Tiếp cận Một sức khỏe và vệ sinh an toàn thực phẩm (VSATTP) là sự chia sẻ những thông tin liên quan giữa các tổ chức khác nhau, thống nhất về nhiệm vụ giữa các chuyên gia nhân y, thú y, môi trường và các mạng lưới giám sát quốc gia, quốc tế.
Cách tiếp cận này mang lại hiệu quả cao trong công tác phòng chống các bệnh lây truyền qua thực phẩm như:
• Nâng cao năng lực toàn cầu để phát hiện, ngăn chặn, chuẩn bị và ứng phó với các bệnh dịch mới nổi, các mối đe đọa đại dịch và các vấn đề khác của con người, động vật và hệ sinh thái.
• Khuyến khích sự kết hợp của những ý tưởng cải thiện sức khỏe toàn cầu.
• Hình thành các quy định, chương trình nghiên cứu và thực hành về sản xuất thực phẩm để giúp cải thiện vấn đề an toàn thực phẩm.
• Tăng cường an toàn thực phẩm thông qua quản lý nhà nước và hệ sinh thái. Ví dụ vụ ngộ độc thực phẩm hơn 200 người trong 26 tiểu bang ở Mỹ do ăn rau Bina, mà tác nhân gây bệnh là do vi khuẩn E. coli O157:H7, vi khuẩn này được phát hiện do sự hợp tác làm việc của các nhà khoa học trong lĩnh vực thủy văn, vi sinh vật, dịch tễ học, sinh thái học.
• Tuyên truyền và phổ biến kiến thức về VSATTP cho cộng đồng dân cư.
1.6. CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC CỦA MỘT SỨC KHỎE
1.6.1. CƠ HỘI
Môi trường Quốc tế và Việt Nam đang tạo cơ hội thuận lợi về pháp lý, chính sách, tài chính, hợp tác, nguồn nhân lực, đào tạo… để thực hiện các chương trình Một sức khỏe, cụ thể:
Nhận thức bối cảnh quốc tế, trong nước về Một sức khỏe đã rõ. Những năm gần đây, thế giới đang phải đương đầu với nguy cơ xuất hiện và lan truyền các bệnh truyền nhiễm mới nổi hoặc tái bùng phát ở người, vật nuôi và động vật hoang dã. Những bệnh này xuất hiện từ mối tương tác con người - động vật - hệ sinh thái và có khả năng gây hậu quả khôn lường đối với sức khỏe con người, sinh kế, sự phát triển kinh tế và nhiều vấn đề khác. Thế giới đã nỗ lực liên tục nhằm đối phó với dịch bệnh truyền nhiễm mới nổi, không ngừng nâng cao hiểu biết về nguy cơ dịch bệnh dựa trên những nghiên cứu, trao đổi chính sách, khoa học kỹ thuật và thống nhất cho rằng việc tiếp cận Một sức khỏe cần tiến hành ở cấp toàn cầu, khu vực và quốc gia.
Công bố tại hội nghị quốc tế các Bộ trưởng về cúm động vật và đại dịch năm 2010 (IMCAPI, 2010) tại Hà Nội đã đưa ra 16 lĩnh vực quan trọng cho nỗ lực cấp quốc gia, khu vực và toàn cầu. Kêu gọi các nước thành viên xây dựng chiến lược quốc gia, kế hoạch hành động và những biện pháp can thiệp nhằm huy động toàn xã hội, các ban ngành, nhiều lĩnh vực và hoạt động của cộng đồng, nhằm đối phó với sự đe dọa của bệnh phát sinh trong mối tương tác con người - động vật - hệ sinh thái. Đồng thời coi trọng việc xây dựng kế hoạch hoạt động liên tục trong các ngành chủ chốt, thúc đẩy các bên liên quan tăng cường thể chế và cơ chế thực thi để hỗ trợ sự hợp tác, làm việc, nâng cao hiệu quả truyền thông về nguy cơ ở tất cả các cấp, đặc biệt ở cộng đồng.
Ở cấp độ toàn cầu đã có nhiều cơ chế của các tổ chức liên Chính phủ, nhiều kế hoạch hành động, nhiều chương trình được thành lập đóng góp cho nỗ lực Một sức khỏe, trong đó phải kể đến sự phối hợp toàn cầu của FAO - OIE - WHO, Sáng kiến an ninh y tế toàn cầu (Global Health Security), liên minh Eco - Health Alliance, chương trình của Cơ quan phát triển quốc tế Hoa Kỳ (USAID) và chương trình An ninh Y tế toàn cầu...
Ở khu vực, những nỗ lực bao gồm khối liên minh chính phủ như ASEAN và APEC, các chương trình, mạng lưới đa bên như chương trình của Liên minh châu Âu về nâng cao năng lực khu vực trong phòng chống và loại trừ những bệnh do tác nhân độc lực cao và mới nổi (HPED) trong đó có Cúm gia cầm độc lực cao (HPAI) ở khu vực ASEAN và các quốc gia trong Hiệp hội Nam Á vì sự hợp tác khu vực (SAARC).
