Qua trinh do th hoa ca ha ni thi pha

trọng của Thăng Long - Hà Nội từ cuối thế kỷ XIX sang đô thị hiện đại kiểu phương Tây chưa được đi sâu nghiên cứu.. và những yếu tố đô thị mới xuất hiện làm thay đổi diện mạo c

Quá trình đô thị hóa của Hà Nội thời Pháp

thuộc (1885-1945) Nguyễn Hồng Chi

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Luận văn Thạc sĩ ngành: Lịch sử Việt Nam; Mã số: 60 22 54

Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Xanh

Năm bảo vệ: 2010

Abstract: Nghiên cứ u, làm rõ một số vấn đề về quá trình đô thị hoá Hà Nội thời Pháp thuô ̣c (1888-1945) Phân tích những bước chuyển biến quan tro ̣ng của mô ̣t đô thi ̣ truyền thống phương Đông sang đô thi ̣ hiê ̣n đa ̣i kiểu phương Tây với trườ ng hợp cu ̣ thể là Hà Nô ̣i Đánh giá những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của chính sách cai tri ̣ thành phố Hà Nội của chính quyền thực dân Pháp qua những thay đổi về diện mạo của

đô thi ̣ Hà Nô ̣i, sự chuyển biến về mă ̣t k inh tế, hình thành một lối sống thị dân mới Keywords: Lịch sử Việt Nam; Hà Nội; Thời Pháp thuộc; Giai đoạn 1888-1945; Đô thị

hóa

Content

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hà Nội - thủ đô ngàn năm văn hiến , như cách go ̣i trong tiếng Viê ̣t là thành thi ̣ hay đô

thị, được ta ̣o thành từ hai yếu tố khởi nguồn chủ yếu Yếu tố thứ nhất là thành hoă ̣c đô chỉ

mô ̣t toà thành, có nghĩa là nơi tập trung quyền lực , hê ̣ thống chính tri ̣ vương triều , luôn khép

kín trong bốn bức tường th ành kiên cố Yếu tố thứ hai là thị có nghĩa là chợ Đây là mô ̣t yếu

tố cơ bản để phát triển khu phố buôn bán bên ngoài những bức tường thành Đó chính là trung tâm kinh tế của đô thi ̣ với các hoa ̣t đô ̣ng thương ma ̣i, thủ công nghiê ̣p và cư trú của cư dân

Đô thi ̣ hoá gắn liền với nếp sống đô thi ̣ hiê ̣n đa ̣i , gắn liền với bản sắc văn hoá dân tô ̣c

và Hà Nội Như là mô ̣t nét rất đă ̣c thù của thành phố Thủ đô 1000 năm tuổi, đâ ̣m nét bản sắc văn hoá Hà thành nói riêng cũng như dân tộc Việt Nam nói chung Trải qua một quá trình đô thị hoá gần nghìn năm , nhất là từ thế kỷ XIX , XX trở la ̣i đây, bản sắc văn hoá Hà Nội không những không bi ̣ mất đi mà ngày càng chứng tỏ sự phát triển hiện đại , hoà nhập với những nét hấp dẫn hơn Đó là hàng loa ̣t các kiến trúc cổ , các di tích lịch sử , văn hoá, các cảnh quan xưa

vẫn được bảo tồn bên ca ̣nh các công trình kiến trúc hiê ̣n đa ̣i , nhiều khu đô thi ̣ mới, khu công nghiê ̣p liên tu ̣c được xây dựng bên ca ̣nh các làng nghề truyền thống nổi tiếng của Hà Nô ̣i

Có thể nói, đô thi ̣ hoá của Hà Nô ̣i luôn phản ánh sự tâ ̣p trung tinh hoa trí tuê ̣ và văn hoá của cả nước , những diễn biế n tích cực và tiêu cực của các vấn đề văn hoá xã hô ̣i của các

đô thi ̣ lớn cùng tồn ta ̣i trong quá trình phát triển

Quá trình đô thị hoá Hà Nội thời Pháp thuộc , chính quyền thực dân đã áp dụng các biê ̣n pháp can thiê ̣p về xây dựng và quy hoa ̣ch khác nhau trước hết phu ̣c vu ̣ mu ̣c đích quân sự để củng cố bộ máy chính quyền sau đó để có điều kiện khai thác nguồn lợi về kinh tế

Với hai mu ̣c tiêu đó , ngay ở giai đoa ̣n đầu thực dân Pháp đã chiế m Hoàng thành Hà

