1. Căn cứ xác định mục tiêu, nội dung và cách thức đánh giá của chương trình môn GDCD
1.1. Căn cứ vào đường lối, chủ trương của Đảng và Nhà nước về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo
a) Nghị quyết số 29-QĐ/TW của Hội nghị Ban chấp hành Trung ƣơng 8 khóa XI: “Đổi mới căn bản kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo, bảo đảm trung thực, khách quan. Việc thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo cần từng bước theo các tiêu chí tiên tiến được xã hội và cộng đồng giáo dục thế giới tin cậy và công nhận. Phối hợp sử dụng kết quả đánh giá trong quá trình học với đánh giá cuối kỳ, cuối năm học; đánh giá của người dạy với tự đánh giá của người học; đánh giá của nhà trường với đánh giá của gia đình và của xã hội”.
b) Nghị quyết 88/2014/QH13 của Quốc hội: “Đổi mới căn bản phương pháp đánh giá chất lượng giáo dục theo hướng hỗ trợ phát triển phẩm chất và năng lực học sinh; phản ánh mức độ đạt chuẩn quy định trong chương trình; cung cấp thông tin chính xác, khách quan, kịp thời cho việc điều chỉnh hoạt động dạy, hướng dẫn hoạt động học nhằm nâng cao dần năng lực học sinh”.
80
c) Quyết định 404 của Thủ tướng Chính phủ: “Chương trình mới, sách
giáo khoa mới đƣợc xây dựng, biên soạn đáp ứng yêu cầu và tạo điều kiện thuận lợi thực hiện đổi mới thi, kiểm tra, đánh giá chất lƣợng giáo dục; bảo đảm trung thực, khách quan, thiết thực, tiết kiệm, giảm áp lực cho xã hội và khắc phục bệnh thành tích hình thức, cục bộ. Thi, kiểm tra, đánh giá chất lƣợng giáo dục phải dựa vào yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực của học sinh được quy định trong chương trình; phối hợp đánh giá trong quá trình học với đánh giá cuối kỳ, cuối năm học; đánh giá của người dạy với tự đánh giá của người học; đánh giá của nhà trường với đánh giá của gia đình và của xã hội; thực hiện đánh giá chất lƣợng giáo dục ở cấp quốc gia địa phương và đánh giá theo chương trình quốc tế để làm căn cứ đề xuất chính sách, giải pháp cải thiện chất lƣợng giáo dục”.
1.2. Căn cứ vào định hướng đổi mới đánh giá đã nêu trong CT tổng thể a) Mục tiêu đánh giá kết quả giáo dục là cung cấp thông tin chính xác, kịp thời, có giá trị về mức độ đáp ứng yêu cầu cần đạt của CT và sự tiến bộ của học sinh để hướng dẫn hoạt động học tập, điều chỉnh các hoạt động dạy học, quản lí và phát triển CT, bảo đảm sự tiến bộ của từng học sinh và nâng cao chất lƣợng giáo dục.
b) Căn cứ đánh giá là các yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực đƣợc quy định trong CT tổng thể và CT môn học. Đối tƣợng đánh giá là sản phẩm và quá trình học tập, rèn luyện của học sinh.
c) Kết quả giáo dục đƣợc đánh giá bằng các hình thức định tính và định lượng thông qua đánh giá thường xuyên, định kỳ ở cơ sở giáo dục, các kỳ đánh giá trên diện rộng ở cấp quốc gia, cấp địa phương và các kỳ đánh giá quốc tế.
d) Việc đánh giá thường xuyên do giáo viên phụ trách môn học tổ chức, dựa trên kết quả đánh giá của giáo viên, của phụ huynh học sinh, của bản thân học sinh đƣợc đánh giá và của các học sinh khác trong tổ, trong lớp.