Ở cấp quốc gia, một số nước đi đầu trong việc xây dựng các diễn đàn/đối tác quốc gia về Một sức khỏe như Indonesia, Việt Nam; Bangladesh, Thái Lan cũng đã phát triển chiến lược/lộ trình Một sức khỏe quốc gia và nhiều sáng kiến khác từ các nước châu Phi.
1.6.2. NHỮNG KHÓ KHĂN VÀ THÁCH THỨC
Vai trò của nhà nước đối với những cơ quan quản lý chủ chốt trong lĩnh vực Một sức khỏe còn hạn chế. Theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư (MPI): “Việc phân chia trong hệ thống Nhà nước hiện nay vẫn thiếu cơ chế phân cấp và phân công nghĩa vụ cũng như quyền hạn rõ ràng cho các vị trí. Thực trạng này có thể thấy ở cả cấp Trung ương cũng như giữa cấp Trung ương và địa phương, dẫn đến sự trì trệ và kém hiệu quả trong việc ban hành và thực thi pháp luật.
Sự phân chia theo chiều ngang và dọc cũng dẫn đến chồng chéo và mâu thuẫn giữa các điều luật và quyết định”.
Cụ thể như sau: Ngoại trừ các trường hợp dịch bệnh khẩn cấp, các kênh liên lạc chính thống giữa hai ngành y tế và thú y nhằm mục đích chia sẻ thông tin và các kế hoạch hành động vẫn đang trong quá trình thiết lập, mặc dù Thông tư liên tịch số 15/2013 đã được ban hành. Việc rà soát các cơ quan có liên quan đến việc bảo vệ các loài động vật hoang dã đã cho thấy sự cần thiết của việc tăng cường làm rõ vai trò cũng như trách nhiệm của các bên có liên quan ở tất cả các cấp. Một số lượng lớn các phòng thí nghiệm y tế ở Việt Nam chưa được chứng nhận đạt tiêu chuẩn. Điều này đã đặt ra những thách thức trong việc chứng nhận phòng thí nghiệm cũng như chia sẻ thông tin giữa các phòng thí nghiệm, các cơ sở y tế công cộng, cũng như cơ sở dịch vụ thú y.
Báo cáo tổng quan ngành Y tế năm 2015 cũng đề cập đến gánh nặng của các bệnh truyền lây, trong đó có các bệnh truyền nhiễm mới nổi và vấn đề kháng thuốc kháng sinh; hệ thống giám sát còn yếu; cơ chế chia sẻ thông tin còn chưa tốt giữa hai lĩnh vực điều trị và phòng ngừa; nhu cầu xây dựng các kế hoạch dự phòng và năng lực ứng phó trong tương lai. Báo cáo này cũng chỉ ra một số nguyên nhân phía sau của dịch bệnh như biến đổi khí hậu, đô thị hóa, công nghiệp hóa và ô nhiễm môi trường. Việc Việt Nam chuyển đổi thành nước công nghiệp đến năm 2020 tiềm ẩn “những áp lực gia tăng lên các hệ sinh thái trong những khu vực vốn đã quá tải (trong đó bao gồm hệ sinh thái nông nghiệp, thủy sản, rừng, đất ngập nước, ven biển và đô thị)”. Mặc dù được quản lý nhưng “kết quả dẫn đến việc gia tăng nguy cơ đối với sức khỏe con người không chỉ xuất phát từ các bệnh truyền nhiễm có nguồn gốc từ động vật mà còn từ rất nhiều các hiểm họa khác, như việc suy giảm chất lượng nước và không khí, cũng như mất đi sự đa dạng sinh học”.
Hiện nay, tầm quan trọng của các thực hành từ tuyến trên đối với nguy cơ bệnh truyền nhiễm ở tuyến dưới vẫn chưa được nhìn nhận đúng mức. Ví dụ như việc xây dựng và tái cấu trúc ngành chăn nuôi, việc thay đổi tập quán sử dụng đất, vùng sản xuất cũng như phân bố gia súc có thể dẫn tới mối nguy mới từ chất thải trong chăn nuôi, trong đó có cả ô nhiễm môi trường và tình trạng vi khuẩn kháng kháng sinh. Kế hoạch quốc gia hiện nay hướng tới việc gia tăng chăn nuôi gia súc ở khu vực Tây Nguyên. Điều này đòi hỏi đánh giá đúng đắn các tác động về môi trường. Các biện pháp an toàn sinh học chưa đủ tiêu chuẩn trong các hệ thống chăn nuôi công nghiệp có thể làm gia tăng các nguy cơ bệnh truyền nhiễm. Nguy cơ này có thể còn nghiêm trọng hơn trong trường hợp các nông trại ở vùng có nhiều động vật hoang dã, đặc biệt ở những nơi có sự tiếp xúc giữa gia cầm với các loài chim hoang dã. Các trang trại nuôi động vật hoang dã cũng tiềm ẩn nhiều mối nguy cơ dịch bệnh, đặc biệt là các bệnh lây truyền từ động vật sang người. Tỉnh Đồng Nai có mật độ trang trại nuôi động vật hoang dã rất lớn và có ngành chăn nuôi phát triển mạnh. Vì vậy, việc bảo đảm an toàn dịch bệnh cho người và động vật tại Đồng Nai là mối quan tâm hàng đầu của chính quyền địa phương nơi đây.