Nô ̣i, nhanh chóng phá huỷ toàn bô ̣ hê ̣ thống tường thành cùng các kiến trúc truyền thống của

mô ̣t trung tâm hành chính phong kiến Viê ̣t Nam Trong khi đó vẫn giữ nguyên khu vực 36 phố phường - mô ̣t trung tâm buôn bán sầm uất đương thời để khai thác nguồn lợi kinh tế qua hệ thống thuế, đồng thời ủng hô ̣ viê ̣c xây dựng nhà thờ và các trường dòng Những loa ̣i công trình này phục vụ đắc lực cho ý đồ chính trị của thực dân

Các công trình xây dựng ở giai đoạn đầu được coi là những hạt nhân để phát triển ra xung quanh Hệ thống đường phố rô ̣ng rãi được quy hoa ̣ch theo ma ̣ng ô cờ , có trang bị hệ thống kỹ thuâ ̣t ha ̣ tầng theo kiểu phương Tây , cùng với việc đư a vào sử du ̣ng những phương tiê ̣n giao thông cơ giới đầu tiên , là những yếu tố cơ bản thúc đẩy quá trình phát triển , mở rô ̣ng thành phố Cùng với thời gian , trong cấu trúc đô thi ̣ Hà Nô ̣i đã dần dần hình thành những khu chức năng riêng biê ̣t Khu thương nghiê ̣p , dịch vụ trung tâm trên trục đường Tràng Tiền - Hàng Khay , khu hành chính , chính trị ở phía Đông hồ Hoàn Kiếm và trên khu vực Hoàng thành Hà Nội, khu ở của người Pháp ở phía Nam hồ Hoàn Ki ếm và các khu vực kho tàng, nhà máy rải rác trong thành phố Khu 36 phố phường vẫn là khu thương ma ̣i , dịch vụ truyền thống

Người Pháp cũng đã lâ ̣p các đồ án đi ̣nh hướng quy hoa ̣ch cải ta ̣o và mở rô ̣ng thành phố Hà Nô ̣i, áp du ̣ng những nguyên lý quy hoa ̣ch hiê ̣n đa ̣i thi ̣nh hành ở Châu Âu đương thời

Lịch sử phát triển đô thị Hà Nội gắn liền với quá trình đô thị hoá Hà Nội trong hơn 10 thế kỷ Trong đó đô thi ̣ hoá không thể tách rời với quá tr ình phát triển kinh tế xã hội Đó là

mô ̣t quá trình mang tính quy luâ ̣t trong li ̣ch sử phát triển xã hô ̣i nói chung và quá trình đô thi ̣ hoá nói riêng Quá trình đó cũng phản ánh đầy đủ tất cả những thành công cũng như khô ng thành công trong quá trình phát triển của nó Kinh tế xã hô ̣i phát triển , quá trình đô thị hoá cũng phát triển , hê ̣ thống đô thi ̣ cùng phát triển Chính vì vậy , tác giả lựa chọn vấn đề “Quá

trình đô thị hoá của Hà Nộ i thời Pháp thuô ̣c (1885-1945)”) làm đề tài luận văn Thông qua vấn đề này tìm hiểu quá trình chuyển biển của đô thi ̣ Hà Nô ̣i từ đô thi ̣ phương Đông truyền thống sang đô thi ̣ hiê ̣n đa ̣i kiểu phương Tây

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Các đô thi ̣ ở Viê ̣t Nam nói chung , đô thi ̣ Thăng Long - Hà Nội nói riêng có đặc điểm chung nhất, dễ nhâ ̣n nhất được cấu thành từ hai bô ̣ phâ ̣n đô và thi ̣

Hình dáng vật chất và vẻ ngoài của đô thị , quy hoa ̣ch và kiến trúc đô thi ̣ cũng như các vấn đề li ̣ch sử và lý thuyết đô thi ̣, đều được phản ánh qua mối quan hệ biện chứng của hai yếu tố đó

Đối với Thăng Long - Hà Nội - đô thi ̣ tiêu biểu vào bâ ̣c nhất ở Viê ̣t Nam , có vai trò là trung tâm chính tri ̣ và hành chính , trung tâm kinh tế và trung tâm văn hoá Sự trường tồn của

Thăng Long - Hà Nội gắn liền với vị trí chính trị và địa lý của nó “Có thể coi đó là một thành

phố thứ nhất hay duy nhất của Viê ̣t Nam trước và sau khi chủ nghĩa tư bản Pháp xâm lược”

[33,44]

