Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, tổ chức hoạt động giáo dục theo định hướng hình thành, phát triển phẩm chất, năng lực học sinh Đổi mới PPDH và giáo dục theo định hướng hình thành ph
Trang 11 Bài thu hoạch Mô đun 4 Tiểu học
(Tự học - Tự nghiên cứu)
1 Nội dung nghiên cứu
1.1 Những vấn đề chung về đổi mới phương pháp dạy học, tổ chức hoạt động
giáo dục theo định hướng hình thành, phát triển phẩm chất, năng lực học sinh
1.1.1 Khái niệm về phẩm chất, năng lực
Theo Từ điển tiếng Việt, phẩm chất là cái làm nên giá trị của người hay vật, hoặc:
Phẩm chất là những yếu tố đạo đức, hành vi ứng xử, niềm tin, tình cảm, giá trị cuộc
sống; ý thức pháp luật của con người được hình thành sau một quá trình giáo dục;
Cũng theo Từ điển tiếng Việt, NL là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn
có để thực hiện một hoạt động nào đó; hoặc: NL là khả năng huy động tổng hợp các
kiến thức, kĩ năng để thực hiện thành công một loại công việc trong một bối cảnh nhất
định NL gồm có NL chung và NL đặc thù NL chung là NL cơ bản cần thiết mà bất
cứ người nào cũng cần phải có để sống, học tập và làm việc NL đặc thù thể hiện trên
từng lĩnh vực khác nhau, được hình thành và phát triển do lĩnh vực đó tạo nên
1.1.2 Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, tổ chức hoạt động giáo dục theo
định hướng hình thành, phát triển phẩm chất, năng lực học sinh
Đổi mới PPDH và giáo dục theo định hướng hình thành phẩm chất, NL HS là yêu cầu
cần thực hiện trong đổi mới GDPT hiện nay Dạy học và tổ chức hoạt động giáo dục
theo hướng hình thành, phát triển phẩm chất, NL HS không có nghĩa là loại trừ PPDH
truyền thống, hình thức tổ chức hoạt động giáo dục đã có mà đó là sự kết hợp hài hoà,
nhuần nhuyễn giữa PPDH truyền thống, hình thức tổ chức hoạt động giáo dục đã có
với mục tiêu dạy học, tổ chức hoạt động giáo dục nhằm phát huy tính tích cực, chủ
động, tự giác, độc lập, sáng tạo của người học
Để thực hiện được mục tiêu đó, mỗi giáo viên (GV), mỗi nhà trường, mỗi cơ sở giáo
dục cần rà soát nội dung dạy học trong chương trình GDPT hiện hành, tinh giảm
những nội dung dạy học vượt quá mức độ cần đạt về kiến thức, kĩ năng của chương
trình; điều chỉnh để tránh trùng lặp nội dung dạy học giữa các môn học trong các hoạt
động giáo dục; bổ sung, cập nhật những nội dung kiến thức mới phù hợp thay cho
những nội dung kiến thức cũ, lạc hậu; giảm tải những nội dung kiến thức, bài tập, câu
hỏi trong sách giáo khoa vượt quá mức độ cần đạt về kiến thức, kĩ năng của chương
trình GDPT hiện hành Trên cơ sở chương trình GDPT hiện hành, lựa chọn các chủ
đề, rà soát nội dung các bài học trong sách giáo khoa để sắp xếp lại thành một số bài
học tích hợp của từng môn học hoặc liên môn, từ đó, xây dựng kế hoạch dạy học, kế
hoạch tổ chức hoạt động giáo dục cho từng bài học, từng chủ đề, từng môn học theo
định hướng hình thành, phát triển phẩm chất, NL của HS phù hợp với cơ sở vật chất
của nhà trường, điều kiện KT-XH của địa phương và NL sư phạm của GV
Mỗi nhà trường, cơ sở giáo dục cần tăng cường tập huấn, bồi dưỡng GV về hình thức,
phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực, xây dựng kế hoạch dạy học, kế hoạch tổ chức
