2.1.4. MÔ HÌNH CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỨC KHỎE CỦA LALONDE
Theo Lalonde, sức khỏe bị ảnh hưởng bởi 4 nhóm yếu tố: yếu tố sinh học, môi trường, lối sống và dịch vụ chăm sóc sức khỏe. Bốn nhóm yếu tố này được tác giả xác định thông qua việc phân tích các nguyên nhân của bệnh tật và tử vong của người dân ở Canada.
2.1.4.1. Các yếu tố sinh học
Các yếu tố sinh học bao gồm các khía cạnh của sức khỏe về mặt thể chất và tinh thần của mỗi cá nhân. Nhóm yếu tố này bao gồm gen di truyền của cá nhân, quá trình trưởng thành và già hóa, các cơ quan của cơ thể như xương, hệ thần kinh, cơ, nội tiết, hệ tiêu hóa... Cơ thể của con người là một cơ quan hữu cơ phức tạp nên vấn đề sức khỏe liên quan đến yếu tố sinh học được xem là vấn đề quan trọng, đa dạng và phức tạp. Nhóm yếu tố sinh học tác động đến tất cả các loại bệnh tật và tử vong (bao gồm cả đột biến gen, dị tật bẩm sinh, chậm phát triển trí tuệ).
2.1.4.2. Các yếu tố môi trường
Các yếu tố môi trường bao gồm môi trường tự nhiên và các yếu tố liên quan đến sức khỏe tồn tại bên ngoài cơ thể của con người và vượt ra ngoài phạm vi kiểm soát của cá nhân hoặc nếu có thì sự kiểm soát đó cũng chỉ ở mức độ có giới hạn. Các cá nhân tự họ không
thể đảm bảo được sự an toàn về lương thực, thực phẩm, thuốc, nước sinh hoạt…; tự họ không thể kiểm soát ô nhiễm không khí, ô nhiễm nước và tiếng ồn; hay ngăn chặn sự lan tràn của các bệnh truyền nhiễm; giải quyết việc vứt rác thải, xả nước thải bừa bãi; cũng như họ không thể kiểm soát được những biến đổi nhanh chóng của môi trường xã hội để không gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe của họ.
2.1.4.3. Hành vi, lối sống
Nhóm các yếu tố thuộc hành vi, lối sống liên quan đến sức khỏe là những mô hình có thể nhận biết được dựa trên những lựa chọn mang tính cá nhân. Các thói quen và các quyết định của cá nhân có thể có lợi hoặc có hại cho sức khỏe của họ. Khi các hành vi này dẫn đến bệnh tật và tử vong thì hành vi và lối sống của nạn nhân thường được xem như là nguyên nhân dẫn đến bệnh tật và tử vong của họ.
2.1.4.4. Hệ thống chăm sóc sức khỏe
Nhóm yếu tố về hệ thống chăm sóc sức khỏe bao gồm số lượng, chất lượng, sự sắp xếp, bản chất và các mối quan hệ của con người và các nguồn lực liên quan đến hệ thống cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe. Hệ thống này bao gồm thực hành lâm sàng, sự chăm sóc bệnh nhân, bệnh viện, nhà điều dưỡng, thuốc điều trị, các dịch vụ chăm sóc sức khỏe công và tư nhân, các dịch vụ chăm sóc sức khỏe khác.
Theo Lalonde, ngày nay hầu hết những nỗ lực của xã hội trong việc nâng cao sức khỏe đều tập trung phần nhiều cho hệ thống chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, nguyên nhân gốc rễ gây ra bệnh tật và tử vong lại thuộc nhóm ba yếu tố sinh học, môi trường và lối sống.
