Viện trợ nước ngồi Vũ Thành Tự AnhBài 16 VIỆN TRỢ NƯỚC NGỒI Viện trợ - ODA • Tài chính phát triển chính thức ODF: Nguồn vốn cho vay từ chính phủ nước ngồi hay từ các tổ chức tài chính đa
Trang 1Viện trợ nước ngồi Vũ Thành Tự Anh
Bài 16 VIỆN TRỢ NƯỚC NGỒI
Viện trợ - ODA
• Tài chính phát triển chính
thức (ODF): Nguồn vốn cho
vay từ chính phủ nước
ngồi hay từ các tổ chức tài
chính đa phương.
– Viện trợ ODA (Official
Development Assistance):
• Viện trợ khơng hồn lại
• Cho vay ưu đãi: tỷ lệ cho
khơng (grant equivalent)
≥ 25%
– Phân biệt viện trợ phát triển
và viện trợ nhân đạo
PHÂN LOẠI VỐN NƯỚC NGOÀI
CHO VAY (PHẦN CHO KHÔNG<25%)
VIỆN TRỢ KHÔNG HOÀN LẠI VIỆN TRỢ CÓ HOÀN LẠI VIỆN TRỢ - ODA
VỐN PHÁT TRIỂN CHÍNH THỨC (ODF)
ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP ĐẦU TƯ CHỨNG KHOÁN
VAY THƯƠNG MẠI TÍN DỤNG XUẤT NHẬP KHẨU VAY TƯ NHÂN
DÒNG VỐN TƯ NHÂN VỐN NƯỚC NGOÀI
Trang 2Viện trợ nước ngoài Vũ Thành Tự Anh
Tỷ lệ phần giá trị cho không của các khoản vay ưu đãi
• Tỷ lệ phần cho không của khoản vay ưu đãi:
1 - (hiện giá khoản vay ưu đãi/hiện giá khoản
vay thương mại tương ứng)
• Ví dụ:
– Quốc gia A được NHTG cho vay 100 triệu USD vào
năm 2000 3 năm đầu không phải trả lãi Từ năm
2004 đến 2010, quốc gia này phải trả lãi 3%/năm
(trả một lần mỗi năm) Vốn gốc được hoàn trả trong
2 năm 2009 và 2010 với giá trị hoàn trả mỗi năm là
50 triệu USD.
– Nếu cũng trong năm 2000 quốc gia này phát hành
trái phiếu quốc tế trên thị trường với tổng trị giá 100
triệu USD thì lãi suất là 10%.
– Tỷ lệ cho không = ?
Vốn tư nhân nước ngoài, viện trợ chính thức và tiền
chuyển về của người lao động nước ngoài
Nguồn : WB, “Tài chính phát triển toàn cầu 2007”.
-100
0
100
200
300
400
500
600
700
1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006e
Vốn tư nhân ròng Vốn chính thức ròng Tiền gửi về của công nhân
Trang 3Viện trợ nước ngoài Vũ Thành Tự Anh
Vốn tư nhân và chính thức đến
các nước đang phát triển
Nguồn : WB, “Tài chính phát triển toàn cầu 2007”.
Lược sử viện trợ nước ngoài
• Viện trợ nước ngoài bắt đầu với việc tái thiết châu
Âu sau Thế chiến thứ 2 qua kế hoạch Marshall và
các khoản vay của WB
• Viện trợ đã giúp châu Âu phục hồi nhanh chóng.
• Tiếp theo thành công này, các nước giàu đẩy
mạnh viện trợ cho các nước nghèo
• Tại sao có ODA:
– Các nước đang phát triển thiếu vốn
– Đẩy mạnh cải cách ở nước nhận viện trợ
– Các lý do khác?
Trang 4Viện trợ nước ngoài Vũ Thành Tự Anh
Phát triển và viện trợ nước ngoài
Mô hình Harrod-Domar
• g = s/k
g là tốc độ tăng trưởng GDP; s là tỷ lệ tiết kiệm; và k là
hệ số ICOR.
• Với mục tiêu tăng trưởng kinh tế là g = 8% và k = 5, thì
tỷ lệ đầu tư/GDP phải đạt 40%.