hoạt động giáo dục theo hướng tăng cường phát huy tính tích cực, chủ động, tự giác,
độc lập, sáng tạo của HS Chú trọng rèn luyện cho HS phương pháp tự học, tự nghiên
cứu tài liệu để tiếp nhận tri thức và vận dụng kiến thức đã lĩnh hội thông qua giải
quyết nhiệm vụ học tập, yêu cầu của hoạt động giáo dục đặt ra Xây dựng kế hoạch
kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của HS phù hợp với kế hoạch dạy học từng môn
học và kết quả tổ chức hoạt động giáo dục của nhà trường theo định hướng phát triển
NL, phẩm chất của HS
Trang 21.2 Xây dựng kế hoạch dạy học và kế hoạch tổ chức hoạt động giáo dục theo
định hướng hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực học sinh
1.2.1 Kế hoạch dạy học, kế hoạch tổ chức hoạt động giáo dục
- Kế hoạch dạy học là một bản thiết kế và hướng dẫn cụ thể cho việc thực hiện nhiệm
vụ giảng dạy một môn học hay một bài học, bao gồm các nội dung: xác định mục tiêu
giảng dạy; dự kiến các nguồn lực học tập; thiết kế các hoạt động giảng dạy, học tập;
tổ chức kiểm tra, đánh giá kết quả thực hiện hoạt động dạy - học
- Kế hoạch tổ chức hoạt động giáo dục là một bản thiết kế và hướng dẫn cụ thể việc tổ
chức thực hiện hoạt động giáo dục trong một năm học, một tháng, một học kì hay một
hoạt động giáo dục theo một chủ đề cụ thể Nội dung của một bản kế hoạch tổ chức
hoạt động giáo dục bao gồm: xác định mục tiêu giáo dục, các nội dung/hoạt
động/nguồn lực giáo dục; thời gian thực hiện; dự kiến kết quả đạt được và kiểm tra,
đánh giá kết quả thực hiện của một hoạt động giáo dục
1.2.2 Các bước xây dựng kế hoạch dạy học, kế hoạch tổ chức hoạt động giáo dục
theo định hướng hình thành, phát triển phẩm chất, năng lực học sinh
Bước 1: Nghiên cứu tài liệu, chương trình, sách giáo khoa GDPT hiện hành và các
điều kiện để xây dựng kế hoạch
Đối với việc xây dựng kế hoạch dạy học, cần nghiên cứu nhiệm vụ trọng tâm của năm
học theo chỉ đạo của Bộ GD-ĐT, Sở GD-ĐT; khung kế hoạch năm học; chuẩn kiến
thức, kĩ năng, chương trình của môn học; các nội dung giảng dạy có thể tích hợp vào
môn học, bài học, khả năng dạy học phân hóa trong các đối tượng HS khác nhau; cơ
sở vật chất hiện có của nhà trường; điều kiện KT-XH của địa phương; NL sư phạm
của GV
Đối với việc xây dựng kế hoạch tổ chức hoạt động giáo dục, cần nghiên cứu nhiệm vụ
trọng tâm của năm học; khung kế hoạch năm học; nhiệm vụ tổ chức hoạt động giáo
dục từng tháng, từng học kì, cả năm học ở các khối, lớp; đặc điểm nhận thức của HS;
cơ sở vật chất hiện có của nhà trường; điều kiện KT-XH của địa phương và NL sư
phạm của GV
Bước 2: Xác định những phẩm chất, NL chung, NL đặc thù cần hình thành và phát
triển ở HS qua từng nội dung dạy học và giáo dục
Mỗi môn học, mỗi hoạt động giáo dục đều có thể góp phần hình thành, phát triển
phẩm chất, NL của HS, vì vậy, khi xây dựng kế hoạch dạy học, kế hoạch tổ chức hoạt
động giáo dục cần xác định rõ những phẩm chất, NL cần hình thành, phát triển qua
từng tiết dạy, bài dạy, từng chương, toàn bộ môn học, qua các hoạt động giáo dục
từng tuần, từng tháng, từng học kì, từng chủ đề và cả năm học Có như vậy, GV mới
chủ động trong việc hình thành, phát triển phẩm chất, NL cho HS
Bước 3: Xác định các hoạt động học tập, hoạt động tự giáo dục của HS.