81
e) Phương thức đánh giá bảo đảm độ tin cậy, khách quan, phù hợp với từng lứa tuổi, không gây áp lực lên học sinh, hạn chế tốn kém cho ngân sách nhà nước, gia đình học sinh và xã hội.
g) Nghiên cứu từng bước áp dụng các thành tựu của khoa học đo lường, đánh giá trong giáo dục và kinh nghiệm quốc tế vào việc nâng cao chất lƣợng đánh giá kết quả giáo dục, xếp loại học sinh ở cơ sở giáo dục và sử dụng kết quả đánh giá trên diện rộng làm công cụ kiểm soát chất lƣợng đánh giá ở cơ sở giáo dục.
1.3. Căn cứ vào kinh nghiệm đánh giá kết quả GD của quốc tế và Việt Nam
Xu thế chung của đánh giá kết quả giáo dục trên thế giới là hướng tới đánh giá năng lực người học, giúp người học tiến bộ chứ không chỉ tập trung vào đánh giá để xếp hạng, phân loại học sinh; chú trọng đánh giá quá trình, giúp học sinh biết tự đánh giá. Ở Việt Nam, để phát huy tác dụng của đánh giá trong quá trình dạy học, việc kiểm tra đánh giá hoạt động của học sinh trong nhà trường phổ thông đang bước đầu đổi mới theo xu thế chung của thế giới, cụ thể là:
- Chuyển từ chủ yếu đánh giá kết quả học tập cuối môn học, khoá học (đánh giá tổng kết) nhằm mục đích xếp hạng, phân loại sang sử dụng các loại hình thức đánh giá thường xuyên, đánh giá định kì sau từng chủ đề, từng bài học nhằm mục đích phản hồi điều chỉnh quá trình dạy học (đánh giá quá trình).
- Chuyển từ chủ yếu đánh giá kiến thức, kĩ năng sang đánh giá năng lực của người học. Tức là chuyển trọng tâm đánh giá chủ yếu từ ghi nhớ, hiểu kiến thức... sang đánh giá năng lực vận dụng, giải quyết những vấn đề của thực tiễn, đặc biệt chú trọng đánh giá các năng lực tƣ duy bậc cao nhƣ tƣ duy phê phán và tƣ duy sáng tạo.
- Chuyển đánh giá từ một hoạt động gần nhƣ độc lập với quá trình dạy học sang tích hợp đánh giá vào quá trình dạy học, xem đánh giá nhƣ là một phương pháp dạy học.
82
- Tăng cường sử dụng công nghệ thông tin trong đánh giá: sử dụng các phần mềm thẩm định các đặc tính đo lường của công cụ (độ tin cậy, độ khó, độ phân biệt, độ giá trị) và sử dụng các mô hình thống kê vào xử lí phân tích, lí giải kết quả đánh giá.
2. Mục tiêu, nội dung và cách thức đánh giá của chương trình môn GDCD
2.1. Mục tiêu đánh giá
Mục tiêu đánh giá của CT hiện hành thiên về đánh giá năng lực học tập, chƣa đánh giá đƣợc toàn diện phẩm chất và năng lực; nặng về xếp loại, không nhằm cung cấp thông tin chính xác, kịp thời, có giá trị để giúp học sinh tiến bộ.
Do không nhằm hướng dẫn, điều chỉnh hoạt động dạy và học nên việc đánh giá kết quả giáo dục trong CT hiện hành không đƣợc coi là bộ phận hợp thành quan trọng không thể thiếu của quá trình dạy học, không có tác động trở lại quá trình dạy học một cách thường xuyên.
Trong CT giáo dục phổ thông mới, mục tiêu đánh giá kết quả giáo dục đƣợc quy định trong CT tổng thể và CT môn GDCD.
Theo CT tổng thể: “Mục tiêu đánh giá kết quả giáo dục là cung cấp thông tin chính xác, kịp thời, có giá trị về mức độ đáp ứng yêu cầu cần đạt của chương trình và sự tiến bộ của học sinh để hướng dẫn hoạt động học tập, điều chỉnh các hoạt động dạy học, quản lí và phát triển chương trình, bảo đảm sự tiến bộ của từng học sinh và nâng cao chất lƣợng giáo dục”.
