1. Căn cứ xác định phương pháp giáo dục của chương trình môn học
1.1. Căn cứ vào đường lối, chủ trương của Đảng và Nhà nước về đổi mới phương pháp dạy và học
a) Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo để ra chủ trương phải:
“Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực. Chuyển từ
41
học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học.”
b) Nghị quyết 88/2014/QH13 của Quốc hội chỉ rõ: “Tiếp tục đổi mới phương pháp giáo dục theo hướng: phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, bồi dưỡng phương pháp tự học, hứng thú học tập, kĩ năng hợp tác, làm việc nhóm và khả năng tư duy độc lập: đa dạng hóa hình thức tổ chức học tập, tăng cường hiệu quả sử dụng các phương tiện dạy học, đặc biệt là công nghệ thông tin và truyền thông; giáo dục ở nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và xã hội.”
c) Quyết định 404 của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu: “Chương trình mới,
sách giáo khoa mới phải đáp ứng yêu cầu và góp phần tạo động lực đẩy mạnh đổi mới phương pháp dạy và học,... theo hướng tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên nghiên cứu, khai thác tƣ liệu giáo dục, tìm hiểu thực tiễn để chuẩn bị tốt bài giảng; tăng cường tương tác, phát huy tính tích cực, chủ động và tạo cảm hứng học tập cho học sinh; tạo điều kiện cho học sinh dần nâng cao năng lực tự học hỏi, tìm tòi, hiểu biết môi trường, cuộc sống xung quanh và rèn luyện các kĩ năng sống, làm việc; tạo điều kiện thuận lợi và tạo động lực để đa dạng hóa hình thức tổ chức dạy học; thúc đẩy mạnh mẽ ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy và học.”
1.2. Căn cứ vào định hướng về phương pháp giáo dục của CT tổng thể
a) Các môn học và hoạt động giáo dục trong nhà trường áp dụng các phương pháp tích cực hoá hoạt động của người học, trong đó giáo viên đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn hoạt động cho học sinh, tạo môi trường học tập thân thiện và những tình huống có vấn đề để khuyến khích học sinh tích cực tham gia vào các hoạt động học tập, tự phát hiện năng lực, nguyện vọng của
42
bản thân, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, phát huy tiềm năng và những kiến thức, kĩ năng đã tích luỹ đƣợc để phát triển”.
b) Các hoạt động học tập của HS bao gồm hoạt động khám phá vấn đề, hoạt động luyện tập và hoạt động thực hành (ứng dụng những điều đã học để phát hiện và giải quyết những vấn đề có thực trong đời sống).
c) Các hoạt động học tập nói trên được tổ chức trong và ngoài khuôn viên nhà trường thông qua một số hình thức chủ yếu sau: học lí thuyết; thực hiện bài tập, thí nghiệm, trò chơi, đóng vai, dự án nghiên cứu; tham gia xêmina, tham quan, cắm trại, đọc sách; sinh hoạt tập thể, hoạt động phục vụ cộng đồng.
d) Hình thức học của HS gồm: làm việc độc lập, làm việc theo nhóm, làm việc chung cả lớp.
1.3.Căn cứ vào đặc điểm của dạy học môn GDCD theo định hướng năng lực
Dạy học môn GDCD là quá trình chuyển các giá trị văn hoá, đạo đức, các kiến thức pháp luật, kinh tế thành ý thức và hành vi của người công dân để hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực công dân. Phẩm chất và năng lực chỉ được hình thành trong hoạt động và thông qua hoạt động nên dạy học môn GDCD phải bằng hình thức tổ chức hoạt động của người học, trong đó người học đóng vai trò là chủ thể của hoạt động học; giáo viên đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn, tạo môi trường học tập thân thiện và những tình huống có vấn đề để khuyến khích học sinh tích cực tham gia vào các hoạt động học và thông qua các hoạt động học để hình thành, phát triển năng lực.