Phẩm chất, NL của HS được hình thành, phát triển trong hoạt động và bằng hoạt động
của chính mình Đối với HS, phẩm chất, NL được hình thành, phát triển thông qua
việc tiếp nhận tri thức, vận dụng kiến thức, kĩ năng vào các tình huống thực tiễn với
những mức độ khác nhau Vì vậy, xây dựng kế hoạch dạy học và kế hoạch tổ chức
hoạt động giáo dục theo định hướng hình thành, phát triển phẩm chất, NL của HS
phải xây dựng được các hoạt động học tập, hoạt động thực hành, thí nghiệm, hoạt
động vận dụng kiến thức vào thực tiễn qua từng bài, từng chương, từng môn học, liên
môn, từng chủ đề hoạt động và từng hoạt động giáo dục cụ thể
Trang 3Bước 4: Triển khai xây dựng kế hoạch dạy học, kế hoạch tổ chức hoạt động giáo dục
theo định hướng hình thành, phát triển phẩm chất, NL HS
Trong bước này có 2 công đoạn sau:
1) Tổ chức cho giáo viên nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông
hiện hành, sắp xếp lại nội dung dạy học, các hoạt động giáo dục theo định hướng hình
thành phẩm chất, năng lực học sinh
- Thứ nhất: Rà soát, sắp xếp lại nội dung dạy học, các hoạt động giáo dục trong
chương trình GDPT hiện hành, nhằm loại bỏ kiến thức, nội dung giáo dục lạc hậu,
không phù hợp, đồng thời cập nhật bổ sung kiến thức, nội dung giáo dục mới phù hợp
với trình độ nhận thức, đặc điểm phát triển tâm sinh lí của HS, điều kiện KT-XH của
từng vùng, miền
- Thứ hai: Thiết kế nội dung dạy học, nội dung giáo dục tích hợp theo chủ đề môn
học hoặc chủ đề liên môn Chủ đề liên môn bao gồm các nội dung dạy học, giáo dục
tương đồng, có liên quan chặt chẽ với nhau trong các môn học, bổ sung một số nội
dung dạy học, nội dung giáo dục cần thiết nhưng chưa có trong chương trình GDPT
hiện hành
2) Tổ chức cho giáo viên xây dựng kế hoạch dạy học, kế hoạch tổ chức hoạt động
giáo dục theo định hướng hình thành, phát triển phẩm chất, năng lực học sinh
- Thứ nhất: Nghiên cứu nội dung bài học, nội dung giáo dục Mục đích của việc tìm
hiểu nội dung dạy học, nội dung hoạt động giáo dục nhằm xác định nội dung dạy học,
nội dung hoạt động giáo dục đóng góp gì cho việc hình thành, phát triển phẩm chất,
NL của HS? Hình thành, phát triển ở HS những phẩm chất, NL gì?
- Thứ hai: Tìm hiểu đặc điểm nhận thức, phẩm chất, NL của HS Mỗi HS đều có khả
năng nhận thức, phẩm chất, NL khác nhau trong học tập và các hoạt động của cá
nhân Vì vậy, giữa các em HS có sự khác biệt về nhận thức, thực hiện nhiệm vụ học
tập Sự khác biệt này đòi hỏi GV khi xây dựng và thực hiện kế hoạch dạy học, kế
hoạch tổ chức hoạt động giáo dục đảm bảo phù hợp với từng đối tượng HS
- Thứ ba: Khảo sát điều kiện, cơ sở vật chất của nhà trường, điều kiện KT-XH của
địa phương Điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường, điều kiện KT-XH của địa
phương không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục mà còn ảnh hưởng đến việc
vận dụng PPDH, hình thức tổ chức dạy học, nội dung, phương pháp, hình thức tổ
chức các hoạt động giáo dục Do đó, khi xây dựng và thực hiện kế hoạch dạy học, kế
hoạch tổ chức hoạt động giáo dục cần tìm hiểu kĩ về cơ sở vật chất, trang thiết bị phục
vụ dạy học của nhà trường, điều kiện KT-XH của địa phương để đảm bảo cho việc tổ
chức hoạt động dạy học và giáo dục nhằm hình thành, phát triển phẩm chất, NL của
HS
- Thứ tư: Xây dựng kế hoạch dạy học, kế hoạch tổ chức hoạt động giáo dục mới Kế
hoạch dạy học, kế hoạch tổ chức hoạt động giáo dục mới là bản kế hoạch được xây
dựng sau khi đã cấu trúc, sắp xếp lại nội dung dạy học và giáo dục Trên cơ sở kế
hoạch dạy học, giáo dục này, thực hiện phân phối lại chương trình các môn học, hoạt
động giáo dục phù hợp với đối tượng HS và điều kiện thực tế của nhà trường và địa