Trên cơ sở tuân thủ định hướng trên của CT tổng thể, CT môn GDCD xác định mục tiêu đánh giá kết quả giáo dục trong môn học là: “nhằm xác định vị trí và ghi nhận sự tiến bộ của mỗi học sinh tại thời điểm nhất định trong quá trình phát triển của bản thân; đồng thời cung cấp thông tin để giáo viên điều chỉnh việc dạy học và cơ quan quản lí giáo dục thực hiện phát triển chương trình”.
Từ những quy định trên, mục tiêu đánh giá kết quả giáo dục trong môn GDCD là cung cấp thông tin chính xác, kịp thời, có giá trị về mức độ đáp ứng yêu cầu cần đạt của CT và sự tiến bộ của học sinh để giúp cho:
83
+ Hướng dẫn hoạt động học tập của học sinh: Thông qua đánh giá kết quả, học sinh nhận biết đƣợc vị trí và sự tiến bộ của bản thân tại mỗi thời điểm trong quá trình học; nhận ra những ƣu điểm, nhƣợc điểm của mình;
khuyến khích, thúc đẩy các em tự kiểm soát, tự điều chỉnh các hoạt động học tập để từng bước đạt được những yêu cầu cần đạt mà CT đã đề ra.
+ Điều chỉnh hoạt động dạy học: Thông qua đánh giá kết quả, giáo viên nhận biết những tiến bộ và hạn chế của học sinh, những nhu cầu cần hỗ trợ của từng học sinh, từ đó tạo động cơ để học sinh học tập tốt hơn theo khả năng của mình, có những hướng dẫn kịp thời cho học sinh trong quá trình dạy học và điều chỉnh hoạt động dạy học sao cho học sinh đạt đƣợc yêu cầu cần đạt.
+ Cơ quan quản lí giáo dục thực hiện phát triển CT: Thông qua đánh giá kết quả, cơ quan quản lí giáo dục hiểu rõ chất lượng dạy học của nhà trường và có những biện pháp điều chỉnh phù hợp, kịp thời để nâng cao chất lƣợng giáo dục nhƣ: điều chỉnh kế hoạch dạy học; lựa chọn, bổ sung nội dung dạy học, phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá phù hợp với tâm lí lứa tuổi, điều kiện học tập của học sinh và đặc điểm kinh tế, xã hội, văn hóa của từng địa phương; lập kế hoạch để nâng cao chất lượng giảng dạy, điều chỉnh hoạt động chuyên môn và các hỗ trợ khác cho việc dạy và học;.v.v...
+ Ngoài ra, việc đánh giá kết quả giáo dục còn giúp phụ huynh nhận rõ những điểm mạnh, điểm yếu của con em mình để có biện pháp giáo dục phối hợp với giáo viên trong việc giám sát, động viên con em mình học tập, có kế hoạch giúp con em mình nâng cao kết quả học tập,.v.v...
2.2. Căn cứ và nội dung đánh giá
Căn cứ đánh giá của CT hiện hành chủ yếu là chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ. Nội dung đánh giá của CT hiện hành chủ yếu là kết quả về học tập.
Việc đánh giá kết quả ít gắn với đời sống thực tiễn của học sinh, hạn chế tính sáng tạo của học sinh trong vận dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống xung quanh, gần gũi với học sinh và không phản ánh quá trình hình thành, phát triển phẩm chất, năng lực vốn rất đa dạng, sinh động của từng cá nhân học sinh.
84
Kiến thức, kĩ năng, thái độ là chất liệu để tạo thành phẩm chất và năng lực, cần phải trải qua quá trình vận dụng vào hoạt động thực tiễn mới trở thành phẩm chất và năng lực. Căn cứ đánh giá của CT môn GDCD mới là các yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực đƣợc quy định trong CT môn học.