• Giả sử tiết kiệm trong nước chỉ đạt 27% GDP, và toàn
bộ tiết kiệm này được chuyển thành đầu tư thì quốc gia
vẫn bị “thiếu hụt tiết kiệm” ở mức 13% GDP
• Khoản thiếu hụt này có thể được bổ sung bằng viện trợ
và các nguồn vốn bên ngoài khác.
Mô hình phát triển và viện trợ
cho các nước đang phát triển
• Mô hình Harrod-Domar áp dụng
tốt cho các nước châu Âu sau thế
chiến thứ 2
• Tuy nhiên, các mô hình này lại tỏ
ra không hữu hiệu khi áp dụng
cho nhiều nước đang phát triển
• Sự ổn định chính trị và kinh tế vĩ
mô, môi trường chính sách, chất
lượng thể chế, hiệu quả của thị
trường là những yếu tố quyết định
hiệu quả sử dụng vốn.
Trang 5Viện trợ nước ngoài Vũ Thành Tự Anh
Không có sự tương quan giữa viện trợ
nước ngoài và tăng trưởng kinh tế
• Một số nước nhận nhiều viện trợ (vd: Zambia), nhưng tăng trưởng chậm.
• Một số nước nhận ít viện trợ (vd: Trung Quốc), nhưng lại tăng trưởng nhanh.
Viện trợ và tăng trưởng tại một số
nước đang phát triển, 1970-93
Tăng trưởng GDP bình quân
đầu người (%/năm)
Tỷ lệ viện trợ/GDP
Nguồn: WB, “Đánh giá viện trợ”, 1998.
Tại sao hiệu quả của viện trợ thường thấp?
• Viện trợ đa mục tiêu (bên cạnh mục tiêu phát triển)
– Viện trợ được dành cho các đối tác chiến lược
– Viện trợ vì lý do ý thức hệ chính trị
– Viện trợ cho các nước thuộc địa cũ
– Viện trợ để thúc đẩy xuất khẩu của nước cấp viện trợ
• Động cơ sai lệch của cơ quan cấp và quản lý viện trợ
– Quan chức xét viện trợ được thăng tiến nếu hoàn thành dự án
cho vay, nhưng lại không bị kỷ luật khi khoản viện trợ không
hiệu quả
• Nước nhận viện trợ
– Chính sách yếu kém, tham nhũng
– Sử dụng viện trợ không theo mục đích cam kết do tính hoán đổi
(fungibility)
⇒ Hiệu quả viện trợ yếu kém trở thành một lý do để các nước giàu giảm
viện trợ
Trang 6Viện trợ nước ngoài Vũ Thành Tự Anh
Tính có thể hoán đổi của viện trợ (1)
• Trước khi nhận viện
trợ, quốc gia nghèo
sản xuất tại điểm E1,
tạo ra C1đơn vị
hàng tiêu dùng và I1
đơn vị hàng phục vụ
cho đầu tư và phát
triển.
Hàng tiêu dùng
Đầu tư
I 1
C 1
Tính có thể hoán đổi của viện trợ (2)
• Viện trợ = E1F, đường PPF
dịch chuyển ra bên ngoài
• Điều kiện của viện trợ là phải
phục vụ đầu tư & phát triển
• Quốc gia nhận viện trợ phải
nằm tại điểm F: tiêu dùng như
trước, nhưng đầu tư đã tăng
lên đúng bằng E1F
• Nhưng quốc gia nhận viện trợ
có xu hướng chuyển đến E2để
tối đa hóa độ thỏa dụng bằng
cách tiêu dùng nhiều hơn
F
Hàng tiêu dùng
Đầu tư
I 1
I 2
I 3
Trang 7Viện trợ nước ngoài Vũ Thành Tự Anh
Tính có thể hoán đổi của viện trợ (3)
• Làm thế nào quốc gia trên có thể chuyển viện
trợ từ khu vực đầu tư phát triển sang khu vực
sản xuất hàng tiêu dùng?
• Câu trả lời: nhờ tính có thể hoán đổi của viện
trợ, toàn bộ viện trợ vẫn được dùng cho đầu
tư phát triển, nhờ đó quốc gia nhận viện trợ có
thể phân bổ một phần nguồn lực nội địa trước
đây dùng cho đầu tư phát triển sang sản xuất
hàng tiêu dùng.