Quá trình hình thành và phát triển của đô thị Thăng Long - Hà Nội có vai trò rất quan trọng trong phát triển chung của đô thị Việt Nam và đã là đối tượng nghiên cứu của rất nhiều ngành khoa học có liên quan như địa lý (bao gồm đi ̣a lý tự nhiên và đi ̣a lý kinh tế ), lịch sử, xã

hô ̣i ho ̣c và đã có nhiều kết quả phong phú

Công trình nghiên cứu về đô thi ̣ cổ Hà Nô ̣i có tính chất hê ̣ thống là Luâ ̣n án Phó tiến sĩ

sử ho ̣c của PGS PTS Nguyễn Thừa Hỷ được bảo vê ̣ năm 1983 về Thăng Long - Hà Nội thế

kỷ XVII-XVIII-XIX Đây là bản luâ ̣n án tâ ̣p trung nghiên cứu về kinh tế - xã hội của Thăng Long - Hà Nội trong khoảng thời g ian 3 thế kỷ XVII, XVIII, XIX trên phương diê ̣n nó là mô ̣t thành thị trung đại Nó xét đến kết cấu kinh tế của thành thị , những thành phần kinh tế Nhà nước và dân gian , đến kết cấu cư dân , cơ chế và sự giao lưu đẳng cấp trong thành ngoài thị Luâ ̣n án có so sánh đối chiếu cấu trúc và sự phát triển li ̣ch sử của Thăng Long - Hà Nội với

mô ̣t số thành thi ̣ khác trên thế giới, chủ yếu là với các thành thị trung đại Tây Âu

Trong cuốn “ Đô thi ̣ cổ V iê ̣t Nam” của Viện Sử học , Uỷ ban Khoa học xã hội Việt

Nam xuất bản 1989 là một chuyên khảo về đô thị cổ Việt Nam Công trình nhằm khảo tả và giới thiê ̣u 13 đô thi ̣ cổ ra đời và phát triển từ thế kỷ thứ III đến thế kỷ t hứ XIX về các mă ̣t lịch sử , kinh tế , văn hoá, xã hội Trong đó Hà Nô ̣i đa ̣i diê ̣n là đô thi ̣ tồn ta ̣i và liên tu ̣c phát triển cho đến ngày nay , trở thành đô thi ̣ hiê ̣n đa ̣i Tuy nhiên, phần trình bày mới tâ ̣p trung vào sự phát tr iển của đô thi ̣ Thăng Long - Hà Nội đến cuối thế kỷ XIX Phần chuyển biến quan

trọng của Thăng Long - Hà Nội từ cuối thế kỷ XIX sang đô thị hiện đại kiểu phương Tây chưa được đi sâu nghiên cứu

Những thành tựu về nghiên cứu đô thị cổ Việt Nam chủ yếu là từ thế kỷ XVIII - XIX trở về trước, trong đó các đô thi ̣ - cảng hình thành trong các thế kỷ XVII - XVIII la ̣i đă ̣c biê ̣t

được quan tâm (Hội thảo quốc tế về đô thi ̣ cổ Hội An , 1990 và Hội thảo quốc tế về phố Hiến,

1992) Riêng giai đoạn đô thi ̣ thế kỷ XIX và mở rô ̣ng đô thi ̣ thời Nguyễn (1802-1945) lại chưa được chú ý dù đấy là thời kỳ chuyển tiếp , thế kỷ chuyển giao giữa đô thi ̣ cổ phương Đông sang đô thi ̣ hiê ̣n đa ̣i kiểu phương Tây Trong giai đoa ̣n này có đô thi ̣ đã mất vai trò li ̣ch sử như phố Hiến, Thanh Hà có đô thị chuyển tiếp giữa hai thế kỷ tạo nên một sức sống mãnh liệt Loại đô thị chuyển tiếp giữa hai thế hệ dưới thời Nguyễn ở nước ta không ít, trong đó Hà Nô ̣i

là một điển hình Nô ̣i dung này được đề câ ̣p đến trong cuốn “ Đô thi ̣ Viê ̣t Nam dưới thời Nguyễn” của các nhà nghiên cứu PGS PTS Nguyễn Thừa Hỷ - PTS Đỗ Bang và Nguyễn Văn

Đăng - Nhà xuất bản Thuâ ̣n Hoá năm 2000 Hà Nội từ vị trí là kinh đô của cả nước đã từng tồn ta ̣i 8 thế kỷ sang mô ̣t tỉnh thành Hà Nội thế kỷ XIX đã có nhiều chuyển biến và trải qua những thăng trầm Trước hết là sự giảm thiểu của phần t hành, đối với khu thi ̣ kinh tế dân gian