Nội dung đánh giá của CT môn GDCD mới là “mức độ đạt đƣợc của học sinh về phẩm chất và năng lực so với yêu cầu cần đạt của mỗi lớp học, cấp học”.
Mức độ đạt đƣợc đó là những biểu hiện về phẩm chất, năng lực đƣợc thể hiện trong sản phẩm và quá trình học tập, rèn luyện của học sinh gắn với việc vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học để giải quyết các tình huống của đời sống thực tiễn. Sản phẩm học tập không phải là kiến thức, kĩ năng, thái độ mà là khả năng vận dụng kiến thức, kĩ năng, thái độ cần có để thực hiện một nhiệm vụ học tập (ở trong lớp học và ở ngoài lớp học) đạt đƣợc yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực. Để có thể vận dụng đƣợc kiến thức, kĩ năng, thái độ vào thực hiện thành công nhiệm vụ học tập, đạt kết quả mong muốn, học sinh cần nắm vững kiến thức, kĩ năng, có thái độ tích cực và kết hợp hài hòa của cả ba yếu tố này trong hành động. Điều đó cho thấy giữa đánh giá theo phát triển năng lực và đánh giá kiến thức, kĩ năng, thái độ không có sự mâu thuẫn. Thực chất, đánh giá theo năng lực là bước phát triển tiếp theo, cao hơn, hoàn thiện hơn của đánh giá dựa theo chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ.
Để có thể đánh giá đƣợc phẩm chất và năng lực học sinh, nội dung bài kiểm tra, đánh giá cần phải theo định hướng của CT là: “Chú trọng sử dụng các bài tập xử lí tình huống” và “Tăng cường các câu hỏi mở gắn với thực tiễn” để học sinh đƣợc thể hiện phẩm chất và năng lực.
2.3. Cách thức đánh giá
CT tổng thể và CT môn GDCD quy định định hướng về cách thức đánh giá kết quả giáo dục trong CT môn GDCD mới nhƣ sau:
a) Kết quả giáo dục phải được đánh giá bằng các hình thức định tính và định lượng thông qua đánh giá thường xuyên, định kì.
Đánh gía định tính thường là đánh giá bằng nhận xét thông qua quan sát hành vi, cách ứng xử, các biểu hiện về thái độ, tình cảm của học sinh trong
85
khi tham gia các hoạt động học tập và sinh hoạt ở lớp, trường, gia đình và cộng đồng.
Đánh giá định lượng thường là đánh giá bằng điểm số thông qua các bài kiểm tra, bài trắc nghiệm, bài thuyết trình, bài tập giải quyết tình huống, dự án nghiên cứu,...
Phẩm chất và năng lực đƣợc hình thành, phát triển trong môn GDCD không chỉ thể hiện qua kết quả bài kiểm tra ở một thời điểm nào đó mà giáo viên có thể đo đƣợc bằng điểm số, mà còn thể hiện qua thái độ, hành vi đƣợc bộc lộ trong suốt cả một quá trình tham gia các hoạt động học tập và sinh hoạt ở lớp, ở trường, ở nhà và ở cộng đồng. Vì vậy, kết quả giáo dục môn GDCD cần phải đƣợc đánh giá bằng cả các hình thức định tính, cả các hình thức định lƣợng và phải kết hợp đánh giá định kì (đánh giá tổng kết) với đánh giá thường xuyên
(đánh giá quá trình)..
Đánh giá thường xuyên (đánh giá quá trình) là đánh giá đƣợc tiến hành thường xuyên, liên tục hàng ngày, hàng tuần trong suốt giai đoạn học tập nhằm cung cấp thông tin chính xác về kết quả học tập mà học sinh đạt đƣợc, cho phép can thiệp sớm để có thể khắc phục kịp thời các thiếu sót hoặc hỗ trợ cho học sinh có kết quả yếu. Dựa vào kết quả đánh giá thường xuyên, học sinh điều chỉnh thái độ, kế hoạch, phương pháp học tập; giáo viên điều chỉnh phương pháp, phương tiện, kế hoạch dạy học.
