CHƯƠNG 2: KHAI THÁC ĐẶC SẮC LỄ HỘI CHÙA BÁI ĐÍNH
2.1. Khái quát chung về lễ hội chùa Bái Đính
2.1.3. Đối tượng thờ cúng
2.1.3.3. Thờ Thần Cao Sơn
Từ động thờ Phật, rẽ tay trái, hơi cúi người để qua bức “hoành phi” đá thiên tạo, bước lên nền đá cao hơn một chút, là động thờ thần Cao Sơn. Theo nghĩa chữ Hán, thần Cao Sơn là thần Núi Cao.
Nguồn gốc thờ thần Cao Sơn xuất phát từ tín ngưỡng xa xưa trong dân gian là thờ Thần Núi. Tín ngưỡng này không chỉ của người Việt mà nhiều dân tộc trên thế giới đều có như ở Trung Quốc, ở Hy Lạp. Nhưng người Việt quan niệm thần núi là vị thần cụ thể, hiện hữu, thần cũng là người trần tục như mọi con người. Chính vì thế mà Thần/Thánh Cao Sơn được ghép cho một “Lý lịch” cực kỳ phức tạp. Khắp nơi trên đất nước ta, chỗ nào có núi là hầu như có thờ Thần/Thánh Cao Sơn. Thậm
chí, ngay giữa lòng thủ đô Hà Nội cũng có đền thờ Thần Cao Sơn. Vì thế Thần/Thánh là một hiện tượng chứng minh đạo Thánh của người Việt. Theo các nhà nghiên cứu văn hoá, Thần/Thánh Cao Sơn đã được xem là các vị:
1. Cao Sơn là con của Lạc Long Quân hoặc Hùng Vương.
2. Cao Sơn chính là Tản Viên (gắn liền với với chuyện Sơn Tinh Thuỷ Tinh) 3. Cao Sơn là anh em với Tản Viên, cùng một cặp Cao Sơn - Quý Minh. Quan niệm này khá rộng rãi. Thần phả ở Vô Giá (huyện Gia Viễn) ghi rõ: Tản Viên Sơn thánh gồm ba vị: Tản Viên là anh cả. Hai em là Sùng Công hữu thiên thần Cao Sơn và Hiển Công tả thiên thần Quý Minh.
4. Cao Sơn cũng là Thánh Đuổm (Bắc Giang) 5. Cao Sơn là đức thánh Cưu (Thanh Hoá)
6. Cao Sơn có tên là Cao Hiển (vốn là người Trung Quốc sang trấn ở Nghệ An, thờ ở núi Bộc, Lương Sơn, tỉnh Thanh Hoá, hiển ứng giúp Lê Lợi đánh giặc Minh)
7. Cao Sơn là một thần y (thờ ở Chí Linh, Hải Dương) [7, tr. 241-256]
Thần Cao Sơn được thờ ở núi Bái Đính là Tản Viên Sơn Thánh, con rể vua Hùng Duệ Vương (Hùng Vương thứ 18), là vị thần được ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư(ngoại kỷ) vàViệt điện u linhvới câu chuyện thần kỳ “Chuyện Sơn Tinh và Thuỷ Tinh”. Ngài là vị thánh đã trở thành tứ bất tử trong tâm thức của người dân đất Việt. Điều này cũng phù hợp với ước mơ chế ngự và chiến thắng lụt lội dữ dội của nhân dân Ninh Bình vùng “rốn lũ” của sông nước Hoàng Long từ ngàn xưa.
Song, thần Cao Sơn được thờ ở đây cũng biểu tượng cho Thần Núi Cao oai linh của cả vùng Bái Lĩnh Sơn, núi đồi bao la trùng điệp. Mặt khác, xem Thần tích Quý Minh đại vương do Hàn lâm viện đại học sĩ Nguyễn Bính soạn thảo năm Vĩnh Hựu thứ 2 (1737), lưu ở đền Thần cao Sơn ở thôn Lỗi Sơn (xã Gia Phong) và đền Trung (thôn Sinh Dược, xã Gia Sinh, Huyện Gia Viễn) thì thần Cao Sơn và Quý Minh là anh em cùng là Tản Viên Sơn Thánh, đã về lập hành doanh ở vùng này để chống lại với Thục Phán sau khi Thục Phán chiếm nước Văn Lang của Hùng Vương thứ 18.
