CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.3. Nội dung nghiên cứu
2.3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu Có 10 biến số bao gồm:
- Tuổi được tính theo năm dương lịch bằng cách lấy 2017 trừ cho năm sinh, xếp vào 4 nhóm:
+ < 25 + 25 – 35 + 36 – 49 + ≥ 50
- Giới tính: 2 giá trị:
+ Nam + Nữ
- Trình độ học vấn: là cấp bậc học cao nhất mà người được phỏng vấn đã học qua, xếp theo 5 nhóm:
+ Mù chữ: không biết đọc, không biết viết.
+ Cấp 1: từ lớp 1 đến lớp 5.
+ Cấp 2: từ lớp 6 đến lớp 9.
+ Cấp 3: từ lớp 10 đến lớp 12.
+ Trên cấp 3: trung cấp nghề, cao đẳng, đại học, sau đại học.
- Nghề nghiệp: là công việc hiện tại mà đối tượng được phỏng vấn làm nhiều nhất trong ngày và tạo ra thu nhập cho đối tượng, xếp vào 6 nhóm:
+ Nông dân + Nội trợ
+ Buôn bán + Làm thuê
+ Công nhân viên chức (CNVC), học sinh - sinh viên (HS–SV) + Khác
- Trẻ em dưới 15 tuổi trong gia đình (tuổi có tỷ lệ mắc SXH cao) [3]: gồm 2 giá trị:
+ Có + Không
- Trong gia đình từng có người mắc SXHD: có 2 giá trị:
+ Có + Không
- Kinh tế gia đình: là thu nhập bình quân 1 người/tháng của HGĐ (lấy tổng thu nhập hàng tháng của HGĐ chia cho tổng số người trong HGĐ). Xếp theo chuẩn nghèo 2016-2020 (Quyết định số: 59/2015/QĐ-TTg ngày 19 tháng 11 năm 2015) cho đối tượng ở khu vực đô thị [32] gồm 2 nhóm:
+ Nghèo: có thu nhập bình quân đầu người/tháng từ 900.000 đồng trở xuống.
+ Không nghèo: thu nhập bình quân đầu người/tháng từ 900.000 đồng trở lên.
(Nếu không hỏi được thu nhập tháng, người điều tra sẽ hỏi xem hộ gia đình đó có được địa phương nơi cư trú cấp sổ hộ ngheo hay không).
- Người được phỏng vấn có từng nghe về bệnh SXH, có 2 giá trị : + Có
+ Không
- Đã nghe thông tin về bệnh SXHD từ nguồn thông tin nào [4], có 6 giá trị:
+ Ti vi
+ Loa/đài truyền thanh
+ Sách báo/Tranh ảnh/tờ rơi/áp phích…
+ Người thân, bạn bè, hàng xóm + Cán bộ Y tế/Tình nguyện viên
+ Khác (ban ngành đoàn thể/nơi làm việc,…)
2.3.2. Các biến số nghiên cứu về kiến thức, thái độ, thực hành phòng chống SXHD
Dựa vào các tài liệu phòng chống sốt xuất huyết của Sở y tế thành phố Cần Thơ, Trung tâm truyền thông giáo dục sức khoẻ trung ương, Cục y tế dự phòng và các hướng dẫn chẩn đoán, điều trị bệnh sốt xuất huyết Dengue của Bộ Y tế, cùng nhiều luận văn luận án các cấp của các tác giả, chúng tôi xây dựng được bộ biến số với nội dung như sau:
2.3.2.1. Biến số về kiên thức
- Đường lây truyền SXHD có 3 giá trị: 1. Muỗi đốt; 2. Bọ chét cắn; 3. Khác (kiến thức đúng khi chọn “1. Muỗi đốt”).
- Loài muỗi truyền bệnh SXHD có 4 giá trị: 1. Muỗi vằn (Aedes aegypti); 2.
Muỗi Anopheles; 3. Muỗi cỏ và khác (kiến thức đúng khi biết là “1. Muỗi vằn Aedes Aegypti”).
- Thời gian hoạt động của muỗi truyền bệnh SXHD: là thời gian muỗi hoạt động mạnh trong ngày, có 4 giá trị: 1. Cả ngày và đêm; 2. Sáng sớm và chập choạng tối; 3. Buổi tối; 4. Khác (kiến thức đúng khi chọn “sáng sớm và chập choạng tối”).