Những bài học rút ra từ Báo cáo
“Đánh giá viện trợ” của NHTG
• Viện trợ tài chính phát huy tác dụng trong môi trường chính
sách tốt Khi ấy khoản viện trợ bằng 1% GDP sẽ:
– Tăng tốc độ tăng trưởng GDP thêm 0,5%
– Giảm 1% tỉ lệ nghèo
– Tăng đầu tư tư nhân tương đương với 1,9% GDP
• Những nỗ lực để "mua" hay ép buộc chính sách tốt sẽ thất
bại Cải cách nên do chính quốc gia đó làm chủ.
• Trong thiết kế và thực thi dự án, phương pháp tham gia từ
dưới lên ưu việt hơn hơn là áp đặt từ trên xuống.
• Các dự án phát triển có hiệu quả do củng cố thể chế và
chính sách → cung cấp dịch vụ, hàng hóa công hiệu quả.
• Viện trợ giúp thúc đẩy cải cách trong những môi trường
chính sách kém (chỉ giải ngân khi có chính sách tốt hơn)
Trang 8Viện trợ nước ngồi Vũ Thành Tự Anh
… Và NHTG đã thay đổi chính sách viện trợ
dựa vào những bài học rút ra?
Nguồn: WB, “Tài chính phát triển tồn cầu 2001”, Ch2
Chính sách tốt
Chính sách t.bình
Chính
sách
kém
1/3 thấp nhất 1/3 ở giữa 1/3 cao nhất
0
0.1
0.2
0.3
Các nước đang phát triển chia theo nhĩm thu nhập Kết quả phát
triển kinh tế
Bình quân từ 1992 đến 1994,
các nước khơng cĩ tiến bộ
trong phát triển nhận nhiều
viện trợ hơn…
Chính sách kém
Chính sách t.bình
Chính sách tốt
1/3 thấp nhất 1/3 ở giữa 1/3 cao nhất
0 0.1 0.2 0.3
Các nước đang phát triển chia theo nhĩm thu nhập
Kết quả phát triển kinh tế
Trong năm 1998, những nước khơng cĩ tiến bộ trong phát triển nhận ít viện trợ hơn.
Viện trợ tiếp tục
giảm cho tới đầu
những năm
2000…
30
35
40
45
50
55
60
65
70
1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001
0 0.1 0.2 0.3 0.4
Viện trợ tính theo giá trị USD tuyệt đối
Viện trợ tính theo %GNP của nước cấp viện trợ
Nguồn: WB, “Tài chính phát triển tồn cầu 2002”
• Chiến tranh lạnh kết thúc
• Áp lực cân đối ngân sách của nước viện trợ
• Áp lực của cơng chúng nước viện trợ
• Sự nghi ngờ về hiệu quả viện trợ
• Dịng vốn tư nhân tăng → giảm tầm quan trọng của viện trợ
Trang 9Viện trợ nước ngoài Vũ Thành Tự Anh
… Chỉ vài nước phát triển viện trợ theo
mức mà UN đề ra (2005)…
Mục tiêu 0,7% GNI do UN đề xuất
Tỷ lệ viện trợ trung bình 0,47%
lần đầu tiên tổng ODA vượt quá 100 tỷ USD
Trang 10Viện trợ nước ngoài Vũ Thành Tự Anh
Nguyên nhân chính của việc tăng ODA
trong năm 2005
• Xóa nợ cho Iraq và Nigeria: Câu lạc bộ Paris đồng
ý xóa gần 14 tỷ USD cho Iraq và hơn 5 tỷ USD cho
Nigeria (xu hướng này sẽ còn tiếp tục trong năm tới
cho Nigeria và trong 3 năm tới cho Iraq)
• Viện trợ Tsunami: Ủy ban viện trợ phát triển cung
cấp 2,2 tỷ USD cho các nước chịu ảnh hưởng của
thảm họa tsunami hồi tháng 12 năm 2004 ở Ấn Độ
dương.
