Tiến sĩ sử học PETER ZINOMAN - ĐH California - Hoa Kỳ, “nhà Phụng học”, đồng dịch giả tác phẩm Số đỏ sang tiếng Anh với Nguyễn Nguyệt Cầm - cũng là vợ của Zinoman Có hai con người trong
Trang 1TÔN NGỌC MINH QUÂN – 11CT 76
Nhân kỷ niệm 90 năm ngày sinh c a Vũ Trọng Phụng (1912 -2002) - một trong những nhà văn hiện thực phê ph n hàng đầu c a VN ở thế kỷ XX, Viện Văn học VN vừa tổ chức một cuộc hội thảo về Vũ Trọng Phụng Có nhiều tham luận được đọc trong cuộc hội thảo này, chúng tôi xin trích một số đ bạn đọc tham khảo
Ti u sử:
Vũ Trọng Phụng sinh năm 1912, mất năm 1939 khi mới 27 tuổi Tuy vậy Vũ Trọng Phụng đã để lại một khối lượng tác phẩm đồ sộ: Số đỏ, Giông tố, Vỡ đê, Lấy nhau vì tình, Kỹ nghệ lấy tây, Cơm thầy cơm cô, Lục xì, Dứt tình Những vấn đề Vũ Trọng Phụng đề cập đến từ đầu thế kỷ XX, đến đầu thế kỷ XXI vẫn còn thời sự với nhiều ý nghĩa xã hội sâu sắc
Một xã hội hài hước, một thế giới hài hước
Số đỏ của Vũ Trọng Phụng ở trong số rất ít truyện đọc xong độc giả cảm thấy có cả một “xã hội Số đỏ”, một
“thế giới Số đỏ”
“Xã hội” này, “thế giới” này được nhà phê bình Nguyễn Đăng Mạnh định nghĩa bằng một loạt “bịp”: “Âu hóa bịp, cải cách bịp, thể thao bịp, tu hành bịp, khoa học bịp, đốc tờ bịp, triết gia bịp, nghệ thuật bịp, luật pháp bịp, vĩ nhân anh hùng cũng bịp ” Có thể bổ sung định nghĩa này bằng một loạt “rởm”: “Âu hóa rởm, cải cách rởm, tu hành rởm, khoa học rởm, nghệ thuật rởm, luật pháp rởm ” Rởm có khác bịp Bịp bao giờ cũng gian manh, “có cơ tâm, xảo trí” nhưng cái rởm có thể “vô tư” (hiểu theo nghĩa hiện đại của từ này), và văn hài hước của Vũ Trọng Phụng đặc biệt khởi sắc, đặc biệt dí dỏm và hóm hỉnh ở những đoạn miêu tả cái rởm tự trình bày một cách “hồn nhiên” và ngang nhiên Còn những cử chỉ, những hành động bịp bợm tác giả chỉ kể một cách qua loa hoặc lướt qua (chẳng hạn khi Văn Minh bịp bợm giới thiệu Xuân là sinh viên trường thuốc năm thứ ba hoặc việc Xuân dúi lén truyền đơn vào túi hai đối thủ của mình) Rởm có thể là bịp nhưng không nhất thiết là bịp Thơ của Xuân là rởm, không phải là bịp Âu hóa của nhân vật chính trong truyện ngắn Từ lý thuyết đến thực hành của Vũ Trọng Phụng gọi là “rởm” thì đúng hơn là “bịp” Trong Số
đỏ khi có sự kết hợp giữa cái “xấu xa” thật và cái danh giá rởm thì châm chọc hài hước của tác giả thường chĩa vào cái rởm Khi bà phó Đoan “mừng thầm rằng mình đã trót hư hỏng một cách có tính chất khoa học” thì cái buồn cười không phải là sự hư hỏng “thật” của bà phó Đoan, mà sự xúng xính khoa học rởm của bà khiến chúng ta cười Ngoài ra, người đàn bà góa này lố bịch không phải vì những ham muốn tình dục thường tình mà vì miệng bà lại cứ hay rêu rao chuyện phẩm giá thủ tiết, xúng xính “tiết hạnh” rởm
Có hai cách đánh giá trào phúng của Vũ Trọng Phụng trong Số đỏ: Đó là “một lối hoạt kê không lấy gì làm cao lắm” (Vũ Ngọc Phan) và tiếng cười Số đỏ “là không ai bắt chước được, không ai theo kịp được” (Vũ Bằng) Tôi thiên về cách đánh giá của Vũ Bằng Trong những tác phẩm văn xuôi trào phúng Việt Nam thế kỷ trước có thể tìm thấy những câu hài hước hay không kém gì những câu hài hước hóm hỉnh nhất trong Số đỏ, những tình thế hài hước cũng oái oăm
và ngộ nghĩnh như trong Số đỏ, những nhân vật cũng rất buồn cười và hấp dẫn, nhưng không có một tác phẩm nào tạo ra được cả một “xã hội hài hước”, một “thế giới hài hước” như Số đỏ
Số đỏ là một tác phẩm trào phúng hài hước Luật chơi của trào phúng hài hước như thế nào? Tác giả hài hước
là một người biết cười, biết đùa, đùa dai và đùa đến cùng Đọc Số đỏ cảm thấy tác giả chơi và đùa đến cùng với những nhân vật trào phúng của mình Và trong sự chơi đùa nghệ thuật này tác giả không thể xem chúng là kẻ thù của mình mặc dù chúng mang những thói rởm, tật xấu mà tác giả hết sức căm ghét Hoàng Ngọc Hiến
Một nhà văn lớn
“Tôi có cảm tưởng rằng Vũ Trọng Phụng là một nhà văn lớn, rất lớn, không kém nhà văn lớn nào của các nền văn học khác Càng đọc văn ông, tôi càng ngạc nhiên về tuổi trẻ, sức trẻ trong sự sáng tạo của ông Vũ Trọng Phụng chỉ sống đến 27 tuổi; ở tuổi ấy, nhà văn Pháp Balzac còn hầu như chưa viết được gì đáng kể Ngòi bút Vũ Trọng Phụng
có sức chinh phục nghệ thuật rất lớn Số đỏ là tác phẩm tuyệt vời”
Tiến sĩ sử học PETER ZINOMAN - ĐH California - Hoa Kỳ, “nhà Phụng học”, đồng dịch giả tác phẩm Số đỏ sang tiếng Anh với Nguyễn Nguyệt Cầm - cũng là vợ của Zinoman
Có hai con người trong một Vũ Trọng Phụng
Âu hóa không chỉ là tên gọi của cái cửa hàng thợ may nơi nhân vật Xuân trong Số đỏ đến học việc và bắt đầu một cuộc tiến thân Âu hóa cũng chính là nội dung của quá trình chuyển biến của cái xã hội nho nhỏ mà tất cả các nhân vật của cuốn tiểu thuyết này- từ những nhà cải cách xã hội như vợ chồng Văn Minh, các trí thức như ông Josef Thiết, ông đốc tờ Trực Ngôn đến lớp người mạt hạng như Xuân cùng mấy ông thầy bói, mấy cô bán hàng, mấy chị
vú em bị cuốn hút theo
Suy rộng ra, dễ ước đoán là qua cuốn tiểu thuyết, tác giả muốn làm một cuộc tổng kết cơ bản, khái quát cả quá trình chuyển biến của xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX
Đã rõ là có hai tầng hiện thực khác nhau được ghi nhận trong các trang sách của nhà văn họ Vũ: Một đằng là cái đời sống ở cái vẻ nó đập ngay vào mắt mọi người; và một đằng nữa là cái đời sống ở bề sâu, cái phần ẩn giấu và chỉ bộc lộ ra một cách tự phát, người đọc cũng dễ bỏ qua
Thái độ của tác giả với hai mảng hiện thực ấy cũng khác nhau rõ rệt Có vẻ như với Vũ Trọng Phụng, cái phần xấu xa của đời sống đương thời là đáng quan tâm hơn cả Ông tố cáo Ông lên án Toàn bộ kiệt tác Số đỏ của ông được xây dựng trên cảm hứng phê phán đó Ngược lại, cái mảng hiện thực thứ hai có vẻ nằm ngoài ý thức của ông
Trang 2TÔN NGỌC MINH QUÂN – 11CT 77
Ông chỉ nhân tiện mà nói tới Sự chểnh mảng của ông với cái phần đời sống này rõ rệt đến mức mà người ta chỉ nắm được nó bằng cách tách sự việc đứng riêng ra, để chúng độc lập bên cạnh cái nhìn của các nhân vật vốn là nhân vật phản diện, thậm chí độc lập với tác giả
Có điều không phải vì thế mà cái đời sống ở bề sâu ấy không hiện ra một cách rõ rệt Bây giờ mọi sự đã thay đổi cả (trang 22) Một câu như vậy quả đã thâu tóm được quá trình biến đổi của xã hội, và ở chỗ này có thể bảo Vũ Trọng Phụng là một người chép sử trung thành, mặc dù ông không có ý thức đầy đủ khi làm công việc ghi chép quan trọng ấy
Đọc các nhà văn cổ điển cỡ như Balzac, người ta đã được chứng kiến không ít trường hợp trong con người nhà văn có sự đối lập, trong khi thái độ ông ta đối với thực tế thế này thì bức tranh xã hội được ông vẽ ra lại có ý nghĩa khác hẳn
Trường hợp Vũ Trọng Phụng ở đây cũng có gì na ná như vậy Chẳng những sinh thời Vũ Trọng Phụng, quá trình hiện đại hóa xã hội VN nửa đầu thế kỷ XX được một số người xem là có ý nghĩa tiêu cực mà ở nhiều thế hệ tiếp theo, cho đến ngày hôm nay của chúng ta, lối nhìn nhận đó vẫn đóng vai trò chủ đạo
Riêng đối với con người VN hôm nay, trong một giai đoạn mới của công việc hiện đại hóa, trường hợp của Vũ Trọng Phụng vẫn đang là một bài học, ít nhất thì nó cũng có thể giúp chúng ta tham khảo rút kinh nghiệm để có được một cách nhìn đúng đắn đối với mọi biến thiên đang xảy ra trước mắt, phân biệt được những biểu hiện bề mặt vốn nhiều rác rưởi và cái xu thế lớn của lịch sử
Vũ Trọng Phụng – Cây bút phóng sự lừng danh, nhà văn tiền chiến xu t sắc
(Congluan.vn) - Trong số c c nhà văn tiền chiến tài danh, Vũ Trọng Phụng không chỉ có cuộc đời gian khổ,
éo le mà ngay cả các sáng tác c a ông, những văn phẩm quan trọng góp phần làm nên diện mạo nền văn học Việt Nam hiện đại trước Cách mạng th ng T m cũng chịu nhiều chìm nổi
bộ mặt xã hội đương thời và qua đó khẳng định ngòi bút tài năng, sắc sảo của ông Trải những gian nan, thăng trầm
từ tác phẩm và thân phận của chúng, hôm nay, chúng ta đang dần nhìn nhận, đánh giá về ông, dù ở góc độ tình cảm hay thuần túy học thuật, dù về đạo đức, lối sống, thái độ trước thời cuộc hay những đóng góp về văn chương nghệ thuật, báo chí đều thấy nổi lên ở Vũ Trọng Phụng bản lĩnh nghệ thuật dày dặn của một tài năng lớn Thật tiếc rằng, do làm việc quá sức, ông mắc bệnh trọng nên sớm ra đi Và điều đó đã để lại một khoảng trống sáng tạo, một phong cách mà theo người viết, cho đến hôm nay chưa có ai thay thế được Nó khiến chúng ta, những người cầm bút càng nhớ tiếc ông, một cây phóng sự lừng danh, một nhà văn tiền chiến xuất sắc
Vũ Trọng Phụng sinh năm 1912 và mất 1939 khi chỉ mới 27 tuổi Cha ông là Vũ Văn Lân làm Chánh quán làng Hảo, thị trấn Bần, huyện Mỹ Hào (nay là huyện Văn Lâm) tỉnh Hưng Yên Bảy tháng tuổi, Vũ Trọng Phụng đã mồ côi
bố Mẹ ông quê gốc Hà Đông, khi đó mới 24 tuổi đã ở vậy nuôi con Có lẽ do sớm côi cút, lớn lên lại phải chịu cảnh cơ cực nên người thanh niên Vũ Trọng Phụng vô cùng nhạy cảm trước xã hội biến động, đặc biệt là tầng lớp dưới đáy xã hội
Năm 18 tuổi, Vũ Trọng Phụng làm thư ký tại nhà Gô-đa, sau bị đuổi việc, ông xin vào làm nhân viên đánh máy Nhà in Viễn Đông và bắt đầu cầm bút từ đó Từ năm 1930 đến lúc mất, ông cộng tác với nhiều báo: Nhật tân, Ngọ báo, Hải Phòng tuần báo, Phụ nữ thời đàm, Loa, Tân thiếu niên, Tiểu thuyết thứ bảy, Tiểu thuyết thứ năm, Công dân, Tương lai, Hà Nội báo, Đông Dương tạp chí, Tao đàn… Có thể thấy ông cộng tác với hầu hết những tờ báo hàng đầu lúc bấy giờ và cũng chính những phóng sự đầy thân phận về con người của ông đã góp phần làm nên thương hiệu những tờ báo lớn ấy
Năm 1938, ông lập gia đình với cô gái Vũ Mỹ Lương làm nghề buôn bán nhỏ Cuối năm, hai người có một cô con gái và chỉ một năm sau, Vũ Trọng Phụng mất do bị bệnh lao Vậy là đến lượt con gái của ông lại mồ côi bố khi mới được một tuổi Điều đó như là một định mệnh lạ lùng!