“36 phố phường” thì vẫn được duy trì hoa ̣t đô ̣ng sản xuất và buôn bán nhô ̣n nhi ̣p và có phần thịnh vượng hơn trước Dưới thời Nguyễn , diê ̣n ma ̣o kinh tế xã hô ̣i đô thi ̣ Hà Nô ̣i trước và trong khi thực dân Pháp xâm lược tâ ̣p trung chủ yếu ở khu dân cư 36 phố phườ ng Sau khi Pháp đặt ách đô hộ trên toàn cõi Việt Nam (1884), Hà Nội vẫn thuộc quyền cai trị của triều đình Nguyễn Tuy nhiên , 4 năm sau (1888) Pháp đã ép nhà Nguyễn nhường cho Pháp một phần của hai huyê ̣n Tho ̣ Xương và Vĩnh Thuâ ̣n , để thành lập “thành phố Hà Nội” đặt dưới quyền cai tri ̣ trực tiếp của Pháp Nhà Nguyễn ở đây chỉ còn một cơ quan đại diện hình thức gọi là Nha Kinh lược Bắc kỳ , nhưng đến năm 1897, cơ quan này cũng đã bi ̣ bãi bỏ Cũng năm này, Pháp thành lập Liên bang Đông Dương Như vâ ̣y, ở Hà Nội đã song song tồn tại ba chính quyền với ba quan chức người Pháp : Toàn quyền Đông Dương , Thống sứ Bắc kỳ và Đốc lý thành phố Hà Nội Với vai trò mô ̣t trung tâm đầu não chính tri ̣ , tốc đô ̣ đô thi ̣ hoá của Hà Nô ̣i dưới thời thuô ̣c Pháp đã chuyển biến có phần nhanh chóng hơn so với những thế kỷ trước : sự chuyển biến về quy hoa ̣ch đô thi ̣ và diê ̣n ma ̣o đô thi ̣ Công cuô ̣c đô thi ̣ hoá của Hà Nô ̣i trong thời Pháp thuô ̣c còn đem la ̣i những chuyển biến về kinh tế , hê ̣ thống giao thông đô thi ̣, xã hội

- văn hoá, giáo dục

Về vấn đề đô thi ̣ ho á ở Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng cũng đã được đề cập

đến trong các công trình : Đô thi ̣ cổ ở Viê ̣t Nam , Viê ̣n Sử ho ̣c - Uỷ ban Khoa học xã Hội , Hà

Nô ̣i, năm 1989, Thăng Long - Hà Nội mười thế kỷ đô thị hoá - PGS Trần Hùng, KTS Nguyễn

Quốc Thông, Nhà xuất bản Xây dựng , 1995, Hà Nội chu kỳ của những đổi thay - Tâ ̣p san

nghiên cứu kiến trúc , đô thi ̣ và xã hô ̣i, tâ ̣p hợp gần 20 bài viết của các tác giả người Việt Nam

và Pháp về sự hình th ành của thành phố , về quá trình phát triển của các kiểu nhà ở , về kiến trúc và những yếu tố cấu thành tự nhiên của Thành phố Hà Nội , xuất bản năm 2005 và đặc biê ̣t là Đề tài NCKH cấp Nhà nước của Bô ̣ Khoa ho ̣c và Cô ng nghê ̣ và Uỷ ban Nhân dân

Thành phố Hà Nội năm 2008 về Quá trình đô thị hoá Thăng Long - Hà Nội, kinh nghiê ̣m li ̣ch

sử và đi ̣nh hướng quy hoạch phát triển đô thi ̣ trong thời kỳ công nghiê ̣p hoá - hiê ̣n đại hoá đất nước

Tuy nhiên, việc nghiên cứu về quá trình đô thi ̣ hoá của Hà Nô ̣i thời Pháp thuô ̣c (1885-1945) vẫn còn nhiều ha ̣n chế , nhất là chưa sử du ̣ng được hầu hết các tài liê ̣u lưu trữ của Pháp về các vấn đề quy hoa ̣ch mở rô ̣ng thành phố th ời kỳ này , sự chuyển biến về mă ̣t kinh tế , những yếu tố đô thi ̣ mới làm thay đổi diê ̣n ma ̣o đô thi ̣ , hình thành một lối sống thị dân mới

là những yếu tố quan trọng trong quá trình đô thị hoá

3 Mục tiêu nghiên cứu

- Nghiên cứ u , làm rõ một số vấn đề về quá trình đô thị hoá Hà Nội thời Pháp thuộc (1888-1945)