… trong khi MDGs phải đạt được vào năm 2015
Mục tiêu phát triển cho năm 2015 được 189 quốc gia cam kết vào
năm 2000 (Mục tiêu Phát triển của Thiên niên kỷ - MDGs):
• Giảm số người đói và nghèo (có thu nhập dưới 1USD/ngày) đi
một nửa
• Phổ cập giáo dục tiểu học
• Xóa bỏ phân biệt giới tính ở mọi cấp giáo dục
• Giảm tỷ lệ chết của trẻ em đi hai phần ba
• Giảm tỷ lệ chết của sản phụ đi ba phần tư
• Ngăn chặn HIV/AIDS
• Đảm bảo sự bền vững môi trường: đảo ngược xu hướng mất
mát nguồn lực môi trường, giảm số người không được cung cấp
nước sạch đi một nửa, cải thiện cuộc sống cho 100 triệu người
ở các khu nhà lụp xụp
• Hợp tác phát triển toàn cầu: tăng viên trợ, mở rộng tiếp cận thị
trường và tăng cường tính bền vững của vay nợ
Trang 11Viện trợ nước ngoài Vũ Thành Tự Anh
Tiếp tục tăng viện trợ?
• Để đạt được mục tiêu MDGs, Hội nghị Tài chính cho
Phát triển (Finance for Development) tổ chức tại
Monterrey, Mexico tháng 3/2002, LHQ và NHTG kêu gọi:
– Các nước giàu tăng gấp đôi viện trợ từ 50 tỷ USD (2002) lên
100 tỷ USD/năm
– EU cam kết đến năm 2006, viện trợ sẽ đạt 0,36% GNP, tăng từ
25,3 tỷ USD hiện tại lên 44,7 tỷ USD/năm
– Mỹ cam kết sẽ tăng viện trợ lên thêm 10 tỷ USD (tăng 50%) kể
từ 2004
• 2010: EU và G8 phấn đấu tăng viện trợ thêm khoảng 50
tỷ USD so với mức năm 2005
Giảm nợ theo sáng kiến HIPC (1)
• Trong khi viện trợ suy giảm, thì nhiều quốc gia mắc nợ
quá nhiều và không có khả năng chi trả.
• Sáng kiến HIPC (IMF & WB đưa ra vào năm 1996) nhằm
giảm nợ cho những nước nghèo mắc nợ cao.
– Giúp các nước này giảm nợ đến mức có khả năng chi trả
– Tăng cường mối liên kết giữa giảm nợ và tăng hiệu quả của
chính sách
• Quốc gia muốn được xem xét giảm nợ phải hội đủ ba
trong bốn tiêu chuẩn sau:
• NPV nợ / Xuất khẩu > 150%
• NPV nợ / Thu ngân sách > 250%
• Xuất khẩu / GDP > 30%
• Thu ngân sách / GDP > 15%
Trang 12Viện trợ nước ngoài Vũ Thành Tự Anh
Giảm nợ theo sáng kiến HIPC (2)
Việt Nam
• Không được giảm nợ theo HIPC
• Năm 2000/99:
NPV nợ/XK = 64%/169%
NPV nợ/GNP = 35%/77%
• Năm 1998: nước thu nhập thấp, mắc nợ nhiều
• Năm 1999: nước thu nhập thấp, mắc nợ trung bình
• Năm 2000: nước thu nhập thấp, mắc nợ ít
NPV nợ nước ngoài của 24 nước đã
được đưa vào danh sách giảm nợ HIPC
NPV trước
giảm nợ
thông
thường
NPV sau giảm nợ thông thường
NPV sau giảm nợ HIPC
NPV sau giảm nợ song phương khác
Tỷ USD
Liệu tăng viện trợ và giảm nợ có đạt được hai trụ
cột của phát triển mà NHTG đang thúc đẩy?
khích doanh nghiệp và hộ gia đình đầu tư, tạo việc
làm và tăng năng suất.