phương
Bước 5: Triển khai thực hiện kế hoạch dạy học, kế hoạch tổ chức hoạt động giáo dục
đã được xây dựng theo định hướng hình thành, phát triển phẩm chất, NL của HS Sau
khi có kế hoạch dạy học, kế hoạch tổ chức hoạt động giáo dục theo định hướng hình
thành, phát triển phẩm chất, NL của HS, các trường có thể tổ chức thực hiện thí điểm
Trang 4ở một lớp với một chương, một chủ đề nào đó vào thời điểm thích hợp để đánh giá
tính khả thi, tính hiệu quả của bản kế hoạch dạy học, kế hoạch hoạt động giáo dục đó
Điều chỉnh, bổ sung, triển khai nhân rộng bản kế hoạch dạy học, kế hoạch tổ chức
hoạt động giáo dục theo hướng hình thành, phát triển phẩm chất, NL của HS
Bước 6: Tổ chức đánh giá hoạt động học tập, hoạt động giáo dục của HS theo định
hướng hình thành, phát triển phẩm chất, NL HS Đánh giá kết quả học tập, giáo dục
của HS theo định hướng hình thành, phát triển phẩm chất, NL nhằm xác định được
mức độ phát triển của HS trong từng giai đoạn đồng thời góp phần hướng dẫn, điều
chỉnh cách dạy của thầy và cách học của trò
Để đánh giá kết quả học tập, giáo dục của HS theo định hướng hình thành, phát
triển phẩm chất, NL đạt hiệu quả cao, GV cần phải:
- Thứ nhất: Xác định được mục tiêu đánh giá Mục tiêu đánh giá phản ánh mức độ đạt
chuẩn trong chương trình Chuẩn ở đây không đơn thuần chỉ là kiến thức, kĩ năng,
thái độ mà chuẩn đó đã chuyển hóa thành phẩm chất và NL HS
- Thứ hai: Lựa chọn phương pháp, hình thức đánh giá Đặc trưng của đánh giá theo
cách tiếp cận NL là sử dụng nhiều phương pháp, hình thức đánh giá khác nhau, trong
đó có cả phương pháp đánh giá truyền thống lẫn phương pháp, hình thức đánh giá
khác như: đánh giá qua quan sát, đánh giá qua phỏng vấn, đánh giá thông qua hồ sơ
học tập, đánh giá thông qua hoạt động thực hành, HS tự đánh giá lẫn nhau…
- Thứ ba: Triển khai đánh giá Khi triển khai đánh giá cần phải xây dựng hệ thống bài
tập theo định hướng hình thành và phát triển phẩm chất, NL người học Hệ thống bài
tập này là công cụ cho HS luyện tập để hình thành phẩm chất, NL, đồng thời cũng là
công cụ để GV đánh giá sự hình thành và phát triển phẩm chất, NL HS Bài tập đánh
giá cần được xây dựng để đánh giá được các mức độ hình thành, phát triển phẩm chất,
NL khác nhau của HS Bài tập đánh giá theo định hướng hình thành, phát triển phẩm
chất, NL có nhiều dạng khác nhau, có thể là bài tập vấn đáp, bài tập viết, bài tập ngắn
hạn, bài tập dài hạn, bài tập theo nhóm hoặc cá nhân, bài tập tự luận hay trắc
nghiệm… Khi xây dựng các bài tập cần đảm bảo sự phân hóa các bậc trình độ nhận
thức: tái hiện, hiểu, vận dụng mức độ thấp, vận dụng mức độ cao… để có thể đánh giá
mức độ hình thành và phát triển phẩm chất, NL của HS
- Thứ tư: Xử lí kết quả đánh giá Mục đích của việc xử lí kết quả đánh giá là xác định
được mức độ hình thành, phát triển phẩm chất, NL của HS sau mỗi giai đoạn học tập,
chỉ ra mối liên hệ giữa việc hình thành, phát triển phẩm chất NL của HS với nhiệm vụ
hoặc bài tập mà HS đã hoàn thành
- Thứ năm: Phản hồi kết quả đánh giá đến HS Thông qua kết quả đánh giá mà HS tự
điều chỉnh hoạt động học; GV tự điều chỉnh hoạt động dạy; phụ huynh HS điều chỉnh
sự quan tâm, giúp đỡ các con trong học tập, rèn luyện; cán bộ quản lí giáo dục điều
chỉnh hoạt động quản lí
2 Kết luận
Trên cơ sở Chương trình GDPT hiện hành, việc xây dựng và thực hiện kế hoạch dạy
học, kế hoạch tổ chức hoạt động giáo dục theo định hướng hình thành, phát triển
phẩm chất, NL HS là yêu cầu cần thiết đối với GV, các nhà trường, các cơ sở giáo
dục Xây dựng kế hoạch dạy học, kế hoạch tổ chức hoạt động giáo dục cần đảm bảo