1.4.Căn cứ vào nội dung giáo dục của môn GDCD
43
Nội dung giáo dục của môn GDCD (giáo dục đạo đức, kĩ năng sống, pháp luật và kinh tế) định hướng chính vào giáo dục về giá trị bản thân, gia đình, quê hương, cộng đồng, nhằm hình thành cho học sinh thói quen, nền nếp cần thiết trong học tập, sinh hoạt và ý thức tự điều chỉnh bản thân theo các chuẩn mực đạo đức và quy định của pháp luật. Do đó, dạy học môn GDCD không dừng ở việc trang bị kiến thức về các chuẩn mực đạo đức và pháp luật, mà phải chú trọng tổ chức, hướng dẫn các hoạt động để học sinh đƣợc hình thành hành vi, thói quen, nền nếp cần thiết và ý thức tự điều chỉnh bản thân phù hợp với các chuẩn mực đạo đức và quy định của pháp luật, thông qua đó thực hiện mục tiêu giáo dục nhân cách cho học sinh. Quá trình dạy học môn GDCD là quá trình tổ chức các hoạt động giáo dục ý thức và hành vi.
Phương pháp giáo dục do nội dung giáo dục quyết định. Do nội dung có tính “mở”, nghĩa là cơ sở giáo dục và giáo viên môn học đƣợc chủ động, linh hoạt lựa chọn sách giáo khoa, bổ sung nội dung phù hợp với điều kiện dạy và học cụ thể ở địa phương, nên phương pháp giáo dục cũng phải có tính “mở”. Theo đó, giáo viên môn học chủ động lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp với từng nội dung dạy học cụ thể và đặc điểm đối tƣợng học sinh, điều kiện học tập và tình hình kinh tế - xã hội của các cơ sở giáo dục.
2. Phương pháp giáo dục của chương trình môn GDCD 2.1. Định hướng chung
a) Chú trọng tổ chức, hướng dẫn hoạt động cho học sinh
CT môn GDCD đã chỉ ra định hướng trước hết về phương pháp giáo dục của môn học này là: “Chú trọng tổ chức, hướng dẫn các hoạt động để học sinh khám phá, phân tích, khai thác thông tin, xử lí tình huống thực tiễn, trường hợp điển hình; tăng cường sử dụng các thông tin, tình huống, trường hợp của thực tế cuộc sống xung quanh, gần gũi với đời sống học sinh trong việc
44
phân tích, đối chiếu, minh hoạ để bài học vừa có sức hấp dẫn, vừa nhẹ nhàng, hiệu quả; coi trọng tổ chức các hoạt động trải nghiệm để học sinh tự phát hiện và chiếm lĩnh kiến thức mới, phát triển kĩ năng và thái độ tích cực, trên cơ sơ đó tự hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực của người công dân tương lai”.
Cần phải đổi mới dạy học theo định hướng tổ chức hoạt động cho học sinh vì phẩm chất và năng lực chỉ có thể được hình thành trong hoạt động và thông qua hoạt động.Khái niệm năng lực đã nêu trong CT tổng thể cho thấy đặc điểm cơ bản của năng lực là đƣợc hình thành, phát triển thông qua hoạt động và thể hiện sự thành công trong hoạt động thực tiễn. Vì vậy, dạy học theo phát triển năng lực phải coi trọng tổ chức hoạt động. Đối với dạy học môn GDCD, để đạt đƣợc kết quả đầu ra là những thái độ, hành vi và thói quen tương ứng cho học sinh, cần phải tạo điều kiện cho học sinh được hoạt động với tư cách là chủ thể hoạt động tích cực. Thông qua việc giáo viên tổ chức, hướng dẫn cho học sinh các hoạt động học tập, học sinh sẽ được tham gia vào các hoạt động tìm tòi, sáng tạo, giải quyết vấn đề, rèn luyện phương pháp tư duy, bồi dưỡng phương pháp tự học, hình thành nhu cầu hành động, thái độ tự tin; quá trình dạy học sẽ được thực hiện theo nguyên tắc tương tác nhiều chiều (giữa giáo viên với học sinh, giữa học sinh với nhau); trên cơ sở đó góp phần đắc lực hình thành năng lực hành động và hình thành khả năng học tập suốt đời. Về bản chất, dạy học bằng tổ chức hoạt động cho học sinh là sự kết hợp giữa học tập cá thể (hình thức học cá nhân) với học tập hợp tác (hình thức học theo nhóm, theo lớp); kết hợp học với hành, nâng cao tri thức với rèn luyện các kĩ năng, gắn với thực tiễn cuộc sống.
Có 3 dạng hoạt động chủ yếu cần tổ chức cho học sinh tham gia tích cực, chủ động là: hoạt động khám phá vấn đề; hoạt động luyện tập; hoạt động thực hành (vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết vấn đề, xử lí tình huống trong đời sống thực tiễn).