– Ổn định kinh tế vĩ mô
– Mở cửa thương mại
– Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước
– Phát triển thể chế (hệ thống pháp luật, giáo dục, dịch vụ
hỗ trợ, tài chính và cạnh tranh) – Phát triển cơ sở hạ tầng
– Tạo điều kiện cho họ tiếp cận với các dịch vụ y tế, giáo
dục, cơ sở hạ tầng, tài chính, an sinh xã hội và tạo cơ chế
để họ tham gia vào quá trình ra quyết định có ảnh hưởng đến cuộc sống của họ
Trang 13Viện trợ nước ngoài Vũ Thành Tự Anh
ODA ở Việt Nam
Cam kết và giải ngân ODA ở Việt Nam
Nguồn: Bộ Kế hoạch và Đầu tư
0
500
1000
1500
2000
2500
3000
3500
4000
4500
5000
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
Cam kết ODA (Triệu USD) Thực hiện ODA (triệu USD Tỷ lệ giải ngân
Trang 14Viện trợ nước ngoài Vũ Thành Tự Anh
Tình hình cam kết và giải ngân ODA
ở Việt Nam (1993-2004)
4445 2007
47.49%
1780 3748
2006
49.40%
1700 3441
2005
58.1%
1650 2841
2004
52.7%
1422 2700
2003
63.8%
1530 2400
2002
63.3%
1520 2400
2001
68.8%
1650 2400
2000
61.1%
1350 2210
1999
56.5%
1242 2200
1998
41.7%
1000 2400
1997
37.0%
900 2430
1996
32.6%
737 2260
1995
37.4%
725 1940
1994
22.8%
413 1810
1993
Tỷ lệ giải ngân Thực hiện (triệu USD)
Cam kết (Triệu USD) Năm
Vai trò bổ sung đầu tư của ODA ở VN
Nguồn: Bộ KH&ĐT (2003)
-17.7%
1.70 9.63
2005
-20.3%
1.65 8.12
2004
-20.7%
1.42 6.89
2003
0,13 24.7%
1.53 6.178
2002
0,14 23.3%
1.50 6.452
2001
0,16 28.0%
1.65 5.898
2000
0,14 24.5%
1.35 5.519
1999
0.14 25.3%
1.24 4.902
1998
0,11 21.8%
1.00 4.585
1997
0,11 23.2%
0.90 3.888
1996
0,11 26.7%
0.74 2.758
1995
ODA/Tổng đầu tư
ODA thực hiện/ đầu tư nhà nước
ODA thực hiện
Đầu tư của nhà nước Năm
Trang 15Viện trợ nước ngoài Vũ Thành Tự Anh
ODA ở Việt Nam
42%
22%
37%
32%
37%
57%
48%
69%
64% 62%
51%
48% 51% 48%
45%
0
500
1000
1500
2000
2500
3000
3500
4000
4500
5000
1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
Cam kết ODA (Triệu USD) Thực hiện ODA (triệu USD Tỷ lệ giải ngân
Nguồn: MPI (theo Võ Trí Thành và Phạm Chí Quang, 2007)
Những nhà tài trợ ODA lớn nhất cho VN
Nguồn: Bộ KH&ĐT (2004)
267,83 145,41
413,24 Thụy Sĩ
464,58 7,97
472,55 Đan Mạch
276,95 287,73
564,68 Đức
73,06 675,69
748,75 Pháp
115,13 3.391,69
3.506,58 ADB
89,28 5.021,50
5.110,78 WB
1.013,22 6.457,39
7.470,61 Nhật Bản
Viện trợ Vay ưu đãi
Tổng vốn ODA Nước/Tổ chức
Trang 16Viện trợ nước ngoài Vũ Thành Tự Anh
Cơ cấu sử dụng vốn ODA (1993-2005)
18%
82%
100%
4%
14%
18%
Các lĩnh vực Khác
5%
5%
10%
Y tế, Giáo dục – Đào tạo, Phát
triển Xã hội
3%
9%
12%
Khoa học – công nghệ - môi
trường
1%
24%
25%
Giao thông & Viễn thông
1%
20%
21%
Năng lượng & Công nghiệp
4%
10%
14%
Nông nghiệp – Phát triển nông
thôn – Xóa đói giảm nghèo
Viện trợ Vay
Tổng ODA
Nguồn: WB, MOLISA, MPI, GSO
Phân bổ ODA theo khu vực ở Việt Nam (1993-2003)
0
50
100
150
200
250
300
350
400
450
500
Tỷ lệ nghèo (%)
Trang 17Viện trợ nước ngoài Vũ Thành Tự Anh
Phân bổ ODA theo vùng (2001-03)
Phân bổ ODA theo địa phương
nước chảy chỗ trũng!
Nguồn: Bộ KH&ĐT (2004)
Tương quan giữa FDI và ODA (1988-2004)
y = 0.0592x - 23.131
R2 = 0.6702
0
100
200
300
400
500
600
700
800
FDI đăng ký (triệu USD)