- Phân tích những bước chuyển biến quan tro ̣ng của mô ̣t đô thi ̣ truyền thống phương Đông sang đô thi ̣ hiê ̣n đa ̣i kiểu phương Tây với trườn g hợp cu ̣ thể là Hà Nô ̣i

- Đánh giá những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của chính sách cai tri ̣ thành phố Hà

Nô ̣i của chính quyền thực dân Pháp qua những thay đổi về diê ̣n ma ̣o của đô thi ̣ Hà Nô ̣i , sự chuyển biến về mă ̣t k inh tế, hình thành một lối sống thị dân mới

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và một số khái niệm

Đối tượng nghiên cứu

Luâ ̣n văn lấy quá trình đô thi ̣ hoá của Hà Nô ̣i làm đối tượng nghiên cứu chính Trong đó quá trình đô thi ̣ hoá t ập trung chủ yếu vào các nội dung : sự biến đổi của không gian đô thi ̣

và các định hướng quy hoạch thành phố của Hà Nội dưới thời thuộc Pháp ; cách ứng xử của chính quyền thực dân Pháp đối với một đô thị cổ trên các mặt kinh tế, văn hoá, xã hội, kiến trúc và những yếu tố đô thị mới xuất hiện làm thay đổi diện mạo của đô thị Hà Nội thời gian này

Là một đô thị, Thăng Long - Hà Nội, từ trong lịch sử đến ngày nay, mang những đặc trưng chung của đô thị Việt Nam: cùng tính chất của đô thị phương Đông thời trung đại, cùng tính chất của đô thị chuyển đổi sang mô hình phương Tây thời cận đại Nhưng Thăng Long -

Hà Nội khác với nhiều đô thị Việt Nam, mà điểm khác biệt lớn nhất, trở thành xuất phát điểm cho những khác biệt khác, là vai trò trung tâm chính trị, hành chính quốc gia của đô thị này Đây chính là nét riêng biệt làm nên đặc tính của Thăng Long - Hà Nội với tư cách một không gian địa lý - lịch sử - trung tâm chính trị - hành chính, kinh tế, xã hội và văn hóa

Phạm vi nghiên cứu

Giới hạn thời gian nghiên cứu

- Giới hạn trên : Cuối thế kỷ XIX , giai đoa ̣n này gắn liền với quá trình đánh chiếm Hà

Nô ̣i của thực dân Pháp

- Giới hạn dướ i: 1945 mô ̣t mô hình đô thi ̣ hoàn chỉnh với các chức năng đầy đủ của đô thị hiện đại kiểu phương Tây

Giới hạn không gian nghiên cứu

Hà Nội cuối thế kỷ XIX đến năm 1945 trên pha ̣m vi toàn thành phố

Một số khái niệm

Tên gọi Hà Nội chính thức xuất hiện vào năm 1831 do cuộc cải cách hành chính của vua Minh Mệnh, và tiếp tục được giữ nguyên cho đến ngày nay

Đô thị là là khái niệm chỉ không gian cư trú và hoạt động của cộng đồng cư dân phi

nông nghiệp, là trung tâm của một vùng lãnh thổ, của một đơn vị hành chính - lãnh thổ hoặc

của đất nước Ngày nay, khái niệm đô thị được dùng ở nhiều cấp độ khác nhau, có thể là vùng

đô thị, đơn vị hành chính - lãnh thổ đô thị hoặc chức năng đô thị Thuật ngữ đô thị được dùng

phổ biến của luận văn dùng để chỉ một trung tâm chính trị , kinh tế, văn hoá xã hội mới được quy hoạch và xây dựng dưới ảnh hưởng của người Pháp

Đô thi ̣ hoá (Theo KTS PGS Trần Hùng): đô thi ̣ hoá là mô ̣t hiê ̣n tượng kinh tế - xã

hô ̣i phức ta ̣p diễn ra trên không gian rô ̣ng lớn mà người ta có thể biểu thi ̣ qua các yế u tố: 1- Sự tăng nhanh của tỷ lê ̣ dân số đô thi ̣ trong tổng số dân , 2- Sự tăng số lượng đô thi ̣ đồng thời với sự mở rô ̣ng không gian đô thi ̣, 3- Sự chuyển hoá của lao đô ̣ng từ đơn giản sang phức ta ̣p , từ công cu ̣ thô sơ sang tinh vi , 4- Sự chuyển hoá từ lối sống dàn trải (mâ ̣t đô ̣ thấp) sang tâ ̣p trung (mật đô ̣ cao ), từ điều kiê ̣n kỹ thuâ ̣t ha ̣ tầng đơn giản sang điều kiê ̣n ha ̣ tầng kỹ thuâ ̣t phức ta ̣p

