Câu 1: Phân tích nội dung quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập và vận dụng quy luật này vào phân tích mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và thực hiện tiến bộ công bằng xã hội liên hệ bản thân bạn cần làm gì để góp phần vào thực hiện tiến bộ công bằng xã hội? Câu 2: phân tích quan hệ biện chứng cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng và anh chị hãy vận dụng mối quan hệ biện chứng này và việc phân tích một mối quan hệ giữa phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với với xây dựng hệ thống chính trị và việc xây dựng hoàn thiện thể chế Việt Nam hiện nay?
Trang 1MÔN TRIẾT HỌC MÁC- LÊNIN
HỆ ĐẠI HỌC
KHOA KINH TẾ VẬN TẢI
Câu 1: Phân tích nội dung quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt
đối lập và vận dụng quy luật này vào phân tích mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và thực hiện tiến bộ công bằng xã hội liên hệ bản thân bạn cần làm gì để góp phần vào thực hiện tiến bộ công bằng xã hội?
Trả lời:
Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập là quy luật về nguồn gốc, động lực cơ bản, phổ biến của mọi quá trình vận động, phát triển Theo quy luật này, nguồn gốc, động lực cơ bản và phổ biến của mọi quá trình vận động phát triển chính là mâu thuẫn khách quan, vốn có của
sự vật
* Nội dung quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập
Nội dung quy luật này phát biểu rằng:
Mọi sự vật, hiện tượng đều chứa đựng những mặt, những khuynh hướng đối lập tạo thành những mâu thuẫn trong bản thân mình; sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập tạo thành xung lực nội tại của sự vận động
và phát triển, dẫn tới sự mất đi của cái cũ và sự ra đời của cái mới
*Phân tích nội dung quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập.
* Vị trí vai trò
- Là một trong ba quy luật cơ bản của PBCDV
1
Trang 2- Chỉ ra được nguồn gốc vận động phát triển của sự vật (hạt nhân của phép biện chứng)
* Khái niệm
- Mặt đối lập dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính những khuynh hướng vận động, biến đổi trái ngược nhau nhưng đồng thời lại là điều kiện, tiền đề tồn tại của nhau
Ví dụ:
+ Trong mỗi con người, các mặt đối lập là hoạt động ăn và hoạt động bài tiết
+ Trong một lớp học, các mặt đối lập là hoạt động đoàn kết để cả lớp cùng lớn mạnh và hoạt động cạnh tranh để trở thành sinh viên giỏi nhất lớp
+ Trong sinh vật, các mặt đối lập là đồng hóa và dị hóa
Sự tồn tại của các mặt đối lập là khách quan và phổ biến trong tất cả các
sự vật
- Mâu thuẫn biện chứng dùng để chỉ mối liên hệ thống nhất, đấu tranh và chuyển hóa giữa các mặt đối lập của một sự vật, hiện tượng hay giữa các
sự vật, hiện tượng với nhau
- Các tính chất của mâu thuẫn:
+ Tính khách quan
+ Tính phổ biến: (TN, XH, TD)
+ Tính đa dạng phong phú:
Mâu thuẫn bên trong- bên ngoài
Mâu thuẫn cơ bản- không cơ bản
2
Trang 3Mâu thuẩn chủ yếu- thứ yếu
Mâu thuẫn đối kháng- không đối kháng
* Quá trình vận động của mâu thuẫn
Trong thế giới khách quan mỗi sự vật, hiện tượng là môt thể thống nhất, chứa đựng ngay trong nó những mặt đối lập
- Thống nhất của các mật đối lập dùng để chỉ sự liên hệ, rằng buộc,
không tách rời nhau, quy định lẫn nhau, mặt này lấy mặt kia làm tiền đề tồn tại
Ví dụ: Trong mỗi con người, hoạt động ăn và hoạt động bài tiết rõ ràng
là các mặt đối lập Nhưng chúng phải nương tựa nhau, không tách rời nhau Nếu có hoạt động ăn mà không có hoạt động bài tiết thì con người không thể sống được Như vậy, hoạt động ăn và hoạt động bài tiết thống nhất với nhau ở khía cạnh này