Yêu cầu sƣ phạm của tổ chức hoạt động là:
45
- Hoạt động phải nhằm thực hiện các yêu cầu cần đạt.
- Học sinh phải là chủ thể của hoạt động.
- Hình thức tổ chức các hoạt động cho học sinh phải không ngừng được đổi mới theo hướng linh hoạt, phù hợp, hiệu quả.
- Chú trọng tổ chức, hướng dẫn các hoạt động tự học.
b) Kết hợp sử dụng các phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá hoạt động của người học
Định hướng này đã được chỉ rõ trong CT môn GDCD là: “Kết hợp sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống với các phương pháp dạy học hiện đại theo hướng tích cực hoá hoạt động của người học; tăng cường sử dụng các phương pháp dạy học đặc thù của môn học như: giải quyết vấn đề, phân tích trường hợp điển hình kết hợp nêu những tấm gương công dân tiêu biểu, xử lí tình huống có tính thời sự về đạo đức, pháp luật và kinh tế trong cuộc sống hằng ngày, thảo luận nhóm, đóng vai, dự án,...”.
Theo định hướng trên, dạy học môn GDCD có thể kết hợp sử dụng các phương pháp dạy học như: kể chuyện, thảo luận nhóm, trò chơi, đóng vai, dạy học dự án,…
c) Đổi mới hình thức dạy học môn GDCD
CT môn GDCD đã nêu định hướng này như sau: “Đổi mới hình thức dạy học môn Đạo đức theo hướng linh hoạt, phù hợp, hiệu quả: kết hợp dạy học theo lớp, theo nhóm và cá nhân; dạy học ở trong lớp với ngoài lớp, ngoài trường; tăng cường thực hành, rèn luyện kĩ năng trong các tình huống cụ thể của đời sống; tích cực sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại nhằm đa dạng, cập nhật thông tin, tạo hứng thú cho học sinh”.
46
- Vì hoạt động học tập của học sinh trong môn GDCD phải gắn với tình huống, sự kiện, vấn đề, hiện tƣợng,... của đời sống thực tiễn nên “kết hợp dạy học theo lớp, theo nhóm và cá nhân” phải đƣợc coi là một trong những đặc trƣng của hình thức dạy học phát triển năng lực trong môn này.
Hình thức tổ chức dạy học truyền thống chú trọng hình thức tổ chức dạy học theo lớp, là hình thức dạy học theo lối “đồng phục”: mọi học sinh cùng học tập theo một nội dung, yêu cầu, tiến độ nhƣ nhau, không có sự phân biệt trình độ, khả năng, điều kiện học tập,…; mọi cá nhân học sinh đƣợc giả định là có phẩm chất, năng lực nhƣ nhau; yêu cầu cần đạt và nội dung bài học đƣợc giả định phù hợp, vừa sức với mọi cá nhân học sinh. Điều đó gây khó khăn cho việc tạo hứng thú học tập và không phù hợp với dạy học phát triển năng lực là khuynh hướng dạy học yêu cầu phải hướng đến cá nhân người học. Để có thể hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực người học, hình thức tổ chức dạy học theo lớp trong mô hình truyền thống cần được đổi mới theo hướng tăng cường hợp tác giữa các cá nhân người học, nghĩa là cần kết hợp với dạy học theo nhóm và dạy học cá nhân.