2 Trong khoảng mười năm cầm bút sáng tạo (1929-1939), Vũ Trọng Phụng để lại cho văn học Việt Nam 66 tác phẩm với các thể loại: Truyện ngắn (40), Tiểu thuyết (9) - trong đó có Tiểu thuyết thuộc dạng di cảo: Người tù được tha và Quý phái in dang dở trên Đông Dương tạp chí, Phóng sự (9), Kịch (7), Dịch thuật (1) - đó là tập Giết mẹ (1936) - nguyên bản Lucrèce Borgia của Victo Hugo Về dịch thuật của nhà văn Vũ Trọng Phụng thì gần như chưa được nhắc đến, trừ trong những trang tiểu sử về ông
Trang 3TÔN NGỌC MINH QUÂN – 11CT 78
Thiên phóng sự đầu tiên viết về cờ gian bạc lận có tên: Cạm bẫy người in đầu những năm ba mươi, ngay lập tức sớm khẳng định một lối viết hoàn toàn mới mang thương hiệu Vũ Trọng Phụng Tiếp đó là các tác phẩm: Không một tiếng vang, Kỹ nghệ lấy Tây, Dứt tình càng khẳng định sức căng, độ nhạy bén và đặc biệt là lối hành văn sắc sảo, hài hước, vô cùng hiện đại và hiện thực của Vũ Trọng Phụng Kể từ đây, một ngòi bút vừa xuất hiện đã gây chấn động làng báo, làng văn nước Việt trước cách mạng tháng Tám Giới cầm bút thời ấy tấn phong Vũ Trọng Phụng là “ông vua phóng sự Bắc Kỳ” khi ông mới ở độ tuổi đôi mươi
Ngoài những phóng sự thành công ngay ở buổi đầu cầm bút, ông còn viết ra 40 truyện ngắn như: Một cái chết,
Bà lão lòa, Thủ đoạn, Cô Mai thưởng xuân, Phép ông láng giềng, Bẫy tình, Chống nạng lên đường, Điên, Cái tin vặt, Nhân quả, Tội người cô (1931), Con người điêu trá (1932), Cuộc vui ít có(1933), Bụng trẻ con, Duyên không đi lại, Bệnh lao, Sao mày không vỡ, Sướng thế mà lo, Ông đừng lầm, Cái hàng rào, Tình là dây oan (1934)… Vì nhiều lý do khác nhau, trong đó có sự nổi trội của mảng tiểu thuyết và phóng sự mà chúng ta chưa tìm hiểu thấu đáo mảng truyện ngắn không kém phần đặc sắc của Vũ Trọng Phụng Điều này đang được một số nhà nghiên cứu phê bình văn học lưu tâm
Bước sang những năm 1935 đến 1938, hàng loạt những phóng sự đã đạt độ chín của ngòi bút tài năng ra đời
mà hôm nay, chúng ta đọc vẫn còn thấy mới Đó là: Cơm thầy cơm cô, Lục xì, Làm đĩ và các tiểu thuyết vào loại điển hình của nền tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Giông tố, Vỡ đê, Số đỏvới tinh thần chiến đấu sâu sắc, với khả năng đào sâu mọi mặt đời sống xã hội, đặc biệt là cách viết hiện thực, hiện đại trong một bối cảnh xã hội hết sức rối ren đã cho thấy
ở Vũ Trọng Phụng có sự tuyên chiến với cái xấu, cái ác, ý thức công dân, ý thức dân tộc được ngòi bút nhà văn xây dựng, đề cao, chuyên sâu cũng là am tường tất yếu sự bùng nổ của cuộc Cách mạng tháng Tám lật đổ chế độ thối nát liền sau đó Đó chắc chắn là một dự báo xã hội nhạy bén chỉ có thể có ở những ngòi bút tài năng và tâm huyết
Do những hoàn cảnh khác nhau, các tác phẩm của Vũ Trọng Phụng, đặc biệt là kiệt tác Số đỏ cho đến hôm nay, không ít lúc chúng ta chưa có một đánh giá, nhìn nhận công tâm với những sáng tạo ấy Nhìn xuyên suốt các sáng tác của Vũ Trọng Phụng thấy rõ một điều rằng, tâm trí ông, nguyện vọng của ông luôn hướng về cái mới, cái đẹp và
sự trong sạch Nhiều suy nghĩ, nhiều ý tưởng của ông đang e ấp, đang hé mở, đang nở rộ là cái nền tảng để hướng về cách mạng Vũ Trọng Phụng căm hờn, phỉ báng sự giảo quyệt, đê tiện, bẩn thỉu, thối nát của một xã hội cũ cũng đồng nghĩa với sự tất yếu phải xây dựng một xã hội mới của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân Hiếm thấy một nhà văn nào yêu mến nhân dân, yêu mến người lao động và trân trọng họ theo một cách riêng, nhân bản và hiệu quả như Vũ Trọng Phụng
Cái sự yêu quý người lao động, dù họ là gái điếm, lưu manh, trộm cắp vẫn luôn được Vũ Trọng Phụng nâng lên thành điển hình văn học độc đáo, nếu không muốn nói là “độc nhất vô nhị” Trong toàn bộ các sáng tác của ông, đến hôm nay đã tìm được, chúng ta đều thấy rất rõ ý thức bênh vực người lao động của ngòi bút nhà văn và sự vạch trần đến bản chất của cái xấu, cái ác cùng với một thái độ lao động của nhà văn hiếm thấy trong từng con chữ
Các sáng tác của Vũ Trọng Phụng ở vẻ bề ngoài thì vô cùng uyển chuyển nhưng ở bên trong như ẩn tàng những lưỡi kiếm Hàng chục, hàng trăm đường kiếm hiểm khuấy sâu vào các ung nhọt của chế độ đương thời Tất cả những gì chế độ thối nát đương thời gọi là đẹp đẽ, đạo đức, tự do, tiến bộ, văn hóa, giải phóng, văn minh đã bị lưỡi kiếm văn chương Vũ Trọng Phụng bóc mẽ, chỉ mặt thẳng thừng bằng những hình thù xương thịt như Nghị Hách, Tổng đốc, Tri huyện, những Tuyết, Loan, Phó Đoan, Văn Minh… đại biểu của giới cầm quyền đã bị phơi ra, cận cảnh những lố lăng, lừa bịp, đóng đinh trên từng trang sách, đưa ra ánh sáng mà kết án, chế diễu vô cùng sinh động Đây cũng chính là điểm mạnh tiêu biểu và xuyên suốt của ngòi bút trào phúng Vũ Trọng Phụng, một điểm mạnh mà đúng ra chúng ta
đã phải vinh danh cho ông từ rất lâu rồi
3 Có một điều rất kỳ lạ mà đến hôm nay tôi chưa nghĩ ra, đó là tại sao khi Vũ Trọng Phụng sống ngay trong lòng xã hội ấy, làm việc và nhận lương từ chính xã hội ấy, vậy mà ông lại bất chấp hiểm nguy, vạch mặt chỉ tên không thương tiếc những thối nát, ung nhọt của xã hội ấy ngay trên các diễn dàn của chính xã hội ấy Càng thắc mắc, tôi càng thấy khó hiểu và thấy mình cùng không ít người cầm bút hôm nay đã tự làm nhỏ bé mình, tự hèn nhát trước những gì lẽ ra không được hèn nhát, tự đầu hàng trước những gì lẽ ra không được đầu hàng Và khi ấy, ta mới cay đắng nhận ra sự thiếu vắng những tài năng tầm cỡ như ông, như Nam Cao, Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng… mà nền văn học của chúng ta hiện nay đang vô cùng cần đến Cũng cần thấy thêm một điều, Vũ Trọng Phụng ngày càng mới và ngày càng thiết thực xiết bao trong đời sống văn học hôm nay
Suy nghĩ hay đúng hơn là một sự thán phục về Vũ Trọng Phụng, đó là ở vào các sáng tác sung sức nhất thì ông luôn dành toàn bộ tâm huyết và sức lực của mình cho người lao động, những người lầm than, bần cùng về vật chất hoặc tinh thần Ông xa lánh những tranh biện học thuật như nghệ thuật vị nghệ thuật hay nghệ thuật vị nhân sinh đang rất sôi nổi lúc bấy giờ Theo tôi, đó là một thái độ, một nhân cách, một lối ứng xử chỉ có ở những tài năng lớn của văn chương báo chí
Có thể khẳng định, Vũ Trọng Phụng là nhà văn tiền chiến thành công ở nhiều thể loại văn học và báo chí: Phóng
sự, Tiểu thuyết, Truyện ngắn, Kịch, Chính luận, Thời đàm… mà sau này, dường như ít nhà văn nào có ngòi bút phong phú như ông
Trang 4TÔN NGỌC MINH QUÂN – 11CT 79
Trong các nhà văn nhà thơ vang danh thời tiền chiến như Nam Cao, Nguyễn Tuân, Huy Cận, Xuân Diệu, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Đình Thi, Chế Lan Viên, Tô Hoài, Nguyên Hồng… và liền sau đó là xây dựng nền văn nghệ cách mạng thì nhà văn Vũ Trọng Phụng có đóng góp ở vị trí hàng đầu
VŨ TRỌNG PHỤNG - TÀI NĂNG VÀ THỜI CUỘC Trong những nhà văn c a dòng văn học hiện thực 1930 -1945, nổi lên Nguyễn Công Hoan, Ngô T t Tố, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng, Nam Cao, Tô Hoài M i nhà văn đều có một phong c ch và tài năng riêng, không dễ chọn ngôi vị đầu Nguyễn Công Hoan vạm vỡ, Ngô T t Tố sắc sảo và uyên thâm, Vũ Trọng Phụng hiện đại và toàn năng, Nam Cao trí tuệ và nhân i, Tô Hoài đậm bản sắc dân tộc Những nhà văn trên có đóng góp quan trọng vào nền văn xuôi hiện đại, c c t c phẩm có gi trị bền vững