Đô thi ̣ hoá theo đi ̣nh nghĩa của PGS TS Trương Quang Thao: Đô thi ̣ hoá là hiê ̣n

tượng xã hô ̣i liên quan tới những di ̣ch chuyển kinh tế - xã hội - văn hoá - không gian - môi trường sâu sắc gắn liền với những tiến bô ̣ khoa ho ̣c kỹ thuâ ̣t ta ̣o đà thúc đẩy sự phân công lao

đô ̣ng, sự chuyển đổi nghề nghiê ̣p và hình thành các nghề nghiê ̣p mới đồng thời ta ̣o ra nhu cầu dịch vụ vào các trung tâm đô thị , đẩy ma ̣nh sự phát triển kinh tế làm điểm tựa cho các thay đổi trong đời sống xã hô ̣i và văn hoá , nâng cao mức số ng, biến đổi lối sống và hình thức giao tiếp xã hô ̣i, làm nền cho một sự phân bố dân cư hợp lý nhằm đáp ứng những nhu cầu xã hội ngày càng phong phú và đa dạng để tạo thế cân bằng động giữa môi trường xây dựng , môi trường xã hô ̣i và môi trường thiên nhiên

Quy hoạch xây dựng đô thị: là việc tổ chức không gian kiến trúc và bố trí công trình

trên một khu vực lãnh thổ trong từng thời kỳ, làm cơ sở pháp lý cho việc chuẩn bị đầu tư xây dựng, quản lý xây dựng và phát triển kinh tế xã hội

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp khu vực học được sử dụng trong luận văn nhằm nghiên cứu những đặc trưng mang tính tổng thể của khu vực Khu vực nghiên cứu là sự tổng hợp của các yếu tố: địa lý, con người, không gian chính trị - văn hóa - lịch sử, nhận thức rõ ràng những đặc thù có tính chất khác biệt/đặc biệt của Thăng Long - Hà Nội trong lịch sử cũng như hiện nay

Tìm hiểu Thăng Long - Hà Nội, một thành thị/đô thị tiêu biểu nhất thời phong kiến và cận đại nên phương pháp nghiên cứu đô thị được ứng dụng một cách triệt để Đó là phương pháp phân tích cấu trúc đô thị, tổ chức không gian đô thị, thiết lập các trung tâm phát triển của Thăng Long - Hà Nội trong lịch sử

Phương pháp phân tích, đối chiếu tư liệu, so sánh

6 Nguồn tư liệu

Luâ ̣n văn sử dụng các nguồn tư liệu chính là bản đồ , tư liệu lưu trữ thời Pháp , các công trình nghiên cứu về đề tài đô thi ̣ và đô thi ̣ hoá của Thăng Long - Hà Nội của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước

7 Đóng góp của luận văn

Nghiên cứu, phân tích đánh giá quá trình đô thi ̣ hoá của Hà Nô ̣i thời Pháp thuô ̣c trên các mặt

1 Sự chuyển biến về quy hoạch đô thị và diện mạo đô thị : Hà Nội trong thời kỳ Pháp thuộc có những bước phát triển nhất định, quá trình quy hoạch cũng như xây dựng thực tiễn

của thành phố dựa trên quan điểm xây dựng một thành phố thuộc địa, với các phân khu chức

năng đô thị thể hiện rõ sự phân biệt, nhằm thực hiện mục tiêu khai thác mọi mặt thuộc địa

người Pháp Hà Nội đã có sự chuyển biến căn bản từ không gian nông thôn sang không gian

đô thi ̣ do mâ ̣t đô ̣ xây dựng không ngừng tăng lên từ mô ̣t số vi ̣ trí ban đầu Dưới sự cai tri ̣ của người Pháp là sự xuất hiê ̣n của những yếu tố đô thi ̣ mới làm thay đổi diê ̣n ma ̣ o của Hà Nô ̣i từ

mô ̣t đô thi ̣ phương Đông truyền thống sang đô thi ̣ hiê ̣n đa ̣i kiểu phương Tây