- Để đổi mới hình thức dạy học theo hướng kết hợp “dạy học ở trong lớp với ngoài lớp, ngoài trường; tăng cường thực hành, rèn luyện kĩ năng trong các tình huống cụ thể của đời sống; tích cực sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại nhằm đa dạng, cập nhật thông tin, tạo hứng thú cho học sinh”, giáo viên môn học không chỉ tổ chức các hoạt động học trong lớp mà còn phải chú trọng tổ chức các hoạt động dạy học ở ngoài lớp, ngoài trường. Khi tham gia các hoạt động học tập ở ngoài lớp, ngoài trường, học sinh được tiếp xúc trực tiếp với các tình huống cụ thể của đời sống thực tiễn, được vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học ở trong lớp để giải quyết các vấn đề của thực tiễn cuộc sống, đƣợc thực hành, luyện tập để hình thành thói quen, đƣợc tạo thêm điều kiện để hình thành năng lực tự chủ, tự học, giao tiếp và hợp tác,…
47
Do CT có tính “mở” nên các tác giả sách giáo khoa, cơ sở giáo dục và giáo viên môn học đƣợc chủ động không chỉ trong việc lựa chọn, bổ sung nội dung dạy học, phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá kết quả giáo dục mà còn được chủ động cả về kế hoạch dạy học. Theo đó, các tác giả sách giáo khoa, cơ sở giáo dục và giáo viên môn học có thể chủ động bố trí thời lƣợng cho tổ chức các hoạt động dạy học ở ngoài lớp, ngoài trường nhưng phải phù hợp với nội dung dạy học, đáp ứng yêu cầu cần đạt về phẩm chất, năng lực đã quy định trong CT môn GDCD và bảo đảm thực hiện các quy định của CT môn GDCD về thời lƣợng thực hiện CT môn học. Muốn vậy, mục tiêu, nội dung học tập ở ngoài lớp, ngoài trường phải gắn với mục tiêu, nội dung bài học ở trong lớp, nhằm bổ sung, hỗ trợ, nâng cao nội dung bài đã học ở trong lớp, giúp học sinh vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học vào giải quyết các vấn đề của đời sống thực tiễn; phải vừa sức với khả năng, điều kiện học tập của học sinh. Thời gian dành cho tổ chức các hoạt động học tập ngoài lớp, ngoài trường phải phù hợp với kế hoạch học tập, sinh hoạt của học sinh và phù hợp với quy định của CT về thời lượng dành cho môn học. Việc tổ chức dạy học ngoài lớp, ngoài trường cần có sự phối hợp với các lực lƣợng giáo dục khác, đặc biệt là phối hợp với gia đình học sinh và các tổ chức xã hội có liên quan để đảm bảo cho các hoạt động học tập của học sinh đƣợc an toàn, hiệu quả.
d) Kết hợp giáo dục trong nhà trường với giáo dục ở gia đình và xã hội.
CT môn GDCD định hướng dạy học môn GDCD phải: “Kết hợp giáo dục trong nhà trường với giáo dục ở gia đình và xã hội”.
Phương pháp giáo dục này phù hợp với đặc trưng của môn GDCD vì dạy học môn GDCD nhằm hình thành, phát triển cho học sinh tình cảm, niềm tin, nhận thức, cách ứng xử phù hợp với chuẩn mực đạo đức và quy định của pháp luật trong quan hệ với bản thân, với người khác, với gia đình, với cộng đồng, đất nước, nhân loại, với công việc và với môi trường tự nhiên.
48
Để kết hợp giáo dục trong nhà trường với giáo dục ở gia đình và xã hội trong dạy học môn GDCD nhằm hình thành, phát triển phảm chất và năng lực cho học sinh, giáo viên môn học cần chú ý thực hiện tốt các yêu cầu sau:
- Chú trọng lựa chọn, bổ sung nội dung dạy học và tổ chức các hoạt động học tập để học sinh liên hệ, vận dụng kiến thức đã học vào xử lí các tình huống thường gặp trong gia đình, ngoài xã hội.
- Phối hợp với gia đình và các tổ chức xã hội để tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho học sinh ở ngoài lớp học, trường học, giúp cho các hoạt động của học sinh đƣợc diễn ra an toàn và đạt hiệu quả giáo dục.
- Kết hợp với gia đình và các tổ chức xã hội trong đánh giá kết quả giáo dục, đặc biệt là đánh giá thường xuyên (đánh giá quá trình) để bảo đảm đánh giá chính xác mức độ học sinh đạt đƣợc các yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực, và đánh giá chính xác sự tiến bộ của học sinh, thông qua đánh giá kết quả để nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức cho học sinh. Muốn vậy, giáo viên môn học phải thường xuyên liên hệ với gia đình và các tổ chức xã hội trong việc quản lí, giáo dục học sinh và phải thiết kế đƣợc mẫu phiếu nhận xét thái độ, hành vi của học sinh trong tham gia các hoạt động học tập, sinh hoạt ở lớp, ở nhà, ở cộng đồng phù hợp với yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực và đảm bảo tính giáo dục.
2.2. Vận dụng phương pháp và hình thức tổ chức dạy học phù hợp với những bài học khác nhau ở cấp tiểu học/THCS/THPT
Theo định hướng trên, dạy học môn GDCD ở tiểu học, THCS và THPT có thể kết hợp sử dụng các phương pháp dạy học nhƣ: kể chuyện, thảo luận nhóm, trò chơi, đóng vai, dạy học dự án,…
a) Phương pháp kể chuyện
49