Nói đến Vũ Trọng Phụng chính là nói đến thời cuộc và tài năng Một lần nhà văn Nguyễn Khải nói: "Với tôi, quan trọng là nhờ cái thời" Đó là một cách tự nhận xét chân tình Thời thế tạo anh hùng, câu nói đó vẫn có ý nghĩa riêng, thích hợp với những tài năng được thời thế góp phần tạo nên
Vũ Trọng Phụng "gặp thời" Thời kỳ 1930-1945 là một bước phát triển mới rất khác biệt với chặng đường trước Những thành phố lớn như Hà Nội, Sài Gòn, Hải Phòng đã mang tầm vóc và kích cỡ của những thành phố hiện đại Đã
có hàng trăm nhà xuất bản và tờ báo Năm 1938 với 308 tờ báo là năm báo chí phát triển mạnh nhất so với toàn bộ chặng đường trước ("Lịch sử báo chí Việt Nam (1865-1945)", Đỗ Quang Hưng chủ biên, NXB Đại học, 2000) Dư luận xã hội rộng mở trong điều kiện của thời kỳ mặt trận dân chủ Về giáo dục, đã có nhiều trường đại học, số lượng sinh viên, học sinh đông đảo góp phần tạo nên một lớp công chúng mới trong văn học Về sinh hoạt xã hội, nhiều rạp chiếu bóng, rạp hát, vũ trường hoạt động, đêm Hà Nội sầm uất không khí chơi bời Về mặt trái của thành thị bộc lộ rõ qua nhiều mặt, quyền lực chính trị đã siết chặt qua nhiều hoạt động, đồng tiền lên ngôi, nạn mại dâm, đĩ điếm, cờ bạc phát triển Đời sống thành thị bộc lộ những mặt đối lập rõ rệt trên nhiều phương diện Thời cuộc là thế, làm sao nhà văn miêu tả được những bức tranh xã hội phức tạp, nhiều mâu thuẫn đó
Văn chương Việt Nam trước đây có thế mạnh viết về nông thôn Có một khoảng trống là viết về thành thị Nhiều nhà văn có tài năng nhưng cũng chưa có những tác phẩm thành công về thành phố Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Nguyên Hồng đã chạm đến những vấn đề của đô thị nhưng chưa đi sâu, chưa khái quát, chưa tạo được điển hình và sức hấp dẫn cho trang viết Nguyên Hồng là nhà văn của những xóm thợ nghèo khổ Nam Cao viết giỏi về làng quê và người trí thức nghèo tự thu mình lại trong những suy nghĩ nội tâm Tô Hoài rất thành công về người ven thành và chưa vào sâu được đề tài Hà Nội Nhà văn Nguyễn Đình Thi có lần cho rằng: "Chỉ có Vũ Trọng Phụng và Nguyễn Huy Tưởng là viết thành công về đề tài thành thị" Tất nhiên cũng phải kể đến những trang viết của Tự lực văn đoàn, song tác phẩm vẫn thiên về tầng lớp trên trong phạm vi gia đình, tình yêu, hôn nhân
Nói thời cuộc là nói về yếu tố khách quan, còn khả năng tiếp cận, suy nghĩ, tái tạo lại thuộc về khả năng chủ quan Vũ Trọng Phụng là người quy tụ đầy đủ những điều kiện để "tiến công" vào thành trì vững chắc này Ông sinh
ra ở Hà Nội và sống trọn đời với thành phố lớn tiêu biểu này Có thể nói Vũ Trọng Phụng hiểu cái đáy của xã hội không phải từ trên nhìn xuống, từ ngoài nhìn vào mà là người nhập cuộc để thấu hiểu và đưa vào trang viết Vũ Trọng Phụng cũng am hiểu bản chất xấu xa của thực dân Pháp và tổ chức chính trị, guồng máy cai trị, những nhân vật gọi
là tai to mặt lớn
Vũ Trọng Phụng là người công dân, là nhà báo, là người trí thức Kết hợp giữa những tri thức, những hiểu biết với vốn sống thực tế, ngòi bút Vũ Trọng Phụng có những phẩm chất hài hòa và sắc bén không dễ mấy người viết có thể dễ dàng tạo nên Theo ký ức của nhà báo Thiều Quang: "Anh rất ham đọc, khởi điểm từ cái văn học cổ điển Pháp với những cây bút độc tú của Molierè, Racin, Corneille qua Voltaire, Balzac, rồi đến cái chủ tả chân cực thịnh của Flaubert, Guy de Maupassant thì dừng lại Trong cái hệ thống văn chương chửi đời đó, Vũ Trọng Phụng hồ như tìm thấy sự đồng cảm, đồng điệu, đồng tình" Bùi Huy Phồn cũng kể lại: "Tôi liếc nhìn xung quanh chỗ Vũ Trọng Phụng nằm, thấy la liệt một số sách và báo tiếng Pháp, như Nhân đạo (L' Humanité) của Đảng cộng sản Pháp, báo
Gringoire của Đảng xã hội, hầu hết là những tờ báo tiến bộ Pháp bấy giờ" Vũ Trọng Phụng cũng quan tâm tìm đọc những tác phẩm của văn học Pháp, của A Gide, của Freud về phân tâm học, về con người sinh lý, những điều mà ông cần tìm hiểu cho trang viết của mình
Về ý thức và nhân cách của người viết, trước những hiện tượng tiêu cực của đời sống mà tác giả phải nhập cuộc để tìm hiểu, Vũ Trọng Phụng khảo sát kỹ những hiện tượng phức tạp, tại chỗ, từ tư liệu gốc để viết những phóng
sự như "Kỹ nghệ lấy Tây", "Cơm thầy cơm cô" Ở những trường hợp phức tạp hơn, ông không nhập cuộc mà khai thác gián tiếp qua lời kể của người thân để viết Vũ Trọng Phụng đã để lại một sự nghiệp văn học đồ sộ Tuy nhiên, sự đánh giá về ông qua một chặng đường dài trên nửa thế kỷ cũng gặp nhiều khó khăn, trắc trở Đương thời người ta ca ngợi nhưng cũng có những ý kiến ghét bỏ, cho là Vũ Trọng Phụng đã khai thác nhiều mặt xấu, nhiều chuyện đáng
Trang 5TÔN NGỌC MINH QUÂN – 11CT 80
kiêng kỵ Sau Cách mạng Tháng Tám, Vũ Trọng Phụng cũng không được thuận chiều như các nhà văn Ngô Tất Tố, Nam Cao Trong trường đại học, trong nghiên cứu thường nêu vấn đề Vũ Trọng Phụng với hai điểm yếu, hai dấu hỏi
về thái độ chính trị và miêu tả cái dâm Dần dà theo thời gian, mọi việc được giải tỏa và nói như Xuân Diệu về nguyên
lý Archimède "cái gì nổi thì nhất định sẽ nổi"
Qua một số lần kỷ niệm về ngày sinh và ngày mất, Vũ Trọng Phụng đã trở về với tư cách một nhà văn xuất sắc, một tài năng hiếm có của nền văn học thế kỷ XX Trong lần kỷ niệm 90 năm ngày sinh Vũ Trọng Phụng do Viện Văn học tổ chức vào năm 2002, Vũ Trọng Phụng được khai thác, nghiên cứu và tôn vinh về nhiều mặt Cuộc hội thảo khoa học kỷ niệm Vũ Trọng Phụng ngoài những nhà nghiên cứu trong nước không chỉ thuộc về phần văn học hiện đại mà có nhiều nhà nghiên cứu vốn là chuyên gia về văn học nước ngoài cũng nhiệt tình tham gia như Giáo sư Hoàng Ngọc Hiến, Lộc Phương Thủy Nhà nghiên cứu Đỗ Đức Hiểu với tinh thần của thi pháp hiện đại cũng có những bài viết hay về Vũ Trọng Phụng Trong cuộc hội thảo có sự tham gia của Niculin (Nga) và Zinoman (Mỹ) Niculin nhấn mạnh đến tính chất hiện đại và xu hướng hiện đại hóa của Vũ Trọng Phụng khác với những khuynh hướng hiện đại hóa theo lối học đòi phương Tây của Phạm Quỳnh
Trong một công trình nghiên cứu lịch sử văn học Việt Nam, tác giả nhận xét Vũ Trọng Phụng chú ý miêu tả hai loại người trong xã hội "những kẻ bị quyền lực của đồng tiền dìm xuống đáy xã hội và những kẻ nhờ thói bịp bợm,
bỉ ổi đã đạt tới sự giàu sang và danh giá" Vũ Trọng Phụng miêu tả cuộc sống của những tầng lớp xã hội khác nhau trong sự vận động và trong sự biến đổi Zinoman vốn là một nhà nghiên cứu sử học, sau khi đọc tác phẩm "Người tù được tha" của Vũ Trọng Phụng, ông say mê tìm đến tác giả qua những cuốn tiểu thuyết và nhấn mạnh bản sắc hiện đại trong tác phẩm của Vũ Trọng Phụng Ông đặc biệt ca ngợi tác phẩm "Số đỏ" đã vượt khỏi giới hạn và phong cách miêu tả quen thuộc kết hợp giữa sự thực và phóng đại, lối kể chân thực và trào phúng tạo dựng một thế giới chân thực mà đặc sắc Nhà văn Niculin cũng đặc biệt ca ngợi "Số đỏ" "đã sử dụng những thủ pháp phóng đại khi vẽ một gã phiêu lưu khác ấy là Xuân Tóc Đỏ, một kẻ chuyên nhặt banh quần vợt nhưng sự ngẫu nhiên một cách ngược đời và sự ngu xuẩn đến mực phi lý của xã hội đã đưa y lên đỉnh vinh quang"