thực hiện đầy đủ nội dung các môn học và hoạt động giáo dục bắt buộc, lựa chọn nội
dung giáo dục tự chọn và xây dựng các hoạt động giáo dục phù hợp với nhu cầu của
HS và điều kiện của nhà trường, địa phương; đảm bảo tính chủ động, linh hoạt của
Trang 5nhà trường trong việc xây dựng và thực hiện kế hoạch dạy học, kế hoạch tổ chức hoạt
động giáo dục; tuân thủ các nguyên tắc, phương pháp sư phạm nhằm phát huy tính
tích cực, chủ động, tự giác, sáng tạo phù hợp với lứa tuổi HS
2 Bài thu hoạch mô đun 4 THCS
1 Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu
Hiện nay, giáo dục phát triển (tiếp cận) năng lực và phẩm chất học sinh đang được
nhiều nhà nghiên cứu, nhà giáo dục, cán bộ quản lý và giáo viên trên thế giới cũng
như trong nước đặc biệt quan tâm Hòa mình cùng với dòng chảy của xu thế chung,
Việt Nam đã bắt nhịp kịp thời để nâng tầm và định hướng phát triển Mô hình STEM
với phương thức dạy học hiện đại đã và đang được thử nghiệm và áp dụng ở Việt
Nam trong thời gian từ năm 2013 đến nay Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể,
hoạt động trải nghiệm được xem là một điểm nhấn quan trọng, trong đó cần khai thác
theo định hướng người học được trải nghiệm thực sự, lấy đó làm nền tảng cho sự phát
triển
Với chuyên đề “Xây dựng kế hoạch dạy học và giáo dục theo hướng phát triển
phẩm chất, năng lực học sinh” tác giả cung cấp cho các nhà quản lý, giáo viên
trường THCS những nội dung khái quát về dạy học phát triển năng lực và phẩm chất;
một số phương pháp, kỹ thuật dạy học và kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất
học sinh THCS Với những thành tựu mới về phương pháp, kỹ thuật dạy học và kiểm
tra, đánh giá được tác giả khai thác dựa trên nền tảng của Tâm lí học hiện đại Từng
phương pháp, kỹ thuật dạy học và kiểm tra, đánh giá được phân tích, hướng dẫn và
định hướng tổ chức theo quan điểm Giáo dục học hiện đại: Dạy học tích cực dựa trên
nền tảng tổ chức hoạt động học Hơn nữa, khi học xong modul này học viên có thể:
được cung cấp kiến thức: Trình bày được hiểu biết chung về dạy học phát triển năng
lực và phẩm chất học sinh Phân biệt được giữa dạy học tiếp cận nội dung với tiếp cận
mục tiêu và tiếp cận năng lực Hiểu được chương trình giáo dục phổ thông mới chính
là chương trình dạy học phát triển năng lực và phẩm chất Những yêu cầu đối với
công tác quản lý và tổ chức dạy học theo chương trình giáo dục tổng thể Hiểu được
chương trình giáo dục phổ thông mới chính là chương trình dạy học phát triển năng
lực và phẩm chất Những yêu cầu đối với công tác quản lý và tổ chức dạy học theo
chương trình giáo dục tổng thể Trình bày được một số phương pháp, kỹ thuật dạy học
và kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất học sinh THCS Xác định được các yêu
cầu và cách thức xây dựng kế hoạch dạy học, giáo dục và tổ chức dạy học, giáo dục
đáp theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực HS ở trường THCS, phù hợp với đặc
thù vùng, miền; Từ đó hình thành kĩ năng: So sánh khái quát về chương trình giáo dục
hiện hành và chương trình giáo dục phổ thông mới được triển khai từ năm học 2019 -
2020
Đánh giá thực trạng dạy học và kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất ở các trường
THCS Xác định được hệ thống năng lực và phẩm chất cần phát triển cho học sinh
THCS đối với bộ môn Lựa chọn, vận dụng một số phương pháp, kỹ thuật dạy học và
kiểm tra, đánh giá đối với các môn học ở trường THCS Xây dựng kế hoạch và tổ
chức hoạt động dạy học và giáo dục theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực HS ở
THCS phù hợp với đặc thù vùng, miền; Phát triển được chương trình môn học, hoạt
động giáo dục phát triển phẩm chất năng lực người học Hơn nữa, sẽ hình thành mục