- Đấu tranh của các mặt đối lập dùng để chỉ hướng tác động qua lại, bài
trừ, phủ định nhau của các mặt đối lập
Ví dụ: Trong một lớp học, hoạt động đoàn kết và hoạt động cạnh tranh là các mặt đối lập Có những lúc hoạt động đoàn kết nổi trội hơn, nhưng có những lúc hoạt động cạnh tranh lại nổi trội hơn Như thế, hoạt động đoàn kết và hoạt động cạnh tranh đang “đấu tranh” với nhau
- Hình thức đấu tranh của các mặt đối lập rất phong phú, đa dang, tuỳ thuộc vào tính chất, mối quan hệ và điều kiện cụ thể của sự vật, hiện tượng
3
Trang 4Quá trình thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập tất yếu dẫn đến
sự chuyển hoá giũa chúng Sự chuyển hoá giữa các mặt đối lập diễn ra hết sức phong phú, đa dang, tuỳ thuộc vào tính chất của các mặt đối lập cũng như tuỳ thuộc vào những điều kiện lịch sử- cụ thể
Trong sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập, sự đấu tranh giữa chúng là tuyệt đối, còn sự thống nhất giữa chúng là tương đối, tạm thời
Sự tác động qua lại dẫn đến chuyển hoá giữa các mặt đối lập là một quá trình Lúc mới xuất hiện, mâu thuẫn thể hiện ở sự khác biệt và phát triển thành hai mặt đối lập
Khi hai mặt đối lập mâu thuẫn, xung đột với nhau gay gắt và khi điều kiện đã chín muồi thì chung sẽ chuyển hoá lẫn nhau, mâu thuẫn được giải quyết Tiếp tục mâu thuẫn mới lại hình thành, và quá trình vận động lại tiếp diễn
Bởi vậy, sự liên hệ tác động, và chuyển hoá giữa các mặt đối lập là nguồn gốc, động lực của sự vận động và phát triên trong thế giới
Tóm lại: Mọi sự vật đều chứa đựng những mặt có khuynh hướng biến đổi trái chiều nhau gọi là mặt đối lập Mối liên hệ của hai mặt đối lập tạo nên mâu thuẫn Các mặt đối lập vừa thống nhất với nhau và chuyến hóa lẫn nhau làm mâu thuẫn được giải quyết, sự vật biến đổi và phát triển, cái mới ra đời thay thế cho cái cũ
*Ý nghĩa phương pháp luận.
Thứ nhất, thừa nhận tính khách quan của mâu thuẫn trong sự vật, hiện
tượng; từ đó giải quyết mâu thuẫn phải tuân theo quy luật, điều kiện khách quan Muốn phát hiện mâu thuẫn, cần tìm ra thể thống nhất của các mặt đối lập trong sự vật, hiện tượng; từ đó tìm ra phương hướng, giải pháp đúng cho hoạt động nhận thức và thực tiễn
4
Trang 5Thứ hai, phân tích mâu thuẫn cần bắt đầu từ việc xem xét quá trình phát
sinh, phát triển của từng loại mâu thuẫn; xem xét vai trò, vị trí và mối quan hệ giữa các mâu thuẫn và điều kiện chuyển hóa giữa chúng Phải biết phân tích cụ thể một mâu thuẫn cụ thể và đề ra được phương pháp giải quyết mâu thuẫn đó
Thứ ba, phải nắm vững nguyên tắc giải quyết mâu thuẫn bằng đấu tranh
giữa các mặt đối lập, không điều hoà mâu thuẫn cũng không nóng vội hay bảo thủ, bởi giải quyết mâu thuẫn còn phụ thuộc vào điều kiện đã đủ và chín muồi hay chưa
*Vận dụng quy luật này vào phân tích mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội
*Thứ nhất, thừa nhận tính khách quan của mâu thuẫn trong sự vật, hiện
tượng; từ đó giải quyết mâu thuẫn phải tuân theo quy luật, điều kiện khách quan Muốn phát hiện mâu thuẫn cần tìm ra thể thống nhất của các mặt đối lập trong sự vật, hiện tượng; từ đó tìm ra phương hướng, giải pháp đúng cho hoạt động nhận thức và thực tiễn
*Thứ hai, phân tích mâu thuẫn cần bắt đầu từ việc xem xét quá trình phát