Kỷ niệm 90 năm ngày sinh Vũ Trọng Phụng, Giáo sư Zinoman cảm phục trước tài năng, sức làm việc của nhà văn Zinoman nhận xét Vũ Trọng Phụng chỉ sống đến 27 tuổi Ở tuổi ấy, nhà văn Pháp Balzac hầu như chưa viết được
gì đáng kể" (Báo Thể Thao & văn hóa số ra ngày 22/10/2002) Trong một lần phát biểu trên Đài Tiếng nói Việt Nam, ông còn cho rằng Vũ Trọng Phụng không thua kém bất kỳ một nhà văn lớn nào trên thế giới, đặc biệt sức sáng tạo
to lớn đã để lại một khối lượng tác phẩm đồ sộ trong vòng 9/10 năm sáng tác Ngày nay, nhiều thanh niên Việt Nam
ở tuổi 27 còn đang tìm việc hoặc bắt đầu khởi nghiệp thì Vũ Trọng Phụng đã kết thúc sự nghiệp lớn lao của mình với nhiều tác phẩm bất hủ
Đi sâu vào tìm hiểu Vũ Trọng Phụng, các tác giả: Nguyễn Đăng Mạnh, Phong Lê, Đỗ Đức Hiểu, Phan Cự Đệ, Lê Thị Đức Hạnh, Trần Hữu Tá, Lại Nguyên Ân đều có những bài nghiên cứu sâu sắc Đặc biệt, nhà văn Lại Nguyên Ân có công sưu tầm nhiều tác phẩm của Vũ Trọng Phụng, tạo điều kiện để có một cái nhìn sâu sắc, toàn cảnh về tác phẩm
Vũ Trọng Phụng
Qua những tác phẩm của mình, Vũ Trọng Phụng là người đặt được nhiều vấn đề xã hội như thành thị và nông thôn (qua "Vỡ đê", "Cơm thầy cơm cô", "Giông tố"), bản chất của đời sống thành thị, xu hướng hiện đại hóa, thành quả và hậu quả (qua các phóng sự và tiểu thuyết "Số đỏ"), tình trạng biến chất, tha hóa con người trong xã hội hiện đại; những tệ nạn xã hội tràn ngập và đâu là phương thức cứu chữa Ở mỗi vấn đề đều được chứng minh bằng câu chuyện, sự kiện, nhân vật góp phần vào sự nhận biết hiện thực, khơi gợi suy nghĩ và thái độ người đọc Tôn trọng sự thực, lấy sự thực là chuẩn mực, Vũ Trọng Phụng đã bộc lộ rõ thái độ qua trang viết Tuy nhiên, đề xuất vấn đề và cách giải quyết là những việc khác nhau Vũ Trọng Phụng cũng có lúc đưa ra những đơn thuốc ngây ngô Tuy nhiên, nói như Nguyễn Tuân: "Nhiệm vụ của nhà văn là phát hiện con bệnh, còn kê đơn và chữa bệnh lại như vượt khỏi khả năng của người cầm bút" Phát hiện đúng căn bệnh của xã hội để mọi người có một thái độ cũng là một đóng góp quan trọng
Trong các tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng, "Số đỏ" được xem là một tuyệt tác Nhà nghiên cứu Đỗ Đức Hiểu cho rằng: Vũ Trọng Phụng sáng tạo một loại tiểu thuyết mới, tiểu thuyết cười, tiểu thuyết đa thanh, đa âm, đa sắc diện "Số đỏ" là một siêu tiểu thuyết và nhân vật Xuân Tóc Đỏ là một siêu nhân vật Nhân vật Xuân Tóc Đỏ đã vượt khỏi giới hạn của một hoàn cảnh, một thành thị mà trở thành một nhân vật phiêu lưu, có mặt ở nhiều cảnh ngộ trong nhiều nước Xuân Tóc Đỏ được xem là một điển hình của văn học hiện thực thời kỳ 1930-1945 Zinoman có liên hệ tác phẩm "Số đỏ" với bộ phim "Vua lưu manh" (Le roi des resquilleurs) - một bộ phim được ưa chuộng ở Pháp, một tên lưu manh, tinh ranh, bịp bợm của thành thị đã "thành công nhờ một chuỗi may mắn khác thường cũng với những mưu mô xảo quyệt" Không riêng gì "Số đỏ", các tác phẩm "Giông tố", "Vỡ đê" của Vũ Trọng Phụng đều là những tác phẩm có giá trị trong thời kỳ mặt trận dân chủ xuất hiện nhiều loại nghị viên như Nghị Quế ("Tắt đèn" - Ngô Tất Tố), Nghị Lại ("Bước đường cùng" - Nguyễn Công Hoan) và Nghị Hách Các ông Nghị trên đều có cá tính riêng nhưng Nghị Hách là sắc sảo hơn cả Nghị Hách tập trung những nét tiêu biểu của một kẻ giàu có, làm giàu bằng những thủ đoạn nham hiểm, bằng tội ác và cũng là một loại người ăn chơi hưởng lạc Xuân Tóc Đỏ và Nghị Hách là hai kiểu nhân vật
Trang 6TÔN NGỌC MINH QUÂN – 11CT 81
có nhiều nét chung, một bên là kẻ cùng khổ đầu đường xó chợ, dùng nhiều mánh khóe bịp bợm mà thành "người hùng" và một bên trở thành triệu phú nhờ những âm mưu lừa gạt
Ở Việt Nam, các tác phẩm "Số đỏ", "Giông tố" đều được dựng thành phim Cốt cách và giá trị văn học của các tác phẩm đã tạo cho các bộ phim nhiều nét đặc sắc Tác phẩm "Số đỏ" cũng được Giáo sư Zinoman dịch ra tiếng Anh và được xem là một trong số 50 sách dịch hay ở nước Mỹ
Nói đến tiểu thuyết phải nói đến nhân vật, Vũ Trọng Phụng có tài khắc họa nhân vật Trong tác phẩm "Số đỏ", mỗi nhân vật có một vóc dáng riêng, tính cách riêng, từ những tên gọi như bà Phó Đoan mà không đoan chính; ông Văn Minh nhưng thực sự là thụ động, bế tắc; các tên cảnh sát Min Đơ, Min Toa; rồi ông Lang Tỳ, Lang Phế cho đến em Chã, cụ cố Hồng Mỗi người đều có những đặc điểm qua hành động, qua ngôn từ Nhà nghiên cứu Đỗ Đức Hiểu cho rằng trong "Số đỏ" có những làn sóng ngôn từ hấp dẫn bất hủ, tiếp nối và đan xen nhau qua những lời thoại độc đáo Vũ Trọng Phụng am hiểu xã hội, các loại người đến chân tơ kẽ tóc để góp phần tạo dựng nhân vật Ngoài tiểu thuyết, trên dòng phát triển của văn xuôi, Vũ Trọng Phụng cũng có nhiều truyện ngắn hay
Vũ Trọng Phụng đã có những đóng góp quan trọng cho văn chương Việt Nam thời kỳ hiện đại Từ cuộc đời và tác phẩm của ông có thể giúp chúng ta suy nghĩ về chuyện văn chương và cuộc sống, hôm qua và hôm nay
2.2.2 Chi tiết
Để tạo ra sự kiện cho câu chuyện, nhà văn sử dụng nhiều chi tiết Chi tiết có thể là một lời nói, một cử chỉ một hành động của nhân vật, hoặc một nét chân dung Nhiều chi tiết cộng hưởng với nhau góp phần đưa cốt truyện lên cao đạt đến đỉnh của thành công vượt bậc Trong tiểu thuyết "Số đỏ", nhà văn có rất nhiều thành công trong việc tạo dựng chi tiết tiêu biểu Những chi tiết nói năng của nhân vật tưởng nhỏ nhặt nhưng đầy dụng ý của tác giả Ví như mỗi lần Xuân mở miệng là "mẹ kiếp","nước mẹ gì", để lộ dấu ấn của một tên vô học dù hắn đang tiến ngày càng gần tới vị trí "nhà cải cách xã hội" Hay chi tiết câu nói cửa miệng của cụ cố Hồng "Biết rồi, khổ lắm, nói mãi" dù chẳng biết gì
cả Các chi tiết lời nói của nhân vật có giá trị cá tính hoá nhân vật một cách sắc nét nhất, góp phần hoàn thiện chân dung các nhân vật Thêm nữa, cũng qua phát ngôn của nhân vật, tác giả đã chỉ ra mối quan hệ xã hội phức tạp, với vấn đề thời sự sôi nổi, chế độ tư sản bịp bợm và cả thể loại văn minh rởm Thử xét các chi tiết lời nói khác sau đây Văn Minh: "Moa có hai thằng bạn hiện đã mở phòng khám bệnh độ hai năm nay ( ) số người chết vì hắn cũng khá nhiều Thật là một ông lang băm có danh vọng"
Ông Typn: "Quần áo là để tô điểm, đẻ làm tăng sắc đẹp chứ không phải để che đậy Bao giờ mà y phục tiến bộ đến cực điểm, đi đến chỗ tận thiện, tận mỹ, thì nghĩa là y phục phải không còn che đậy cái gì của người đàn bà nữa." Chỉ đọc qua hai chi tiết chúng ta nhận ra hai hiện tượng gây cười Thật là vô lý, ngược đời “Phòng khám bệnh”,
“Số người chết … khá nhiều” làm nên danh vọng của “đốc tờ” Hay triết lý của nhà mỹ thuật chiêu dụ phụ nữ Âu hóa với mục đích gì khác ngoài trục lợi (kiếm tiền) Hai chi tiết đã khéo mỉa mai châm biếm kẻ hợm hĩnh, làm những chuyện trái ngược với văn minh, tân tiến
Thực ra, trong tác phẩm “Số đỏ” có không ít chi tiết hết sức “đắt giá” Nhà văn quay cận cảnh ông Phán mọc sừng khóc “Hứt! Hứt! Hứt!” và đóng dấu sừng sững trên trang văn Vũ Trọng Phụng, để rồi ngày nay, mỗi khi muốn chế giễu ai đó giả dối, thói đạo đức giả là người ta ứng khẩu “Hứt! Hứt! Hứt!”