tiêu về thái độ: Nhận thức được tầm quan trọng dạy học phát triển năng lực và phẩm
chất, chương trình, sách giáo khoa mới Tích cực vận dụng các phương pháp, kỹ thuật
dạy học và kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất học sinh đối với bộ môn ở
trường THCS Chủ động, tích cực bồi dưỡng năng lực quản lý, tổ chức dạy học và
Trang 6kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất học sinh THCS Tích cực hỗ trợ đồng
nghiệp xây dựng kế hoạch dạy học và giáo dục để tổ chức dạy học theo hướng phát
triển năng lực phẩm chất của học sinh;
2 Những nội dung chính thu hoạch được sau khi nghiên cứu xong chuyên
đề“Xây dựng kế hoạch dạy học và giáo dục theo hướng phát triển phẩm chất,
năng lực học sinh”
2.1 Thu hoạch về kiến thức lý thuyết
Sau khi nghiên cứu xong chuyên đề “Xây dựng kế hoạch dạy học và giáo dục theo
hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh” đã cung cấp thông tin về dạy học phát
triển năng lực và phẩm chất học sinh; trong đó chú trọng việc lựa chọn và vận dụng
các phương pháp, kỹ thuật dạy học và kiểm tra, đánh giá ở trường THCS, cụ thể gồm
03 nội dung chính như sau:
Thứ nhất, những vấn đề chung về dạy học và giáo dục theo hướng phát triển phẩm
chất, năng lực học sinh THCS trong các cơ sở giáo dục phổ thông;
Thứ hai, xây dựng kế hoạch và tổ chức hoạt động dạy học và giáo dục theo hướng
phát triển phẩm chất, năng lực học sinh THCS trong các cơ sở giáo dục phổ thông;
Thứ ba, phát triển chương trình môn học, hoạt động giáo dục trong các cơ sở giáo
dục phổ thông;
2.2 Vận dụng
Sau khi được học tập về nội dung chuyên đề “Xây dựng kế hoạch dạy học và giáo dục
theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh” chúng tôi hoàn toàn có thể
vận dụng những đơn vị kiến thức của chuyên đề vào bộ môn Giáo dục Công dân khối
THCS mà bản thân đang giảng dạy như sau:
Thứ nhất, trong nội dung những vấn đề chung về dạy học và giáo dục theo hướng
phát triển phẩm chất, năng lực học sinh THCS trong các cơ sở giáo dục phổ thông.
Bản thân tôi hiểu được rằng: Dạy học phát triển năng lực và phẩm chất: Là cách tiếp
cận đảm bảo cho dạy học vừa tập trung vào phát triển năng lực, phẩm chất của học
sinh vừa dựa vào năng lực nền tảng và tố chất của học sinh.
Chuẩn đầu ra đạt được thông qua tổ chức dạy học nội dung ứng với công thức sau:
NĂNG LỰC = KIẾN THỨC x KỸ NĂNG x THÁI ĐỘ x TÌNH
HUỐNG
Từ đó hiểu được nguyên tắc dạy học theo hướng phát triển năng lực và phẩm chất bao
gồm: Lấy việc học làm gốc, người học là chủ thể của quá trình dạy học.Kiến thức và
năng lực bổ sung cho nhau Chỉ dạy học những vấn đề cốt lõi Học tích hợp, phương
pháp luận và học cách kiến tạo kiến thức Mở cửa trường phổ thông ra thế giới bên
ngoài Đánh giá thúc đẩy quá trình học Người giáo viên sẽ bám sát vào những
nguyên tắc trên và sẽ đạt được hiệu quả cao trong quá trình dạy học
Hơn nữa, chúng tôi hiểu biết sâu sắc về mục tiêu chương trình giáo dục phổ thông
mới Chương trình giáo dục phổ thông cụ thể hóa mục tiêu giáo dục học sinh làm chủ
kiến thức phổ thông, biết vận dụng hiệu quả kiến thức, kỹ năng đã học vào đời sống
và tự học suốt đời, có định hướng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp, biết xây dựng và
phát triển hài hòa các mối quan hệ xã hội, có cá tính, nhân cách và đời sống tâm hồn
phong phú, nhờ đó có được cuộc sống có ý nghĩa và đóng góp tích cực vào sự phát
triển của đất nước và nhân loại
Trang 7Chương trình giáo dục tiểu giúp học sinh hình thành và phát triển những yếu tố căn
bản đặt nền móng cho sự phát triển hài hòa về thể chất và tinh thần, phẩm chất và
năng lực; định hướng chính vào giáo dục về giá trị bản thân, gia đình, cộng đồng và