2 Để biến Hà Nô ̣i thành “Thủ đô của Liên bang Đông Dương” , trong quá trình quy hoạch và xây dựng Hà Nội , Pháp cũng để lại cho Hà Nội mộ t số công trình mang đâ ̣m phong cách kiến trúc Châu Âu Các công trình này vừa là những điểm mốc địa lý , vừa tổ chức không gian công cô ̣ng Chính kích thước hoành tráng đã khiến những công trình này trở thành những yếu tố đô ̣c đáo của cảnh quan đô thi ̣ Nó cũng là hình ảnh tượng trưng thiết lập mối quan hệ về thời gian giữa thời điểm xây dựng và thời điểm hiê ̣n ta ̣i , như mô ̣t ký ức chung ta ̣o ra cho các công trình này một vị thế đặc biệt Các công trình li ̣ch sử này góp phần vào quá trình phát triển đô thi ̣ thích hợp vì nhìn chung , các yếu tố độc đáo này có khả năng thúc đẩy quá trình đô thị hoá thành phố

3 Trong quá trình quy hoa ̣ch và xây dựng Hà Nô ̣i , các kiến trúc sư người Pháp đã để lại cho Hà Nội những công trình mang đậm phong cách kiến trúc Châu Âu và những công trình kết hợp hài hòa giữa phong cách kiến trúc Châu Âu với phong cách kiến trúc Á Đông Những công trình kiến trúc đó ngày nay đã trở thành di sản và là nét đă ̣c trưng của riêng Hà

Nô ̣i

4 Quá trình đô thị hoá của Hà Nội trong thời Pháp thuộc còn đem lại những chuyển biến về mă ̣t kinh tế : sự thành lâ ̣p của mô ̣t số nhà má y đầu tiên phu ̣c vu ̣ nhu cầu tiêu dùng cho giới tư bản Pháp và quân lính ta ̣i Hà Nô ̣i , mô ̣t số xí nghiê ̣p phu ̣c vu ̣ cho hê ̣ thống giao thông

đô thi ̣, những chuyển biến mới về giao thông cũng như các phương tiê ̣n giao thông đô thi ̣

5 Trong quá trình đô thi ̣ hoá thời Pháp thuô ̣c , mô ̣t lối sống thi ̣ dân , thể hiê ̣n trong các lĩnh vực của đời sống văn hoá xã hội đã dần dần được hình thành trong các giới thượng lưu và trung lưu Hà Nô ̣i Lối sống này dung hợp truyền thống kinh kì thanh li ̣ch của Thăng Long -

Hà Nội cũ với các thành tựu văn minh tư sản phương Tây

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu , Kết luận , Tài liệu tham khảo , Phụ lục , luận văn được cấu trúc làm 3 chương:

Chương I: Khái quát về đô thi ̣ Thăng Long - Hà Nội trước thời Pháp thuộc

Chương II: Quá trình đô thị hoá của Hà Nội thời Pháp thuộc, giai đoa ̣n 1885-1919 Chương III: Quá trình đô thị hoá của Hà Nội thời Pháp thuộc, giai đoa ̣n 1920-1945

References

Sách:

1 Audré Massn (2009), Hà Nội giai đoạn 1873-1888, Nxb Hà Nô ̣i, Hà Nội

2 Bộ Khoa ho ̣c công nghê ̣- Uỷ ban Nhân dân Thành phố Hà Nội (2008), Đề tài NCKH

cấp Nhà nước “Quá trình đô thi ̣ hoá Thăng Long – Hà Nội, kinh nghiê ̣m li ̣ch sử và

đi ̣nh hướng quy hoạch phát triển đô thi ̣ tro ng thời kỳ công nghi ệp hoá - hiê ̣n đại hoá đất nước”, Hà Nội

3 Công báo Hành chính Bắc kỳ (Bulletin administratif du Tonkin), 1914, số 16

4 Chân phương quán (1929), Hà thành hiện tượng

5 Claude Bourrin (2007), Bắc Ky ̀ xưa, Nxb Giao thông Vâ ̣n tải, Hà Nội

6 Claude Bourrin (2009), Đông Dương nga ̀ y ấy 1898-1908, Nxb Lao đô ̣ng , Trung tâm

văn hoá ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội

7 Cục Lưu trữ Nhà nước , Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I (2000), Lịch sử Hà Nội qua tư

liê ̣u lưu trữ - Đi ̣a giới hành chính Hà Nội t ừ 1873 đến 1945 (Tập 1), Nxb Văn hoá