Cũng cần nói thêm rằng ở tiểu thuyết “Số đỏ” có những chi tiết sáng tạo của Vũ Trọng Phụng mà đọc lên người đọc thực sự bái phục, thầm kêu lên “Tiên sư nhà văn Vũ Trọng Phụng” đầy ngưỡng mộ Chẳng hạn chi tiết kêu cứu của
bà Phó Đoan khi bị Xuân Tóc Đỏ đụng chạm đến cái đạo đức quý hóa của bà “Thủ tiết thờ chồng” Tiếng kêu cứu “Ơ kìa? Hay chửa kìa! Ơ hay! Ơ hay” rồi “Bà Phó Đoan ngừng kêu để nói”
- “Cậu ấy xuống tìm vú em để vòi đấy chứ quái gì?”
Có thể nói, chi tiết này ngoài ý nghĩa làm rõ cho sự việc “một vụ cưỡng bức” ở chương XVII, tác giả còn tô vẽ thêm “Phẩm chất không đứng đắn” của bà Phó Đoan, và hơn thế nhà văn đã thể hiện khả năng “tả chân” triệt đ
Ở tiểu thuyết “Số đỏ” mỗi chi tiết nghệ thuật ta có thể thấy “tính quan niệm” của nhà văn Tùy từng đối tượng trào phúng mà tác giả chọn lựa chi tiết phù hợp Thử hiểu xem tác giả để cho nhân vật Xuân Tóc Đỏ nói với đốc tờ Trực Ngôn là nhằm mục đích gì? Đốc tờ Trực Ngôn ba hoa về lý thuyết Freud, Xuân nói: “Chỗ anh em mình với nhau cần gì còn phải giảng giải” Phải chăng, khi so sánh với kẻ vô học và trí thức, thì trí thức rởm cũng ú ớ như kẻ vô học? Hay tác giả muốn bật ra vấn đề xã hội đáng phải suy nghĩ? “Trí thức rởm” và kẻ vô học sẵn sàng tìm đến với nhau, dựa dẫm nhau để trục lợi
Khó có thể thống kê hết những chi tiết độc đáo trong tiểu thuyết “Số đỏ” Có điều chính nhờ chi tiết đã dẫn dắt câu chuyện; cốt truyện tưởng như chỉ xoay quanh nhân vật chính Xuân Tóc Đỏ lại sinh động hẳn lên, vẽ ra một bức tranh lớn, nhiều màu sắc về xã hội thành thị tư sản đầu thế kỷ XX ở Việt Nam Ở đó đối tượng “Mục kích” của tác giả hẳn không phải ở một cá nhân, một giai cấp nào mà toàn bộ xã hội tư sản thuộc địa hài hước, buồn cười, lố bịch với hàng loạt thói rởm tật xấu có thể trở thành phổ biến ở mọi chế độ xã hội.“Cấp tiến rởm, bình dân rởm, tri thức rởm, nghệ thuật rởm, khoa học rởm, bằng tước rởm” (Tạp chí văn học H 1990 S,2) Điều đáng trân trọng ở tài nghệ của tác giả là: chính những chi tiết đặc sắc của tác phẩm là có sức “vận hành” vào đời sống với mức độ sâu rộng đến vậy Và
Trang 7TÔN NGỌC MINH QUÂN – 11CT 82
chính những chi tiết “bé nhỏ” lại có “độ lớn” trong việc tạo ra bất ngờ, hấp dẫn người đọc Tái hiện xã hội theo hình thức hài hước từ đó phê phán cái thực chất của xã hội
2.2.3 Mô típ
Trong số 23 mô típ của hệ thống mô típ trong văn học nghệ thuật Phương Đông được giáo sư Trần Đình Sử thống
kê ở công trình “Dẫn luận thi pháp học”, chúng ta nhận thấy truyện “Số đỏ” thuộc mô típ “Người dốt gặp may” Nhân vật từ kẻ hạ lưu đã trở thành vĩ nhân Chọn lựa mô típ này cho câu chuyện lớn của mình, nhà văn có thuận lợi gì? Vì sao nhà văn Vũ Trọng Phụng lại chọn mô típ ấy? Mô típ này thuận lợi cho việc xây dựng cốt truyện mà ở đó cuộc đời của nhân vật chính biến chuyển theo hướng “Người dốt gặp may”, nhưng độc đáo hơn nếu ta giải mã cái “Số đỏ”, sự may mắn của Xuân Tóc Đỏ Có phải chính cái may mắn đã dẫn dắt Xuân, một tên lưu manh, ma cà bông, vô học vào cái xã hội trưởng giả “thượng lưu” danh giá Đúng, nhưng đó chỉ là cái may mắn đầu tiên do sự ngẫu nhiên may mắn Nhưng chính cái thói dâm ô của Xuân mới giúp hắn lọt vào mắt xanh của mụ Phó Đoan, cái tài thổi loa quảng cáo thuốc lậu giúp hắn dễ dàng thành công ở tiệm may Âu hóa Thì ra, bản chất lưu manh, vô lại của hắn giúp hắn dễ dàng tiến thân và phù hợp với bản chất lưu manh, đồi bại của xã hội “thượng lưu” Vậy tiếng nói chỉ trích, trào phúng chính là hướng đến tên lưu manh ấy? Không! Chính cái xã hội ấy là môi trường thuận lợi để Xuân phát huy cao độ bản chất lưu manh, vô lại của hắn Và như vậy, với cái vỏ ngoài “Người dốt gặp may” tác giả khéo léo chĩa mũi nhọn trào phúng vào
cả xã hội Hà thành thượng lưu rởm Xây dựng nhân vật với mô típ “Người dốt gặp may”, trong đó sự thăng tiến kỳ lạ của Xuân Tóc Đỏ, tác phẩm đã gióng lên tiếng chuông báo động trước tình trạng mọi thang bậc giá trị bị đảo lộn
3 NGHỆ THUẬT TRÀO PHÚNG TRONG SỐ ĐỎ
3.1 Khái niệm
3.1.1 Khái niệm “Trào phúng”
Trào phúng là khái quát chung cho những tác phẩm nghệ thuật, lấy tiếng cười làm phương tiện để biểu hiện thái
độ gì đó, nhằm vào một đối tượng nhất định
Tiếng cười trào phúng có nhiều cấp độ, được sắp xếp theo thứ tự từ thấp đến cao, từ nhẹ đến nặng:
- Tiếng cười khôi hài
- Tiếng cười mỉa mai
- Tiếng cười châm biếm
- Tiếng cười chế giễu, nhạo bang
- Tiếng cười đả kích
3.1.2 Nghệ thuật trào phúng
Nói đến nghệ thuật trào phúng là nói đến nghệ thuật gây tiếng cười mang ý nghĩa phê phán, lên án, đả kích xã hội Trước hết, nó đòi hỏi phải vạch ra được mâu thuẫn đáng cười của đối tượng, rồi dùng biện pháp phóng đại ( Cường điệu) để tô đậm làm nổi bật mâu thuẫn đó, khiến cho đối tượng càng trở nên đáng cười
Nhà văn trào phúng tài năng phải là người giỏi phát hiện ra những mâu thuẫn trào phúng, tạo nên những tình huống trào phúng và xây dựng những chân dung trào phúng
3.2 Đặc sắc c a nghệ thuật trào phúng trong ti u thuyết Số đỏ
3.2.1 Xây dựng tình huống trào phúng
“Phẩm chất nghệ thuật của một cuốn tiểu thuyết trào phúng chủ yếu phụ thuộc vào chỗ nó đã dàn dựng được những tình huống trào phúng và xây dựng được những nhân vật trào phúng thành công đến mức nào?” (Con đường
đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn NXB Giáo dục, 1994)
Có thể nói, mỗi chương tiểu thuyết có một hoặc hơn một tình huống Mỗi tình huống lại thể hiện một mâu thuẫn trào phúng Ở truyện, nhà tiểu thuyết đã tạo ra khá nhiều tình huống trào phúng thật hài hước, khiến người đọc không “cười mím chí” mà “sục sịch cười” Chẳng hạn: Cảnh một đồn cảnh sát buồn bã đến ngao ngán, vì không ai chịu chửi nhau và đái bậy để được phạt, nhà cải cách Âu hóa TYPN với những kiểu “ngây thơ”, “lời hứa”, “lưỡng lự”… lại mắng
vợ là đồ lãng mạn, “đồ đĩ” vì mặc áo quần tân thời; cảnh thằng Xuân đọc thuốc “Nhức đầu giải cảm” mà bỗng thành thi sĩ trào phúng không kém gì Tú Mỡ; cảnh bà Phó Đoan được Xuân hứa tặng “tiết hạnh khả phong”…và tình huống trào phúng độc đáo nhất, lạ lùng nhất, cũng là bi đát nhất là cảnh “Hạnh phúc của một tang gia”
Tạo ra nhiều tình huống trào phúng, tác phẩm thật sự tạo ra một nụ cười “vừa thông minh sắc sảo, vừa đầy khinh bỉ và căm phẫn của nhà văn đối với một tầng lớp xã hội lố bịch, vừa đú đởn, dửng mỡ, vừa láu cá, bịp bợm không biết xấu hổ lại còn vênh váo, hí hửng, phô phong thái độ của kẻ hãnh tiếng tiểu nhân, đắc chí (Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn NXB Giáo dục, 1994)
Là một nhà văn hiện thực, ông luôn quan tâm sâu sắc đến môi trường xã hội, xem đó là cơ sở để giải thích tính cánh nhân vật cũng như hướng đi cho tác phẩm nên ông rất chú ý xây dựng những tình huống trào phúng làm nền cho nhân vật hài xuất hiện Ví dụ như trong tiểu thuyết Số đỏ, mâu thuẫn trào phúng nằm ngay trong chương truyện
số XV “Hạnh phúc của một tang gia” Thông thường tang gia phải là bất hạnh, cái không khí bao trùm lên một gia đình
có tang phải là cái không khí buồn đau, ảm đạm Nhưng ở đây cái chết của cụ Tổ đã đem đến cho toàn gia một niềm hạnh phúc hoan hỉ Đọc nhan đề ta đã thấy cái mâu thuẫn và vô số các câu hỏi được đặt ra như: Tang gia mà lại hạnh
Trang 8TÔN NGỌC MINH QUÂN – 11CT 83
phúc ư? Cái chết của người thân mà lại đem đến cho những người còn sống một niềm hạnh phúc hay sao? Điều này thật trái khoáy ngược đời!