những thói quen, nền nếp cần thiết trong học tập và sinh hoạt
Chương trình giáo dục THCS giúp học sinh phát triển các phẩm chất, năng lực đã
được hình thành và phát triển ở cấp tiểu học, tự điều chỉnh bản thân theo các chuẩn
mực chung của xã hội, biết vận dụng các phương pháp học tập tích cực để hoàn chỉnh
tri thức và kỹ năng nền tảng, có những hiểu biết ban đầu về cách ngành nghề và có ý
thức hướng nghiệp để tiếp tục học lên THPT, học nghề hoặc tham gia vào cuộc sống
lao động
Chương trình giáo dục THPT giúp học sinh tiếp tục phát triển những phẩm chất, năng
lực cần thiết đối với người lao động, ý thức và nhân cách công dân, khả năng tự học
và ý thức học tập suốt đời, khả năng lực chọn nghề nghiệp phù hợp với năng lực và sở
thích, điều kiện và hoàn cảnh của bản thân để tiếp tục học lên, học nghề hoặc tham gia
vào cuộc sống lao động, khả năng thích ứng với những thay đổi trong bối cảnh toàn
cầu hóa và cách mạng công nghiệp mới
Hình thành nên những yêu cầu cần đạt về phẩm chất như:
Yêu nước: tích cực, chủ động tham gia các hoạt động bảo vệ thiên nhiên Có ý thức
tìm hiểu truyền thống của gia đình, dòng họ, quê hương Bảo vệ các di sản văn hóa,
tích cực tham gia các hoạt động phát huy , bảo tồn di sản văn hóa
Nhân ái: Yêu quý mọi người như trân trọng danh dự, sức khoẻ và cuộc sống riêng tư
của người khác Không đồng tình với cái ác, cái ác, cái xấu, không cổ xúy, không gia
các hành vi bạo lực; sẵn sàng bênh vực người yếu thế, thiệt thòi, Tích cực, chủ động
tham gia các hoạt động từ thiện và hoạt động phục vụ cộng đồng Tôn trọng sự khác
biệt giữa mọi người: Tôn trọng sự khác biệt về nhận thức, phong cách cá nhân của
những người khác Tôn trọng sự đa dạng về văn hoá của các dân tộc trong cộng đồng
dân tộc Việt Nam và các dân tộc khác Cảm thông và sẵn sàng giúp đỡ mọi người
Chăm chỉ: Ham học Luôn cố gắng vươn lên đạt kết quả tốt trong học tập Thích đọc
sách, báo, tìm tư liệu trên mạng Internet để mở rộng hiểu biết Có ý thức vận dụng
kiến thức, kĩ năng học được ở nhà trường, trong sách báo và từ các nguồn tin cậy khác
vào học tập và đời sống hằng ngày
Chăm làm Tham gia công việc lao động, sản xuất trong gia đình theo yêu cầu thực tế,
phù hợp với khả năng và điều kiện của bản thân Luôn cố gắng đạt kết quả tốt trong
lao động ở trường lớp, cộng đồng Có ý thức học tốt các môn học, các nội dung hướng
nghiệp; có hiểu biết về một nghề phổ thông
Trung thực Luôn thống nhất giữa lời nói với việc làm Nghiêm túc nhìn nhận những
khuyết điểm của bản thân và chịu trách nhiệm về mọi lời nói, hành vi của bản thân
Tôn trọng lẽ phải; bảo vệ điều hay, lẽ phải trước mọi người; Không xâm phạm của
công Đấu tranh với các hành vi thiếu trung thực trong học tập và trong cuộc sống
Trách nhiệm: Có trách nhiệm với bản thân Có thói quen giữ gìn vệ sinh, rèn luyện
thân thể, chăm sóc sức khoẻ Có ý thức bảo quản và sử dụng hợp lí đồ dùng của bản
thân Có ý thức tiết kiệm thời gian; sử dụng thời gian hợp lí; xây dựng và thực hiện
chế độ học tập, sinh hoạt hợp lí Không đổ lỗi cho người khác; có ý thức và tìm cách
khắc phục hậu quả do mình gây ra
Có trách nhiệm với gia đình: Quan tâm đến các công việc của gia đình Có ý thức tiết
kiệm trong chi tiêu của cá nhân và gia đình Có trách nhiệm với nhà trường và xã hội:
Trang 8Quan tâm đến các công việc của cộng đồng; tích cực tham gia các hoạt động tập thể,
hoạt động phục vụ cộng đồng Tôn trọng và thực hiện nội quy nơi công cộng; chấp
hành tốt pháp luật về giao thông; có ý thức khi tham gia các sinh hoạt cộng đồng, lễ
hội tại địa phương Không đồng tình với những hành vi không phù hợp với nếp sống
