về an ninh quốc gia
Chuẩn bị bài 9
§ Ôn tập bài cũ
§ Đọc trước Giáo trình
§ Chuẩn bị câu hỏi thảo luận
CHÍNH KHÁCH & CÔNG CHỨC
POLITICIAN & CIVIL SERVANT