Cả cái đại gia đình ấy, ai cung nóng lòng sốt ruột mong đợi cái chết ấy Và người ta chỉ chờ đợi cái giây phút phát tang để mà được thể hiện Người ta ríu rít nhau đưa đi cáo phố, thuê xe tang, hí hửng tung tăng đi đặt thứ này, sắm thứ khách Mặt khác đây cũng là đám ma thật to tát, đám ma gương mẫu “ lớn nhất Hà Thành” Đám có mấy trăm người cả tai to mặt lớn cho đến nam thanh nữ tú, có lợn quay, đi lọng vàng, kiệu bát cống, với hàng trăm vòng hoa, rồi
cờ, trướng, câu đối Riêng âm nhạc cũng hỗn tạp có đủ cả kèn ta, kèn Tây, kèn Tàu, từ bát âm cho đến bú – xích, lốc bốc xoảng Tất cả cứ tưng bừng náo nhiệt, thật to tát Đám đi đến đâu cũng nở mày nở mặt! Sự to tát ấy nếu không làm cho người chết nhổm lên thì cũng phải gật đầu Nhưng sự nực cười là ở chỗ, cái đám ma vào loại to nhất Hà Thành
có đấy đủ các thức duy chỉ thiếu một thứ - ấy là lòng sót thương đối với người chết Không một ai thương sót cho người nằm trong quan tài, mà thiếu điều này thì tất cả các thức kia dường như đã trở thành vô nghĩa, thành lừa bịp giả dối, bên ngoài thì phô chương ồn ào mà bên trong thì rỗng tuếch thối nát
3.2.2 Th pháp tương phản
Thủ pháp tương phản được Vũ Trọng Phụng khai thác triệt để trong cánh xây dựng nhân vật của mình và dựng cảnh Tác giả chọn những chi tiết nêu lên sự tương phản giữa hình thức và nội dung, giữa lời nói và việc làm
Kẻ lãnh đạo phong trào Âu hóa trong Số đỏ là Văn Minh Ông vô học mặc dù đã từng đi du học ở tận phương Tây
về nhưng lại không có nổi một tấm bằng (Y du học chỉ để nhảy đầm với các cô gái đẹp), Y hô hào thể thao nhưng chính mình lại sở hữu một thân hình gầy gò ốm yếu Ông TYPHN đòi giải phóng nữ quyền, cách tân trong thời trang nhưng Y lại cấm vợ mình đổi mới Hay như nhân vật chính Xuân Tóc Đỏ vô học, lưu manh từ nhỏ nhưng Y lại trở thành “Docter Xuân”, “Nhà cải cách xã hội”, “Giáo sư quần vợt”, “Nhà chấn hưng Phật giáo”, “Anh hung cứu quốc” Đám ma của cụ Tổ được cả đại gia đình bất hiếu tổ chức trọng thể giống như một đám rước Nhưng lại là một đám rước thiếu nghiêm chỉnh, nghi thức thì hỗn độn theo cả Tây, Ta lẫn Tàu
3.2.3 Th pháp phóng đại đ tạo tình huống
Để tạo lên tiếng cười, nhà văn thường phải vận dụng thủ pháp phóng đại Nét đặc sắc nổi lên ở Số đỏ là tác giả đã phóng đại, tạo ra các tình huống bất ngờ gây tiếng cười xuyên suốt tác phẩm Nhưng đặc sắc ở chỗ phóng đại mà như không phóng đại, bởi người đọc thấy nó có lí, có tình và chân thật
Ví dụ như truyện của nhân vật Xuân:
Xuân lêu lổng từ nhỏ, lưu manh rồi bị bắt vào tù nhưng may mắn, bất ngờ gặp được mụ Phó Đoan dâm đãng, rồi nhờ mụ Xuân kiếm được việc làm, bằng những lời nói hoa mỹ được dạy học cùng với những chiêu lừa đảo từ thời lưu manh Xuân được xem trọng rồi lọt vào bộ máy Âu hóa của Văn Minh, rồi há miệng mắc quai nên Y cứ từng bước mở đường trên con đường danh vọng của mình Và cũng vì bất ngờ Xuân làm cho ông bố cụ cố Hồng khỏi bệnh Và cũng
vì bất ngờ Xuân làm cho ông bố cụ cố Hồng chết Thế và rồi Y nghiễm nhiên trở thành ân nhân của gia đình Văn Minh,
và được cô Tuyết yêu say đắm, ngưỡng mộ như một chàng trai tài ba Rồi cũng vì nhờ thua quần vợt Y trở thành một
vị anh hùng cứu Quốc và được tôn vinh, được phủ toàn quyền hưởng Bắc đẩu bội tinh
3.2.4 Xây dựng nhân vật
Thế giới nhân vật trong Số đỏ đông đảo đa dạng, đủ thành phần
Điểm đặc sắc là mỗi nhân vật mang một tính cánh điển hình, thể hiện rõ bản chất của nhân vật đó, đồng thời tác giả tô đậm, phóng đại để gây tiếng cười Nhiều nhân vật được xây dựng hiện lên như một con rối, hành động và ăn nói ngớ ngẩn, lố bịch, lập đi lập lại bất chấp hoàn cảnh
Chẳng hạn như: Cụ cố Hồng thì chỉ lặp đi lặp lại câu nói “Biết rồi, khổ lắm, nói mãi”, Min đơ, Min toa thì bạ chỗ nào cũng vênh váo tự giới thiệu: “ Me xừ Min toa, cảnh bình hạng năm, giải nhất vòng quanh Hà Nội, giải nhất Hà Nội – Nam Định, một vẻ vang của sở cẩm Hà Nội, một cái hy vọng của Đông Dương!…) Con trai của mụ phó đoan cũng dâm đãng giống mẹ cứ mở miệng là: “Em chã, em chã!”
Đặc biệt tác giả đi sâu miêu tả tâm trạng của những nhân vật bằng những hành vi trào phúng: (…) những ông tai to mặt lớn khi sát bên linh cửu, khi trông thấy làn da trắng thập thò trong làn áo voan trên cánh tay và ngực tuyết,
ai nấy cũng đều cảm động hơn khi nghe tiếng kèn Xuân nữ ai oán, não nùng…Cô tuyết thì cố làm ra vẻ mặt buồn lãng mạn theo đúng mốt của một gia đình có tang nhưng thật ra ánh mắt buồn ấy lại đang chờ đợi người yêu Docter Xuân của mình tới, cô diện bộ áo ngây thơ để chứng tỏ với thiên hạ rằng mình chưa đánh mất cái chữ “trinh” Hay những người đi đưa tang họ cố giữ vẻ mặt buồn nhưng vừa đi vừa thì thầm với nhau đủ mọi thứ truyện nhảm nhí, trên trời dưới đất, vô đạo đức Họ liếc mắt đưa tình và cười thầm với nhau Hành vi đầy mâu thuẫn của ông Phán mọc sừng cũng thật hài hước Ông mướn Xuân Tóc Đỏ nói với mọi người bên gia đình vợ rằng: “Ông là một người chồng mọc sừng” để dẫn đến cái chết bất ngờ nhưng nhiều mong đợi của cụ Tổ và tự hào về đôi sừng vô hình nhưng thật có giá trị của mình Cũng chính vì đôi sừng mà ông được chia thêm vai trăm ngàn bạc Hay cho lúc đưa tang ông có nức nở khóc cho thật
to, khóc đến nỗi oạt người đi để tỏ lòng hiếu nghĩa của người cháu rể Nhưng mặt khác, ông lại rất tỉnh táo không quên kèo giao dịch của ông với Xuân Tóc Đỏ, ông khóc ngã vào người Xuân và lén dúi vào tay Xuân tờ giấy bạc năm đồng gấp tư Hay cậu cháu đích tôn Tú Tân lại vui mừng vì đám tang là lúc cậu được sử dụng mấy cái máy ảnh đã lâu không được dùng đến, trong lúc hạ huyệt cậu bắt mọi người phải chống gậy, khom lưng, lau nước mắt và xếp hàng để
Trang 9TÔN NGỌC MINH QUÂN – 11CT 84
cậu chụp hình Trong khi những người bạn của cậu lại thi nhau trèo lên các ngôi mộ khác để chụp ảnh cho khỏi giống nhau…
3.2.5 Ngôn ngữ trào phúng
Không chỉ có xây dựng tình huống,thủ pháp tương phản mà bên cạnh chúng ta cũng cần nhìn nhận sự đóng góp của yếu tố ngôn ngữ Giáo sư Trần Đình Sử cho rằng, đặc điểm của ngôn từ trong tiểu thuyết là có nhiều tiếng nói Mỗi nhân vật đều có tiếng nói riêng, mỗi nhà văn có giọng điệu riêng Văn học là nghệ thuật ngôn từ, do đó sự thành công của một tác phẩm nói chung và tác phẩm tiểu thuyết nói riêng thì có sự đóng góp không hề nhỏ của ngôn từ Nhà văn Nguyễn Khải đánh giá “Số đỏ” là cuốn sách vô tiền khoáng hậu và là “cuốn sách có thể làm vinh dự cho một nền văn học” Tác phẩm này không chỉ thành công ở phương diện nghệ thuật mà còn đặc sắc ở phương diện nghệ thuật, trong đó ngôn ngữ đóng vai trò rất quan trọng
Vũ Trọng Phụng sử dụng lớp ngôn ngữ đa dạng và phong phú trong tiểu thuyết này Từ ngôn ngữ vỉa hè, thành thị, ngôn ngữ lãng mạn đến ngoại lai…đều đủ cả, nhằm góp phần diễn đạt cái xã hội mà mọi thứ đều tạp nham, xiêu vẹo Trước hết là ngôn ngữ vỉa hè, bắt nguồn từ Xuân tóc đỏ - một đứa lang thang vỉa hè, vô học Từ lúc còn là một tên
ma cà bông cho đến khi trở thành vĩ nhân thì cái ngôn ngữ vô giáo dục kia luôn gắn bó với hắn Cứ hở mồm ra là “Mẹ kiếp”, “nước mẹ gì”