- Nơi muỗi truyền bệnh SXHD thường đẻ trứng (nhiều lựa chọn): có 6 giá trị: 1. Lu, khạp, DCCN không có nắp đậy; 2. Bình cắm hoa tươi, chum vại;
3. Vật phế thải có chứa nước như vỏ xe, chén bể; 4. Các hốc chứa nước tự nhiên (hốc cây, gốc tre nứa, kẽ lá, …); 5. Ao hồ, sông suối, kênh rạch, cống rãnh; 6. Khác (kiến thức đúng khi chọn ít nhất 2 trong các lựa chọn: 1. Lu,
khạp, DCCN không có nắp đậy; 2. Bình cắm hoa tươi, chum vại; 3. Vật phế thải có chứa nước như vỏ xe, chén bể; 4. Các hốc chứa nước tự nhiên).
- Nơi muỗi truyền bệnh SXHD thường hay trú ẩn có 3 giá trị: 1. Quần áo, chăn màn, chỗ tối, ẩm thấp trong nhà; 2. Buội cây rậm rạp; 3. Khác (kiến thức đúng khi chọn “1. Quần áo, chăn màn, chỗ tối, ẩm thấp trong nhà).
- Bệnh SXHD có thể phòng tránh được có 3 giá trị: 1. Có; 2. Không; 3.
Không biết (kiến thức đúng khi chọn “1. Có”).
- Có những cách nào để phòng tránh muỗi đốt (nhiều lựa chọn) có 6 giá trị:
1. Ngủ mùng cả ngày và đêm; 2. Mặc quần áo dài tay; 3. Dùng nhang trừ muỗi, hóa chất diệt muỗi; 4. Kem chống muỗi; 5. Dùng vợt bắt muỗi; 6.
Quạt gió (kiến thức đúng khi trả lời được ít nhất 3/6 lựa chọn trên).
- Các biện pháp diệt lăng quăng (nhiều lựa chọn) có 7 giá trị: 1. Đậy kín DCCN dùng trong ăn uống; 2. Cọ rửa DCCN thường xuyên (ít nhất 1 lần/tuần); 3. Thường xuyên thay nước lọ cắm hoa, chun nước cúng, khay nước tủ lạnh,…(ít nhất 1 lần/tuần); 4. Bỏ muối, hóa chất vào các chén chống kiến; 5. Không vứt vật dụng có thể chứa nước bừa bãi; 6. Thả cá ăn lăng quăng; 7. Khác (kiến thức đúng khi trả lời được ít nhất 3/7 lựa chọn trên).
- Những biểu hiện sớm của bệnh SXHD (nhiều lựa chọn) có 5 giá trị: 1.
Bình thường, không có biểu hiện gì; 2. Sốt cao liên tục 2–7 ngày; 3. Nhức đầu, có xuất huyết dưới da; 4. Tím tái, vẻ mặt thờ ơ; 5. Khác (kiến thức đúng khi trả lời có ít nhất 1 trong 2 “2. Sốt cao liên tục 2-7 ngày” hoặc “3.
Nhức đầu, có xuất huyết dưới da”).
- Những biểu hiện của trẻ ở giai đoạn nặng (sốc) của SXHD (nhiều lựa chọn) có 6 giá trị, kiến thức đúng khi trả lời được 1 trong 5 lựa chọn: “1.
Trẻ ói mữa, đau bụng, bứt rứt; 2. Da lạnh, tím tái, vẻ mặt đờ đẫn, vả mồ
hôi; 3. Chảy máu mũi, chảy máu chân răng, ói ra máu, đi tiêu ra máu; 4.
Tiểu ít, khát nhiều; 5. Sốt cao”, là chưa đúng khi chọn “6. Khác”.
- Làm gì nếu có trẻ có những biểu hiện có SXHD có 5 giá trị: 1. Lau mát và hạ sốt cho trẻ bằng thuốc hạ sốt (Paracetamol); 2. Theo dõi bệnh tại nhà, cho trẻ nghỉ ngơi, uống nhiều nước; 3. Đưa trẻ ngay đến các cơ sở y tế khi có dấu hiệu của bệnh; 4. Cạo gió, mặc nhiều áo, kiêng ăn uống; 5. Khác (kiến thức đúng khi chọn “3. Đưa trẻ ngay đến các cơ sở y tế khi có dấu hiệu của bệnh” và kiến thức là chưa đúng nếu chọn bất kì các đáp án còn lại).
- Hiện tại có thuốc điều trị đặc hiệu bệnh SXHD có 3 giá trị: 1. Có, 2.
Không, 3. Không biết, kiến thức đúng khi chọn “2. Không”
- Hiện tại có vắc xin phòng bệnh sốt xuất huyết Dengue có 3 giá trị: 1. Có, 2. Không, 3. Không biết, kiến thức đúng khi chọn “2. Không”.
Đánh giá kiến thức chung đúng khi trả lời đúng ít nhất 9/13 câu, và chưa đúng khi trả lời đúng ít hơn 9/13 câu [19].