Cùng với những nguy cơ trên thì năng lực, thể chế và truy cứu vi phạm còn hạn chế đã có ảnh hưởng đến nguy cơ xảy ra các bệnh truyền nhiễm: Các sản phẩm động vật với mức ô nhiễm vi sinh hay hóa học vượt mức cho phép, sử dụng các chất cấm trong chăn nuôi, sử dụng các chất kháng sinh của người không theo đơn thuốc, duy trì thực hành tốt về an toàn sinh học, tăng cường quản lý và thực hiện an toàn sinh học ở các trang trại chăn nuôi quy mô lớn có thể làm giảm nguy cơ đối với một số dịch bệnh so với sản xuất thương mại qui mô nhỏ. Tuy nhiên, cơ chế quản lý tốt việc thực thi các quy định đóng một vai trò quan trọng trong việc kiểm soát dịch bệnh.
Hiện nay, sự liên kết giữa các ngành trong việc xây dựng công tác truyền thông hiệu quả để thay đổi hành vi, tăng cường phòng chống và kiểm soát dịch bệnh từ động vật truyền lây sang người vẫn còn hạn chế. Giáo dục và truyền thông về sức khỏe được xác định đóng vai trò chính trong ứng phó với các nguy cơ dịch bệnh mới nổi. Tuy nhiên, phản hồi chung cho thấy, giáo dục và truyền thông “vẫn còn rời rạc và chưa hiệu quả”. Truyền thông không thực sự rõ ràng và kịp thời có thể làm gia tăng mối lo ngại của cộng đồng.
Nguồn tài trợ chưa chắc chắn cho các chức năng trọng yếu liên quan đến việc kiểm soát dịch bệnh từ động vật truyền lây sang người.
Thực trạng quá tải trong thực hiện nhiệm vụ của các cán bộ, nhân viên thuộc Bộ NN&PTNT và Bộ Y tế.
Không có ngân sách dự phòng để quản lý các dịch bệnh khẩn cấp.
Công việc của Trung tâm quản lý khẩn cấp có liên quan đến các đơn vị bên ngoài Bộ Y tế. Ví dụ, vẫn chưa rõ ràng trung tâm này sẽ hoạt động thế nào nếu virus H7N9 chỉ được phát hiện ở gia cầm mà chưa xảy ra ở người. Như vậy, bên Y tế vẫn chưa thể hiện chức năng phối hợp.
Việc phối hợp của các cấp huyện và tỉnh trong hệ thống y tế để thực hiện điều tra, phân tích số liệu và thiết lập các biện pháp khống chế còn chưa tốt.
Vật tư, thiết bị bảo hộ cá nhân và các phương tiện khác để thực hiện ứng phó nhanh với dịch bệnh còn thiếu thốn.
Các ổ dịch thường diễn biến rất phức tạp nên khó quản lý theo các kế hoạch đã xây dựng. Ngay ở những nơi đã có kế hoạch thì các kế hoạch này cũng thường không hoàn hảo. Đại dịch H1N1 trong năm 2009 đã chứng minh rằng, các kế hoạch cần phải linh hoạt và điều chỉnh khi ổ dịch tiếp tục xảy ra, đặc biệt là sự thay đổi từ ngăn chặn sang giảm thiểu tác hại do dịch bệnh gây ra.
Những khó khăn, thách thức có thể sẽ ảnh hưởng đến khả năng ứng phó với các dịch bệnh mới nổi ở Việt Nam gồm:
• Tìm đủ số lượng động vật để xét nghiệm và xét nghiệm đủ số động vật để phát hiện sớm bệnh.
• Tìm đủ số người có thể có biểu hiện lâm sàng sau khi tiếp xúc với động vật.
• Tìm chiến lược thay đổi hành vi văn hóa thích ứng có thể được áp dụng trong một ngành hoặc lĩnh vực cụ thể.
• Phân biệt mầm bệnh có thể truyền lây từ động vật sang người với các vi sinh vật chỉ gây bệnh cho người.
• Việc buôn bán động vật hoang dã gia tăng.
• Sự không phù hợp giữa tốc độ phát triển chăn nuôi động vật hoang dã với khả năng quản lý và cung cấp các dịch vụ kỹ thuật phù hợp, đặc biệt trong lĩnh vực Thú y.