Hệ thống chăm sóc sức khỏe được sử dụng khi vấn đề bệnh tật đã xảy ra và cần được điều trị. Do đó, việc tập trung vào ba nhóm yếu tố sinh học, môi trường và lối sống trong việc phòng tránh bệnh tật và tử vong là việc làm quan trọng nhất.
hình 2.1. Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe của Lalonde (Marc Lalonde, 1981) Môi trường
khỏe Sức
Dịch vụ Y tế Hành
vi, lối sống
Yếu tố sinh học
Dịch vụ y tế trườngMôi
khỏeSức
Yếu tố sinh học Hành vi,
lối sống
2.1.4.5. Những đóng góp quan trọng trong mô hình của Lalonde
Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe của Lalonde bước đầu xác định được các nhóm yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe. Tác giả đã chỉ ra những khác biệt mà mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe này đạt được, bao gồm:
Đóng góp thứ nhất: Đã đề cập đến vai trò của các yếu tố sinh học, môi trường và lối sống và đặt ngang hàng với vai trò của hệ thống chăm sóc sức khỏe. Đây là bước đột phá quan trọng vì các quan điểm trước đó đều cho rằng vai trò quan trọng nhất trong việc nâng cao sức khỏe là của các hệ thống chăm sóc sức khỏe.
Đóng góp thứ hai: Là sự toàn diện của nó. Bất cứ bệnh tật nào cũng đều có thể tìm thấy nguồn gốc từ một hay kết hợp của cả 4 yếu tố. Sự toàn diện của một mô hình là rất quan trọng vì nó đảm bảo được việc xác định đầy đủ tất cả các khía cạnh của vấn đề sức khỏe cũng như các bên có liên quan tới vấn đề sức khỏe (ở cả cấp độ cá nhân và cấp độ tập thể, bệnh nhân, bác sĩ điều trị, các nhà khoa học và chính phủ) đều có vai trò ảnh hưởng đến vấn đề sức khỏe.
Đóng góp thứ ba: Cho phép sử dụng để phân tích bất cứ một vấn đề sức khỏe nào thông qua hệ thống 4 nhóm yếu tố để đánh giá mức độ quan trọng tương đối và sự tương tác giữa các nhóm yếu tố. Dựa trên nguồn số liệu quốc gia về sức khỏe của Canada, Lalonde đã phân tích các yếu tố tác động tới tử vong do tai nạn giao thông và thấy một thực tế rằng nguyên nhân chính gây tử vong do tai nạn giao thông có thể do những yếu tố rủi ro gây ra bởi cá nhân, các yếu tố liên quan đến phương tiện giao thông, chất lượng đường xá, sự sẵn sàng và kịp thời của hệ thống cấp cứu; các yếu tố về sinh học có vai trò ít hơn hoặc thậm chí là không được đề cập trong vấn đề này. Sắp xếp theo trật tự quan trọng giảm dần ảnh hưởng tới tử vong do tai nạn giao thông gây ra là: hành vi/lối sống, môi trường, hệ thống chăm sóc sức khỏe (ảnh hưởng chiếm tỷ lệ tương đương là: 75%, 20% và 5%). Việc phân tích này cho phép các nhà hoạch định chính sách tập trung sự chú ý của họ vào những yếu tố quyết định đóng vai trò quan trọng nhất.
Đóng góp thứ tư: Cho phép phân loại thành các nhóm yếu tố. Điều này dễ dàng hơn cho việc phát triển các vấn đề mô tả mối liên hệ trực tiếp giữa các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe. Quay trở lại với ví dụ về các nguyên nhân tử vong do tai nạn giao thông, trong nhóm yếu tố thuộc hành vi/lối sống, chúng ta có thể tiếp tục phân tích các nguy cơ cụ thể như do tay lái không vững, do sự bất cẩn và do sơ suất trong việc thắt dây an toàn, do tốc độ của phương tiện giao thông...
Cuối cùng, mô hình đã cung cấp một cách tiếp cận mới về sức khỏe, trong đó cho phép có những cách suy nghĩ sáng tạo, cởi mở hơn trong nhận thức. Một trong những vấn đề nâng cao sức khỏe chính là quyền lực hợp pháp để thực hiện nhiệm vụ này bị phân tán một cách rộng rãi giữa các cá nhân, các chính phủ, các chuyên gia sức khỏe và các thể chế xã hội. Sự phân chia trách nhiệm đôi khi dẫn đến sự mất cân bằng do mỗi bên tham gia chỉ chú trọng đến các giải pháp liên quan đến một lĩnh vực nhất định. Thông qua mô hình này, các bộ phận vốn bị phân tán được kết nối với nhau thành một chỉnh thể thống nhất cho phép xác định được tầm quan trọng của tất cả các yếu tố, trong đó bao gồm cả những vấn đề thuộc trách nhiệm của các lĩnh vực khác, của các bên tham gia khác.