Ngôn ngữ lãng mạn được thể hiện tập trung ở nhân vật Tuyết – cô gái lãng mạn của những năm 30 Từ cái tên đến bộ áo ngây thơ, cử chỉ, điệu bộ, lời nói…Nói chung, ngôn ngữ của Tuyết gắn liền với sự lãng mạn: “Tôi là một trang bán xử nữ, nghĩa là còn trinh một nửa”; có khi là những lời thơ mộng pha chút giễu cợt “Lúc ấy cô muốn viết ngay một cuốn tiểu thuyết về cuộc đời mình”; hay “em sung sướng quá! Em muốn chết anh ạ…”
Ngôn ngữ của của Phật phát ra từ sư Tăng Phú: “bần tăng mà kiện tại tòa thì phải thua hộc máu mồm” hay “tín
đồ nhà Phật chúng tôi bút chiến nguyền rủa nhau là ghẻ ruồi, ghẻ trâu, ghẻ lào, hắc lào, hóa củi, cụt tay, cụt chân, thế cơ”
Còn có ngôn ngữ phô trương, hô hào như khẩu hiệu: muôn năm, Âu hóa, nước Pháp dân chủ vạn tuế, thánh cung bình dân vạn tuế…Vũ Trọng Phụng đã bỡn cợt cái xã hội thối nát đó bằng thứ ngôn ngữ này nhằm làm cho cái uy nghi lẫm liệt của phong trào Âu hóa sụp đổ hoàn toàn, chỉ còn lại những điều đáng lên án nhất
Vũ Trọng Phụng phản ánh tinh thần đô thị, phản ánh trào lưu Âu hóa đang vội vã diễn ra chẳng có trật tự gì bằng hệ thống các liên từ, trạng từ, phó từ như: chợt, bỗng, tự nhiên, tình cờ, đột ngột một cách linh hoạt, tài tình trong các ngữ cảnh khác nhau để miêu tả cát tinh thần đô thị hiện tại ấy Ví dụ như “Xuân chợt thấy bóng bà Văn Minh”,
“Tuyết chợt nhìn ra xa”, “Xuân tóc đỏ bỗng thấy ông thầy xem số”…Những từ này diễn tả sự bất ngờ của những biến cố liên tiếp xảy ra
Ngôn ngữ trào phúng còn thể hiện ở sự đa giọng điệu trong tác phẩm Xét về cảm hứng chủ đạo thì có giọng bi, giọng hài, giọng bi đan xen hài giọng anh hùng ca; xét trên khuynh hướng tình cảm thì có giọng điệu phê phán, châm biếm, ngợi ca Giọng chủ đạo trong “Số đỏ” là giọng châm biếm, mỉa mai hay còn gọi là giọng giễu nhại Giáo sư Đỗ Đức Hiểu khẳng định: “Số đỏ là một cái cười nhại với tầm cỡ lớn” Vũ Trọng Phụng nhại lại một xã hội, một phong trào văn hóa…trong “Số đỏ”
3.3 Ý nghĩa c a nghệ thuật trào phúng trong Số Đỏ
- Với nghệ thuật trào phúng đặc sắc, Số Đỏ có sức lôi cuốn người đọc Mỗi chương là một màn hài kịch và toàn tác phẩm là một truyện cười dài hay là một tiểu thuyết hài kịch với tiếng cười xuyên suốt
- Thông qua vở hài kịch, số đỏ phơi bày bộ mặt thật của bọn thượng lưu thành thị trên con đường chạy đua theo các phong trào “Âu hóa”, “Thể thao”, “ Giải phóng phụ nữ”, chúng hiện nguyên hình là bọn đểu cáng, nhố nhăng, vụ lợi và chẳng khác gì là những thứ cặn bã của xã hội
Nghệ thuật trào phúng đã góp phần quan trọng làm cho Số Đỏ có giá trị phê phán sâu sắc xã hội nửa Tây, nửa
Ta thời bấy giờ
Vũ Trọng Phụng và kiệt tác Số Đỏ, Thụy KhuêẢnh hưởng Vũ Trọng Phụng trong đời sống
Nếu ở ngoài Bắc, các tác phẩm của Vũ Trọng Phụng bị phong toả trong khoảng trên dưới bốn mươi năm, từ
1945 đến thời kỳ đổi mới, ảnh hưởng ngôn ngữ của Vũ Trọng Phụng không đến được với đông đảo quần chúng, thì ở trong Nam, từ 1954 đến 1975, ngôn ngữ Vũ Trọng Phụng đã đi sâu vào đại chúng, đã làm nền cho những cách viết phóng sự, mà Vũ Bằng lớp trước, rồi Hoàng Hải Thủy, Văn Quang, Chu Tử… lớp sau, đều là những môn đệ của Vũ Trọng Phụng
Để đo lường ảnh hưởng ngôn ngữ của Vũ Trọng Phụng trong đời sống hàng ngày, chỉ cần xét hai chữ Giông tố, viết đúng ngữ vựng phải là Dông tố Nhưng Vũ Trọng Phụng (cũng như nhiều nhà văn Bắc) thường lầm gi với d, như trường hợp Thạch Lam với Theo giòng (chính ra là Theo dòng), hoặc Nhất Linh với Giòng sông Thanh Thủy (thực ra là Dòng sông Thanh Thủy)
Trang 10TÔN NGỌC MINH QUÂN – 11CT 85
Trong trường hợp Thạch Lam và Nhất Linh, vì tôn trọng uy tín của nhà văn, hoặc vì nhà xuất bản Đời nay, do
Tự Lực văn đoàn điều hành, cho nên khi in lại, đã không thay đổi cách viết Nhưng sự viết sai của Thạch Lam và Nhất Linh không có ảnh hưởng đến đại chúng như từ Giông tố của Vũ Trọng Phụng Giông tố trong cách viết sai của Vũ Trọng Phụng, đã trở thành “viết đúng” và hầu như mọi người (trừ một vài học giả), đều viết Giông tố như Vũ Trọng Phụng đã viết Và đó chính là cái cân đo lường trọng lượng ngôn ngữ của một nhà văn trong lòng dân tộc
Tình trạng lai căng ngoài Giông tố, còn hai cụm từ khác của Vũ Trọng Phụng, đã trở thành thành ngữ, như Em chã! Em chã! và Biết rồi! Khổ lắm! Nói mãi!
Đó là những chữ khởi đi từ tác phẩm Số đỏ, để trở thành những thành ngữ bình dân nhất, mà người Việt dù có đọc Vũ Trọng Phụng hay không, không ai là không biết, không ai không nghe nói, hoặc không dùng đến một lần trong đời sống hàng ngày
Đây là hiện tượng hiếm có trong lịch sử ngôn ngữ: Nhà văn tạo ra một chữ hay một câu, rồi câu hay chữ đó được toàn thể dân tộc sử dụng như một danh từ chung hay một thành ngữ Đó cũng là trường hợp của Tú Bà, Sở Khanh, những tên riêng trong truyện Kiều, nhờ ngòi bút Nguyễn Du, biến thành danh từ chung tú bà, sở khanh trong tiếng Việt
Nguyễn Du đã bất tử hoá và phổ quát hoá hình ảnh Tú Bà thành hình ảnh các mụ tú bà trên đời, qua hai câu thơ:
Thoắt trông nhờn nhợt màu da
Ăn gì to lớn đẫy đà làm sao
Và Nguyễn Du cũng đã khắc họa hình ảnh các gã sở khanh muôn thủa qua câu:
Mày râu nhẵn nhụi áo quần bảnh bao
Vũ Trọng Phụng không dùng phương pháp của Nguyễn Du, nghiã là ông không bất tử hoá một chân dung nhân vật, mà ông bất tử hoá và phổ quát hoá một thái độ con người, qua sự sáng tạo ngôn ngữ: đó là trường hợp những cụm từ Em chã! Em chã! và Biết rồi! Khổ lắm! Nói mãi! trở thành những cụm từ hóm hỉnh, sâu sắc, đầy ẩn nghĩa,
có thể áp dụng trong nhiều hoàn cảnh, và chúng đã trở nên những thành ngữ trong tiếng Việt
Em chã! em chã! thoát thai từ em chả! em chả! và “em chả em chả”, là sự rút ngắn của “em chả (…) đâu!” với ngụ ý: “Em chả thèm đâu! Em chả chơi đâu! Em chả ăn đâu!”… một câu nói diễn tả thái độ ngúng nguẩy, nửa nạc nửa
mỡ, của một cô con gái dậy thì, nũng nịu, được chiều, hư, vòi, ỡm ờ, nói vậy mà không phải vậy
Nhưng dấu hỏi ở em chả được Vũ Trọng Phụng biến thành dấu ngã trong em chã, không phải vì họ Vũ viết sai (ông là người Bắc không thể nhầm hỏi với ngã như người Trung và Nam) mà do ông cố ý viết em chả thành em chã
Sự viết sái cố ý này có nghiã gì?
– Nó đồng nghiã và củng cố tình trạng lai căng trong toàn bộ tác phẩm Số đỏ: con người lai căng, ăn nói lai căng, cư xử lai căng, cái gì cũng sái đi một chút Lai căng là tình trạng học đòi bắt chước không đúng kiểu, làm sái đi Hành động lai căng trong một xã hội lai căng, nửa mùa, không cái gì ra cái gì cả Vũ Trọng Phụng đã vẽ nên một xã hội lai căng em chã em chã! trong tiểu thuyết Số đỏ, trên nguồn cội chữ nghiã
Những chữ em chã em chã này được Vũ Trọng Phụng đưa vào miệng cậu Phước, con trai của bà Phó Đoan, một bà me Tây nạ dòng có hình dáng tú bà Như thế, họ Vũ không chỉ dừng lại ở địa hạt ngôn ngữ, mà còn đi sâu vào thực thể con người
Cậu Phước là một hiện tượng lai căng thánh thể, tức là con của người (bà Phó Đoan) và thánh (tuy chuyện cầu
tự chỉ là chuyện tầm phào, bà Phó có đi cầu nhưng không thấy thánh giáng lâm), đẻ ra Cậu với những lời thánh “em chã em chã” Vậy Cậu là một thực thể nửa người nửa thánh, Cậu là hiện tượng đồng cô bóng cậu, hiện tượng lai căng bình dân nhất và có hồn dân tộc nhất mà Vũ Trọng Phụng đã tạo ra, qua những chữ em chã em chã!