Như vậy, Thần Cao Sơn trên núi Bái Đính được hiểu là Tản Viên Sơn Thánh là có cơ sở. Nhất là pho tượng ngài thờ ở đây, hai tay cầm lệnh bài vua ban giơ trước ngực, dáng nghiêm cẩn, uy phong. Dân gian trong vùng truyền rằng, đó là lệnh bài của vua Hùng Duệ Vương ban cho Ngài cầm quân về vùng Bái Lĩnh Sơn cùng với Sùng Công hữu thiên thần Cao Sơn và Hiển Công tả thiên thần Quý Minh lập phòng tuyến chống lại Thục Vương. Như thế, tuy một là ba, tuy ba là một! Đó là biểu tượng tâm linh về một vị thánh tứ bất tử đầy quyền năng có thể quỳ hộ độ trì cho nhân dân trong vùng chiến thắng“kẻ thù hai chân và bốn chân”(chữ dùng của Mác) để có cuộc sống thanh bình, ấm no, hạnh phúc. Chính vì thế, triều Đinh - Tiền Lê mới phụng thờ ngài trên đỉnh Bái Đính làm trấn trạch phía Tây kinh đô Hoa Lư.
Ngoài ra, ở Ninh Bình còn có một nơi thờ thần Cao Sơn rất độc đáo là đền Kê Thượng, Kê Hạ và Miễu Sơn ở tổng Dương Vũ xưa, nay là xã Ninh Vân, huyện Hoa Lư. Tại đây thờ cả Ba anh em Tản Viên Sơn Thánh, Sùng Công hữu thiên thần Cao Sơn, Hiển Công tả thiên thần Quý Minh và cũng thờ vua Hùng Duệ Vương cùng công chúa Nguyệt Nga, con gái vua Hùng thứ 18. Tác giả Trương Đình Tưởng có nhận định rằng “Một điện thờ mà thờ danh tính ba vị, phải chăng đó là ba vị Thánh mà dân gian thường gọi chung là Cao Sơn chứ không thể là một vị có ba tên, ba tượng cùng thờ tại một phủ thờ được!”[13, tr.51-56]
Tượng thần Cao Sơn ở hang Sáng chùa Bái Đính cổ tự ngồi trên bệ hai tay cầm thẻ bài trước ngực tượng tạc bằng gỗ sơn son thiếp vàng, vị trí đặt tượng Cao Sơn là nơi cao nhất của núi Bái Đính.
Năm 2007, doanh nghiệp có cho đúc tượng thờ Ngài bằng đồng nguyên khối để thay thế tượng gỗ nhưng khi đưa tượng đồng vào pho tượng gỗ không tài nào di dời ra khỏi vị trí cũ được, mặc dù rất đông trai tráng sử dụng đòn bẩy để di dời. Ngài vẫn tạo an vững như bàn thạch, không hề nhúc nhích. Thế mới biết, đến bậc Thánh Thần, nơi ngài ngự gắn bó hàng trăm năm, dù Ngài hiện thân là gỗ chứ không phải bằng kim loại quý, nhưng nhân gian đã thờ phụng Ngài qua bao binh đao, phế hưng thời đại, vua chúa, tướng lĩnh đã đến bái yết và thỉnh cầu Ngài, Ngài đã nhập tâm nhân thế. Đến nay, dù thế gian muốn đổi cho Ngài cái hình dáng cao sang gấp bội là
bằng đồng mạ vàng, chưa hẳn Ngài đã chấp nhận. Trước tình thế đó, các nhà hảo tâm và doanh nghiệp đã cho xây dựng một ngôi đền mới nằm ngay dưới ngách núi sau động thờ Phật để thờ cúng Ngài.
Địa thế xã Gia Sinh là vùng núi nên việc tôn thờ thần Cao Sơn lại mang ý nghĩa vô cùng thiêng liêng vừa là người mà giúp họ cai quản vùng núi, vừa là người bảo trợ người dân tránh mọi tai ương của quỷ dữ. Do vậy mà tín ngưỡng thờ thần núi - Thần Cao Sơn ở đây rất được coi trọng.