sinh, phát triển của từng loại mâu thuẫn; xem xét vai trò, vị trí và mối quan hệ giữa các mâu thuẫn và điều kiện chuyển hóa giữa chúng Phải biết phân tích cụ thể một mâu thuẫn cụ thể và đề ra được phương pháp giải quyết mâu thuẫn đó
*Thứ ba, phải nắm vững nguyên tắc giải quyết mâu thuẫn bằng đấu tranh
giữa các mặt đối lập, không điều hòa mâu thuẫn cũng không nóng vội hay 5
Trang 6bảo thủ, bởi giải quyết mâu thuẫn còn phụ thuộc vào điều kiện đã đủ và chín muồi hay chưa
*Liên hệ với bản thân:
Một là, thanh niên cần được định hướng trong lựa chọn nghề nghiệp, học tập phù hợp với năng lực và sở trường để tránh tình trạng làm việc không đúng chuyên môn được đào tạo, gây lãng phí về thời gian và nguồn lực của xã hội Thanh niên có đam mê và yêu thích các lĩnh vực công nghệ của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 được nhà nước ưu tiên phát triển như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, internet vạn vật, thực tế ảo/thực tế tăng cường, chuỗi khối, in ba chiều hay các lĩnh vực về khoa học-công nghệ-kỹ thuật-toán học, kinh doanh, doanh nghiệp (STEAM) cần nghiêm túc tìm hiểu, xác định ngành nghề và kiên trì theo đuổi để đóng góp cho sự phát triển của nước nhà Ngoài ra cần mạnh dạn kiến nghị, đề xuất với Đảng và Nhà nước quan tâm đầu tư để giải phóng năng lực tuổi trẻ, cống hiến, vì sự hưng thịnh của quốc gia, dân tộc nhờ vào phát triển kinh tế số và khoa học công nghệ đổi mới sáng tạo
Hai là, thanh niên cần liên tục cập nhật, trang bị kiến thức và hiểu biết
về cách thức vận hành, luật lệ của nền kinh tế số (ví dụ như các vấn đề liên quan đến mối quan hệ khách hàng-nhà cung cấp với các nền tảng toàn cầu), sở hữu trí tuệ, để bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của mình, ngoài ra tránh việc vô ý vi phạm pháp luật do thiếu kiến thức, đặc biệt khi
có sự khác biệt về pháp luật giữa quốc gia nơi mà nhà cung cấp dịch vụ ở
và quốc gia nơi mà người dùng sử dụng dịch vụ
Ba là, trong một môi trường đầy biến động và đa chiều của nền kinh
tế số, thanh niên cần nâng cao bản lĩnh chính trị, tự trang bị cho mình kiến thức để có “vắc xin” với các luồng thông tin độc hại, chưa rõ tính xác thực, tránh bị lôi kéo, dụ dỗ mắc phải những sai phạm về đạo đức, tiêu cực và tệ nạn xã hội, hoặc bị lợi dụng, kích động lôi kéo vào các hành vi gây rối, vi phạm pháp luật Đặc biệt cần cảnh giác trước nhiều luồng thông tin xấu của các thế lực thù địch, lợi dụng các vấn đề kinh tế
xã hội trong nước kích động lôi kéo, lợi dụng tinh thần yêu nước của người dân để tiến hành các hoạt động chống phá, âm mưu thực hiện diễn biến hòa bình và cách mạng màu tại Việt Nam
6
Trang 7Bốn là, tiếp tục phát huy vai trò của Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh đóng với vai trò hạt nhân chính trị quan trọng trong việc tập hợp, đoàn kết, xây dựng thế hệ thanh niên Việt Nam phát triển toàn diện, cổ vũ thanh niên thi đua học tập, khởi nghiệp, lao động sáng tạo trên nền tảng khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo nhằm góp phần tạo nên những thành tựu mới to lớn và có ý nghĩa cho nước nhà như lời Bác dạy “Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà Thật vậy, nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên”
Câu 2: phân tích quan hệ biện chứng cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng
tầng và anh chị hãy vận dụng mối quan hệ biện chứng này và việc phân tích một mối quan hệ giữa phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với với xây dựng hệ thống chính trị và việc xây dựng hoàn thiện thể chế Việt Nam hiện nay? Trả lời:
1.Biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng của xã hội
a.Khái niệm cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng của xã hội
* Cơ sở hạ tầng là toàn bộ những quan hệ sản xuất của một xã hội trong
sự vận động hiện thực của chúng, hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội đó 7
Trang 8- Cấu trúc của cơ sở hạ tầng:
+ Quan hệ sản xuất thống trị,
+ quan hệ sản xuất tàn dư,
+ quan hệ sản xuất mầm mống
*Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những quan điểm, tư tưởng xã hội với những thiết chế xã hội tương ứng cùng những quan hệ nội tại của thượng tầng hình thành trên một cơ sở hạ tầng nhất định
Cấu trúc của kiến trúc thượng tầng: toàn bộ những quan điểm tư tưởng về chính trị, pháp quyền, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật, triết học… cùng những thiết chế xã hội tương ứng như nhà nước, đảng phái, giáo hội, các đoàn thể và tổ chức xã hội khác
b Quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng của xã hội
Mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là một quy luật cơ bản của sự vận động phát triển lịch sử xã hội
* Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng
- Cơ sở hạ tầng với tính cách là cơ cấu kinh tế hiện thực của xã hội sẽ quyết định kiểu kiến trúc thượng tầng của xã hội ấy
- Cơ sở hạ tầng không chỉ sản sinh ra một kiểu kiến trúc thượng tầng tương ứng - tức là quyết định nguồn gốc, mà còn quyết định đến cơ cấu, tính chất và sự vận động, phát triển của kiến trúc thượng tầng
8
Trang 9- Nếu cơ sở hạ tầng có đối kháng hay không đối kháng, thì kiến trúc thượng tầng của nó cũng có tính chất như vậy
- Trong xã hội có đối kháng giai cấp, giai cấp nào chiếm địa vị thống trị
về kinh tế thì cũng chiếm địa vị thống trị trong đời sống chính trị, tinh thần của xã hội; mâu thuẫn trong lĩnh vực kinh tế quyết định tính chất mâu thuẫn trong lĩnh vực tư tưởng của xã hội
- Cơ sở hạ tầng như thế nào thì cơ cấu, tính chất của kiến trúc thượng tầng là như thế ấy
- Những biến đổi căn bản của cơ sở hạ tầng sớm hay muộn sẽ dẫn đến sự biến đổi căn bản trong kiến trúc thượng tầng
- Sự biến đổi của cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng diễn ra rất phức tạp trong quá trình chuyển từ một hình thái kinh tế - xã hội lỗi thời sang một hình thái kinh tế - xã hội mới, tiến bộ hơn Trong xã hội có đối kháng giai cấp, sự biến đổi đó tất yếu phải thông qua đấu tranh giai cấp và cách mạng xã hội
* Sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng
- Kiến trúc thượng tầng với chức năng là củng cố, hoàn thiện và bảo vệ
cơ sở hạ tầng sinh ra nó; ngăn chặn cơ sở hạ tầng mới, đấu tranh xoá bỏ tàn dư cơ sở hạ tầng cũ; định hướng, tổ chức, xây dựng chế độ kinh tế của kiến trúc thượng tầng
- Thực chất vai trò kiến trúc thượng tầng là vai trò bảo vệ duy trì, củng cố lợi ích kinh tế của giai cấp thống trị xã hội Mặt khác, kiến trúc thượng tầng trong các xã hội có giai cấp còn đảm bảo sự thống trị về chính trị và
tư tưởng của giai cấp giữ địa vị thống trị về kinh tế
- Tác động của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng diễn ra theo hai chiều hướng:
9
Trang 10+ Kiến trúc thượng tầng tác động cùng chiều với sự phát triển của cơ sở
hạ tầng sẽ thúc đẩy cơ sở hạ tầng phát triển kiến trúc thượng tầng phản ánh đúng tính tất yếu kinh tế, các quy luật kinh tế khách quan sẽ thúc đẩy kinh tế phát triển
+ Kiến trúc thượng tầng tác động ngược chiều với sự phát triển của cơ sở