Người Việt, qua hình tượng bình dân này, đã nhận ngay ra mình, đã nhìn thấy phần cá tính thích sự lai căng của dân tộc mình, vì thế mà ngôn ngữ Vũ Trọng Phụng đã có khả năng chiếm độc quyền thị trường chữ nghiã, bởi họ Vũ đã nói lên được một phần dân tộc tính của người mình qua ngôn ngữ Chân dung người mẹ của Cậu: bà Phó Đoan cựu me Tây giàu có, xác định thêm một lần nữa tích chất lai căng này: “với con chó Tây trong cánh tay, với hai con mắt mơ màng nhìn lên chiếc quạt, bà Phó Đoan có vẻ là linh hồn nước Việt Nam trên đường tiến hoá và giải phóng”
Số đỏ, châm biếm các hình thức cầu tự nửa thánh nửa người, không những đã nhái lại tất cả những sự thánh hoá con người mà còn trình bầy con người bị thánh hoá như một sản phẩm lai căng từ tinh thần đến thể xác
Tính chất lai căng đi từ “nội dung” con người, phát ra đến ngôn ngữ, văn hoá, văn minh “Nội dung” ấy thể hiện trên nhân vật chính, qua sự lai căng gốc rễ từ chân tơ kẽ tóc: Xuân tóc đỏ
Xuân tóc đỏ, một hình thức lai căng điển hình: Bởi người Việt nói riêng hoặc người da vàng nói chung, xưa nay tóc không đỏ Xuân giải thích về mái tóc đỏ của mình: “Mẹ kiếp! Chứ xưa nay có mua mũ bao giờ mà tóc chả đỏ!”
Một thứ giải thích tầm phào, lấy lệ Thật ra Xuân chính là hiện tượng lai căng lộ liễu nhất và sớm nhất, ngay từ năm 1936, Vũ Trọng Phụng đã nhìn thấy, đã mô tả, khi hiện tượng này chưa xuất hiện ở Việt nam Đến ngày nay, hiện tượng tóc đỏ trở thành phổ biến, không chỉ ở Việt Nam mà trên toàn cầu
Tóm lại những hiện tượng lai căng mà Vũ Trọng Phụng mô tả trong Số đỏ, hơn 70 năm trước, đã đạt tới trình
độ phổ quát, toàn diện, qua các mái đầu tóc đỏ, các đôi mắt xanh, của tuổi trẻ Đại Hàn, Nhật Bổn, của các siêu sao như Michael Jackson không những đã kéo tóc cho thẳng, mà còn đổi cả màu da, sắc mặt, như thay quần đổi áo
Trang 11TÔN NGỌC MINH QUÂN – 11CT 86
Năm 1936, Vũ Trọng Phụng đã xây dựng nên Xuân Tóc Đỏ như một hiện tượng Âu hoá đầu tiên, mà người Á Châu tìm đến, như một sự lột xác, như một sự xoá bỏ căn cước, xoá bỏ bản thể của chính mình Hiện nay, hiện tượng
Âu hoá này, đã được toàn cầu hoá Sự lai căng trở thành một tiến trình văn minh toàn cầu, ở chừng mức vĩ mô, tạo ra những nghịch cảnh không sao tẩy xóa được
Số đỏ nhại ai?
Số đỏ được xây dựng theo thể chương hồi, mỗi chương vừa như một sketch (kịch ngắn) độc lập, lại vừa như một giai đoạn phiêu lưu Chẳng biết Vũ Trọng Phụng có đọc Rabelais hay không, nhưng cách hài hước phóng đại của ông đi từ ngôn ngữ để xây dựng nhân vật, có gì rất gần với Rabelais
Số đỏ ban đầu đã được viết ra để nhại những chương trình Âu hoá xã hội của Tự Lực văn đoàn, thành phần văn học độc chiếm văn đàn trên nhiều lãnh vực văn hóa xã hội, và cũng là đối thủ quyết liệt nhất của Vũ Trọng Phụng trên
“mặt trận tư tưởng”
Những mẫu hình họ Vũ đưa ra để chế giễu, hầu hết nằm trong chương trình Âu hoá, cải cách xã hội của Tự Lực văn đoàn với các khẩu hiệu: Âu hoá, theo mới, hoàn toàn theo mới không chút do dự, làm việc xã hội, theo chủ nghiã bình dân, vận động thể thao, luyện tập thân thể cường tráng, làm nhà ánh sáng, giải phóng phụ nữ, thiết kế y phục tân thời: kiểu áo Le mur Cát Tường v.v
Tất cả những khẩu hiệu canh tân, cải cách của nhóm Tự Lực đều được Vũ Trọng Phụng nhái lại, đưa vào Số đỏ, thổi phồng và hài hước hoá, thành những hình thức lai căng nực cười, như vậy làm sao Nhất Linh không nổi giận viết bài (ký tên Nhất Chi Mai) kết án Vũ Trọng Phụng thậm tệ trên báo Ngày Nay, số 15, ra ngày 21/3/1937
Những kiệt tác thường khởi đi từ những lý do rất tầm thường như thế Số đỏ không phải là tác phẩm chống thực dân Pháp như nhiều người lầm tưởng Bởi Vũ Trọng Phụng khi viết các tác phẩm Giông tố, Số đỏ, Vỡ đê, năm 1936, ông đang đặt rất nhiều tin tưởng vào chính phủ Mặt trận bình dân ở Pháp
Mặt trận bình dân
Mặt trận bình dân (Front Populaire) ra đời ngày 14/7/1935, là liên minh kết hợp những đảng phái cánh tả [Đảng Cộng sản với Thorez, đảng xã hội SFIO với Léon Blum, đảng Liên minh cộng hoà xã hội (Union socialiste républicaine) với Ramadier và đảng Cấp tiến (Radical) với Daladier] Liên minh này khởi sinh từ cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu năm 1929, và ảnh hưởng sâu rộng đến nền kinh tế Pháp (cuối 1930 sang năm 1931) đã làm thay đổi cục diện chính trị
Âu châu, phát sinh ra khuynh hướng phát- xít ở Ý, Na-zi ở Đức và cực hữu ở Pháp
Mặt trận bình dân đắc cử và lên cầm quyền tại Pháp từ tháng 6/1936 với Léon Blum, thuộc đảng Xã hội (đảng Cộng sản tuy ở trong mặt trận nhưng không có mặt trong chính phủ) Chính phủ Léon Blum (6/36-6/37) thực hiện nhiều định chế cải cách xã hội: tăng lương cho nhân công, quy định một tuần làm việc 40 giờ và hàng năm người làm công được nghỉ hè có lương, tổ chức lại ngân hàng, quốc hữu hoá đường xe lửa, thúc đẩy sinh hoạt thể thao văn hoá… Gặp
sự chống đối từ nhiều phía, Léon Blum từ chức, Chautemps lên thay (6/37 – 3/38), tiếp tục cải cách nhưng đi chậm hơn, Léon Blum trở lại cầm quyền trong một tháng (3-4/38) Khi Daladier lên thay, Mặt trận bình dân coi như chấm dứt nhiệm vụ cầm quyền
Dù chỉ nắm chính quyền trong thời gian hai năm, nhưng Mặt trận bình dân đã để lại những định chế cải cách
xã hội lâu dài Chính quyền Léon Blum, với bộ trưởng thuộc địa Marius Moutet, đưa ra những bộ luật mới về thuộc điạ, luật lao động, luật báo chí được mở rộng tự do, quyền đình công bãi thị, ân xá chính trị phạm… tạo những hy vọng tự
do và công bằng pháp lý cho người dân thuộc điạ
Những nhà văn, nhà báo thời đó, từ Hoàng Đạo đến Vũ Trọng Phụng, đều nhìn thấy ở Chính phủ bình dân một
hy vọng lớn trong chính sách cải cách thuộc địa của người Pháp
Phần lớn các tác phẩm quan trọng của Vũ Trọng Phụng đều viết và in trong thời gian Mặt trận bình dân lên cầm quyền và đo đó, thái dộ của ông đối với chính phủ bình dân nói riêng là một thái độ ôn hoà cộng tác hơn là chống đối Vì vậy khi nhấn mạnh về sự chống đối thực dân trong tác phẩm Vũ Trọng Phụng là một xác định đi ra ngoài thực
tế văn bản của Vũ Trọng Phụng
Tính ch t lưu manh
Hầu hết những người viết về Số đỏ, đều coi Xuân Tóc Đỏ, như một tay lưu manh, chó nhẩy bàn độc, bất lương,
là con đẻ của chế độ thuộc địa, v.v…
Rất lầm Không phải thế Xuân Tóc Đỏ, xuất thân là một đứa bé lang thang, ma cà bông, cò bơ cò bất, bán thuốc ho bà lang trọc, nhặt ban trên sân quần vợt, thật đấy, nhưng nó không hề làm nên một tội ác nào có thể so sánh với tội ác của đại gia đình quyền quý của cụ Cố Hồng, tổ chức giết bố (cụ Tổ) để chiếm lĩnh gia tài Xuân Tóc Đỏ bước lên nấc thang danh vọng, không phải vì nó biết lừa lọc, man trá, mà chính vì cả cái gia đình quý phái ấy đã lợi dụng nó
để làm những chuyện bất chính “Ấy thế là Xuân Tóc Đỏ bắt đầu dự vào cuộc cải cách xã hội” (trang 303)
Trước tiên ông Văn Minh, con trai cụ cố Hồng, muốn làm giàu, vì biết nó mồm mép giỏi giao cho nó trách nhiệm làm văng-đơ, bán quần áo, trong collection mode của họ
“Đây…Đây… Tiệm may chúng tôi có rất nhiều kiểu, toàn do những sinh viên mỹ thuật có danh tiếng chế tạo ra
cả Đây, bà cứ xem những biển đề ở tượng, là rõ nghiã lý của từng bộ y phục một Đây là bộ Lời hứa, nghiã là để cho thiếu nữ nào mặc bộ ấy có thể như hứa với bạn lòng một cuộc hẹn hò vậy Đây là bộ Chiếm lòng Mặc bộ ấy thì ta đã