Thông tin, Hà Nội

8 Duy Tân Thư Xã (1941), Hà Nội có gì lạ, Hà Nội

9 Đặng Thái Hoàng (1985), Kiến tru ́ c Hà Nội thế kỷ 19-20, Nxb Hà Nô ̣i, Hà Nội

10 PGS Trần Hù ng - KTS Nguyễn Quốc Thông (1995), Thăng Long - Hà Nội mười thế kỷ

đô thi ̣ hoá, Nxb Xây dựng, Hà Nội

11 Nguyễn Thừ a Hỷ (1983), Luận án Phó Tiến sỹ Sử học “Thăng Long - Hà Nội thế kỷ

XVII-XVIII-XIX”, Trườ ng Đa ̣i ho ̣c Tổng hợp Hà Nô ̣i, Hà Nội

12 PTS Nguyễn Thừ a Hỷ , PTS Đỗ Bang , Nguyễn Văn Đăng (1999), Đô thi ̣ Viê ̣t Nam

dưới thời Nguyễn, Nxb Thuâ ̣n Hoá

13 Nguyễn Văn Khánh (1999), Cơ cấu kinh tế xã hội Viê ̣t Nam thời thuộc đi ̣a (1858-1945), Nxb Đại ho ̣c Quốc gia Hà Nô ̣i, Hà Nội

14 Nguyễn Văn Khánh (2007), Việt Nam thời kỳ tìm tòi và định hướng , Nxb Đa ̣i ho ̣c

Quốc gia Hà Nô ̣i, Hà Nội

15 Kinh tế hàng hoá của Thăng Long - Hà Nội - Đặc trưng và kinh nghiệm phát triển , Đề tài khoa học cấp Nhà nước, mã số KX 09.06, Hà nội, 2008

16 Liên đoàn Lao động Thành phố Hà Nội (2003), Lịch sử phong trào công nhân , viên

chức, lao động và tổ chức công đoàn Hà Nội, Nxb Lao đô ̣ng, Hà Nội

17 Ngô Sĩ Liên , Dịch và chú thích Hoàng Văn Lâu , Hiê ̣u đi ̣nh Hà Văn Tấn (1998), Đa ̣i Viê ̣t Sử ký toàn thư, Nxb Khoa ho ̣c xã hô ̣i, Hà Nội

18 Trần Huy Liệu (1960), Lịch sử Thủ đô Hà Nội, Nxb Sử ho ̣c, Hà Nội

19 NguyÔn Quang Ngọc (Cb) (2003), Tiến tri ̀nh li ̣ch sử Viê ̣t Nam , Nxb Giáo dục, Hà

Nội, 2003

20 Phan Ngọc (2006), Sự tiếp xúc văn hoá Viê ̣t Nam với Pháp, Nxb Văn hoá Thông tin và

Viê ̣n Văn hoá, Hà Nội

21 Dương Kinh Quốc (1988), Chính quyền thuộc địa ở Việt Nam trước Cách mạng Tháng

Tám 1945, Nxb Khoa ho ̣c xã hô ̣i, Hà Nội

22 Quốc sử quán triều Nguyễn, Viê ̣n Sử học phiên dịch và chú giải (2006), Đại Nam nhất

thống chí, Tâ ̣p III, Nxb Thuâ ̣n Hoá, Huế

23 Giang Quân (2010), Tư ̀ điển đường phố Hà Nội, Nxb Thời đa ̣i, Hà Nội

24 Trương Hữu Quýnh (Cb) - Phan Phan Đa ̣i Doãn (1998), Đại cương li ̣ch sử Viê ̣t Nam,

Tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội

25 Tập san nghiên cứu kiến trúc , đô thi ̣ và xã hô ̣i (2005), Hà Nội chu kỳ của những đổi

thay hình thái kiến trúc và đô thi ̣, Nxb Khoa ho ̣c và Kỹ thuâ ̣t, Hà Nội

26 TS.KTS Nguyễn Đình Toàn (2002), Kiến trúc Viê ̣t Nam qua các triều đại , Nxb Xây

dựng, Hà Nội

27 Hoàng Đạo Thuý (1969), Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội, Nxb Văn nghệ, Hà Nội

28 Hoàng Đạo Thuý (1982), Ngươ ̀ i và cảnh Hà Nội, Nxb Hà Nô ̣i, Hà Nội

29 Hoàng Đạo Thuý (2000), Phố phường Hà Nội xưa, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội

30 Mai Viên Đoàn Triển (2008), An Nam phong tục sách, Nxb Hà Nô ̣i, Hà Nội

31 Nguyễn Văn Uẩn (2003), Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX, Nxb Hà Nô ̣i, Hà Nội

32 Uỷ ban Khoa học xã hội Việt Nam (1971), Lịch sử Việt Nam, Tâ ̣p 1, Nxb Khoa ho ̣c xã

hô ̣i, Hà Nội