Đánh giá thường xuyên cần có sự tham gia đánh giá của nhiều lực lƣợng đánh giá và chủ yếu đƣợc sử dụng để đánh giá thông qua quan sát thái độ, hành vi ứng xử của học sinh trong quá trình tham gia các hoạt động học tập và sinh hoạt ở trường, ở nhà và ở cộng đồng.
Đánh giá định kì (đánh giá tổng kết) là đánh giá đƣợc tiến hành định kì vào cuối mỗi giai đoạn học tập (một học kì, một năm học hay một khóa học) với quy mô thực hiện là cả lớp học, khối lớp học, toàn trường, toàn khu vực hoặc cả nước thông qua các đề kiểm tra nhằm xếp loại học sinh theo các tiêu chuẩn cho trước. Trong kiểm tra, đánh giá năng lực, đánh giá định kì có vai trò quan trọng trong việc xác định vị trí và ghi nhận sự tiến bộ của mỗi học
86
sinh tại thời điểm nhất định trong quá trình phát triển của bản thân; giúp giáo viên nhận xét tổng hợp về toàn bộ quá trình học tập của học sinh; giúp giáo viên và các cấp quản đánh giá hiệu quả của chương trình giáo dục, từ đó điều chỉnh kế hoạch và phương pháp giáo dục phù hợp đặc điểm cá biệt ở mỗi em.
Đánh giá thường xuyên và đánh giá định kì theo phát triển năng lực thường nhấn mạnh đến các yếu tố như: vận dụng, giải quyết vấn đề, xử lí tình huống, nghiên cứu trường hợp điển hình,... Các bài tập nhận biết, tái hiện kiến thức là những yếu tố quan trọng song chỉ đƣợc coi là những yếu tố “cần”
nhưng không “đủ” để giáo dục học sinh theo định hướng năng lực. Vì vậy, đề bài kiểm tra, đánh giá phải chú trọng đánh giá mức độ vận dụng kiến thức vào xử lí, giải quyết các tình huống thực tiễn, giúp học sinh có cơ hội thể hiện phẩm chất, năng lực. Học sinh đƣợc kiểm tra, đánh giá không chỉ về khả năng nhớ, hiểu kiến thức mà cả khả năng vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề, xử lí tình huống, nghĩa là kiểm tra, đánh giá không chỉ có tác dụng kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh, mà còn có tác động đến quá trình hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực.
b) Kết hợp đánh giá thông qua các nhiệm vụ học tập với đánh giá thông qua quan sát.
Đánh giá thông qua các nhiệm vụ học tập là đánh giá thông qua bài kiểm tra dưới dạng trắc nghiệm, vấn đáp hoặc tự luận; bài tập thực hành; bài tiểu luận; bài thuyết trình; bài tập nghiên cứu; dự án nghiên cứu,...
Đánh giá thông qua quan sát là đánh giá biểu hiện về thái độ, hành vi của học sinh trong quá trình tham gia các hoạt động học tập đƣợc tổ chức trên lớp học, hoạt động nhóm, tập thể hay cộng đồng và trong sinh hoạt, giao tiếp hằng ngày.
Để học sinh đƣợc thể hiện phẩm chất, năng lực và giáo viên cùng các lực lƣợng đánh giá có thể thu nhận đƣợc thông tin chính xác và có giá trị, việc đánh giá cần tuân thủ định hướng của CT mới là:
- Chú trọng sử dụng các bài tập xử lí tình huống đƣợc xây dựng trên cơ sở gắn kiến thức của bài học với thực tiễn đời sống, đặc biệt là những tình
87