hạ tầng, của cơ cấu kinh tế nó sẽ kìm hãm sự phát triển của cơ sở hạ tầng, của kinh tế Kiến trúc thượng tầng không phản ánh đúng tính tất yếu kinh
tế, các quy luật kinh tế khách quan sẽ kìm hãm sự phát triển của kinh tế
và đời sống xã hội
- Trong các bộ phận của kiến trúc thượng tầng thì kiến trúc thượng tầng
về chính trị có vai trò quan trọng nhất, trong đó nhà nước có vai trò tác động to lớn đối với cơ sở hạ tầng
- Các bộ phận khác của kiến trúc thượng tầng như triết học, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật,… cũng đều tác động mạnh mẽ đến cơ sở hạ tầng bằng những hình thức khác nhau, với các cơ chế, hiệu lực khác nhau
Vận dụng:
Ở nước ta, trong quá trình phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần định hướng xã hội chủ nghĩa, chúng ta không chỉ quán triệt và vận dụng mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, mà còn phải quán triệt và vận dụng một cách khoa học và sáng tạo mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng
Cơ sở hạ tầng kinh tế của nước ta hiện nay là một kết cấu kinh tế nhiều thành phần với nhiều hình thức sở hữu đan xen lẫn nhau Thừa nhận sự tồn tại của một kết cấu kinh tế với nhiều hình thức sở hữu và nhiều thành phần kinh tế cùng tồn như vậy là một tất yếu khách quan Bởi
lẽ, trình độ lực lượng sản xuất của chúng còn thấp và chưa đồng đều Song, đây lại là một nền kinh tế năng động, phong phú Chính tính chất đan xen của kết cấu kinh tế ấy nó đặt ra nhu cầu khách quan là kiến trúc thượng tầng cũng phải được đổi mới để đáp ứng đòi hỏi của cơ sở kinh tế
Lẽ dĩ nhiên, không phải với nền kinh tế nhiều thành phần và nhiều hình 10
Trang 11thức sở hữu khác nhau thì nhất thiết phải đa đảng và đa nguyên về chính trị, nhưng nhất thiết phải đổi mới kiến trúc thượng tầng theo hướng: đổi mới tổ chức, đổi mới bộ máy hành chính nhà nước, đổi mới con người, đổi mới phong cách lãnh đạo, đa dạng hoá các tổ chức, đoàn thể, hiệp hội,
mở rộng dân chủ (đặc biệt là dân chủ cơ sở), tăng cường khối đại đoàn kết dân tộc… nhằm tập trung sức mạnh của quần chúng nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam
Đổi mới kinh tế là cơ sở, tiền đề cho đổi mới chính trị Song, muốn đổi mới kinh tế phải đổi mới chính trị để tạo điều kiện thuận lợi cho đổi mới kinh tế Đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị là hai quá trình gắn bó hữu
cơ với nhau trên tinh thần ổn định chính trị để đổi kinh tế một cách toàn diện và có hiệu quả trong sự nghiệp đổi mới
Đổi mới kinh tế phải gắn liền với đổi mới chính trị: Kinh tế và chính trị
là hai mặt cốt lõi của mối quan hệ của cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng Trong mối quan hệ này, kinh tế giữ vai trò quyết định chính trị
Đổi mới chính trị tạo điều kiện để đổi mới kinh tế: Khi đường lối về chính trị, các thiết chế chính trị được đổi mới phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế thì chính trị trở thành định hướng cho kinh tế phát triển Điều này cũng tạo môi trường phát triển về an ninh trật tự để phát triển kinh tế
và chính trị đóng vai trò can thiệp điều tiết, khắc phục các mặt trái do đổi mới kinh tế
Thực hiện hoàn thiện thể chế:
- Thực hiện đổi mới trên nền tảng của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng
Hồ Chí Minh, đổi mới có bước đi, lộ trình, kế hoạch trên tinh thần Đảng lãnh đạo, nhà nước quản lý, nhân dân lao động làm chủ Đổi mới toàn diện cả kinh tế và chính trị
11