2.3.2.2. Biến số về thái độ
Có các câu hỏi với các nhận định:
- Rất không đồng ý - Không đồng ý - Không ý kiến - Đồng ý
- Rất đồng ý
Thái độ đúng khi trả lời “đồng ý” hoặc “rất đồng ý”.
- SXHD là bệnh nguy hiểm.
- Có nên thường xuyên cập nhật kiến thức phòng tránh SXHD.
- Việc đậy kín các DCCN và súc rửa DCCN thường xuyên là phòng được bệnh SXHD.
- Cho trẻ mặc áo dài tay, ngủ mùng cả ngày và đêm thì có thể tránh được muỗi đốt.
- Về việc các cơ quan chức năng, cơ sở Y tế địa phương tổ chức các đợt phun xịt hóa chất diệt muỗi trên diện rộng.
- Thái độ đúng khi trả lời câu hỏi việc diệt muỗi và lăng quăng để phòng chống SXHD là trách nhiệm của “Nhà nước và nhân dân cùng làm”.
Đánh giá thái độ chung đúng khi có từ 4/6 câu trả lời có thái độ đúng và thái độ chung là chưa đúng khi có ít hơn 4/6 câu có thái độ đúng.
2.3.2.3. Biến số về thực hành
- Có cho trẻ ngủ mùng kể cả ban ngày có 3 giá trị: 1. Có, 2. Thỉnh thoảng, 3. Không, thực hành đúng khi trả lời là “1. Có”.
- Súc rửa DCCN (lu, khạp, bình cắm hoa,…) bao lâu 1 lần, có 4 lựa chọn:
1. Một tuần/lần, 2. Hai tuần/lần, 3. Một tháng/ lần, 4. Khác, thực hành đúng khi chọn “1. Một tuần/lần”.
- Xử lý các vật phế thải như tô, chén bể, gáo dừa, lon sửa bò, vỏ xe cũ,…
có 4 lựa chọn: 1. Vứt ra sân hoặc gom thành đống; 2. Gom lại một chỗ cố định và úp lại; 3. Cho vào thùng rác; 4. Khác (thực hành đúng khi chọn 1 trong 2 đáp án “2. Gom lại thành đống cố định và úp lại” hoặc “3. Cho vào thùng rác” hoặc cả 2).
- Sử biện pháp nào để tránh muỗi đốt có 6 lựa chọn: 1. Nhang trừ muỗi; 2.
Thuốc xịt muỗi; 3. Kem chống muỗi; 4. Vợt điện bắt muỗi; 5. Quạt máy; 6.
Mùng tẩm hóa chất diệt côn trùng (thực hành đúng khi thực hiện ít nhất 3 biện pháp để tránh muỗi trên).
- Diệt lăng quăng bằng cách có 3 lựa chọn: 1. Thả cá ăn lăng quăng; 2. Súc rửa DCCN ít nhất 1 lần 1 tuần; 3. Đậy kín các DCCN (thực hành đúng khi trả lời ít nhất 2/3 đáp án).
- Vệ sinh môi trường xung quanh nhà, phát quan bụi rậm, thu gom phế thải đọng nước, có 3 giá trị: 1. Có, 2. Thỉnh thoảng, 3. Không, thực hành đúng khi chọn “1. Có”.
- Sắp xếp các vật dụng và quần áo trong nhà gọn gàng thoáng mát, có 2 giá trị: 1. Có, 2. Không, thực hành đúng khi chọn “1. Có”.
- Để muối, dầu vào chén chống kiến chân tủ thức ăn, có 2 giá trị: 1. Có, 2.Không, thực hành đúng khi chọn “1. Có” [19].
2.3.2.4. Biến số quan sát
- Tất cả các DCCN đều có nắp đậy kín có 2 giá trị: 1. Có, 2. Không, thực hành đúng khi quan sát là “Có”.
- Xung quanh nhà có vật phế thải có thể chứa nước có 2 giá trị: 1. Có, 2.
Không, thực hành đúng khi quan sát là “2. Không”.
- Có DCCN có lăng quăng có 2 giá trị: 1. Có, 2. Không, thực hành đúng khi quan sát được kết quả là “2. Không”.
- Sắp xếp đồ đạc, vật dụng trong nhà gọn gàng không để muỗi có nơi trú ẩn có 2 giá trị: 1. Có, 2. Không, thực hành đúng khi quan sát là “1. Có”
Đánh giá về thực hành chung đúng khi có từ 8/12 câu ở cả 2 phần “biến số về thực hành” và “biến số quan sát” có thực hành đúng và nếu có từ 4/12 câu đánh giá là chưa đúng thì thực hành chung là chưa đúng [33].