văn hoá và quy định ở nơi công cộng Tham gia, kết nối Internet và mạng xã hội đúng
quy định; không tiếp tay cho kẻ xấu phát tán thông tin ảnh hưởng đến danh dự của tổ
chức, cá nhân hoặc ảnh hưởng đến nếp sống văn hoá, trật tự an toàn xã hội Có trách
nhiệm với môi trường sống: Sống hoà hợp, thân thiện với thiên nhiên Có ý thức tìm
hiểu và sẵn sàng tham gia các hoạt động tuyên truyền, chăm sóc, bảo vệ thiên nhiên;
phản đối những hành vi xâm hại thiên nhiên Có ý thức tìm hiểu và sẵn sàng tham gia
các hoạt động tuyên truyền về biến đổi khí hậu và ứng phó với biến đổi khí hậu
Yêu cầu về năng lực chung:
Năng lực tự chủ và tự học: Tự lực: Biết chủ động, tích cực thực hiện những công việc
của bản thân trong học tập và trong cuộc sống; không đồng tình với những hành vi
sống dựa dẫm, ỷ lại Tự khẳng định và bảo vệ quyền, nhu cầu chính đáng: Hiểu biết
về quyền, nhu cầu cá nhân; biết phân biệt quyền, nhu cầu chính đáng và không chính
đáng Tự điều chỉnh tình cảm, thái độ, hành vi của mình: Nhận biết tình cảm, cảm xúc
của bản thân và hiểu được ảnh hưởng của tình cảm, cảm xúc đến hành vi Biết làm
chủ tình cảm, cảm xúc để có hành vi phù hợp trong học tập và đời sống; không đua
đòi ăn diện lãng phí, nghịch ngợm, càn quấy; không cổ vũ hoặc làm những việc xấu
Biết thực hiện kiên trì kế hoạch học tập, lao động Thích ứng với cuộc sống: Vận
dụng được một cách linh hoạt những kiến thức, kĩ năng đã học hoặc kinh nghiệm đã
có để giải quyết vấn đề trong những tình huống mới Bình tĩnh trước những thay đổi
bất ngờ của hoàn cảnh; kiên trì vượt qua
Tự học, tự hoàn thiện: Tự đặt được mục tiêu học tập để nỗ lực phấn đấu thực hiện
Biết lập và thực hiện kế hoạch học tập; lựa chọn được các nguồn tài liệu học tập phù
hợp; lưu giữ thông tin có chọn lọc bằng ghi tóm tắt, bằng bản đồ khái niệm, bảng, các
từ khoá; ghi chú bài giảng của giáo viên theo các ý chính Nhận ra và điều chỉnh được
những sai sót, hạn chế của bản thân khi được giáo viên, bạn bè góp ý; chủ động tìm
kiếm sự hỗ trợ của người khác khi gặp khó khăn trong học tập Biết rèn luyện, khắc
phục những hạn chế của bản thân hướng tới các giá trị xã hội
Xác định mục đích, nội dung, phương tiện và thái độ giao tiếp: Tiếp nhận được các
văn bản về những vấn đề đơn giản của đời sống, khoa học, nghệ thuật, có sử dụng
ngôn ngữ kết hợp với biểu đồ, số liệu, công thức, kí hiệu, hình ảnh Biết sử dụng ngôn
ngữ kết hợp với biểu đồ, số liệu, công thức, kí hiệu, hình ảnh để trình bày thông tin, ý
tưởng và thảo luận những vấn đề đơn giản về đời sống, khoa học, nghệ thuật Biết
lắng nghe và phản hồi tích cực…
Thứ hai, xây dựng kế hoạch và tổ chức hoạt động dạy học và giáo dục theo hướng
phát triển phẩm chất, năng lực học sinh THCS trong các cơ sở giáo dục phổ thông;
tôi vận dụng được những đơn vị kiến thức vào bộ môn Giáo dục Công dân như sau:
Xác định và lựa chọn nội dung phát triển bài học phát triển năng lực cho học sinh
Việc lựa chọn nội dung của bài học phụ thuộc vào những yếu tố cơ bản sau đây:
Chương trình môn học Mục tiêu bài học Khả năng của học sinh Điều kiện thực hiện
(phương tiện, thời gian, không gian, thực tiễn địa phương …)
Từ đó xác định được một số phương pháp dạy học để phát triển năng lực và phẩm
chất học sinh THCS trong bộ môn GDCD như sau:
Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề
Trang 9Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề được thực hiện như một quá trình tư duy với
các bước sau:
Bước 1: Định hướng: Giáo viên đưa học sinh vào tình huống có vấn đề hoặc có thể
gợi ý để học sinh tự tạo ra tình huống có vấn đề; Phát biểu vấn đề dưới dạng “mâu
thuẫn nhận thức” và học sinh muốn tìm tòi để giải quyết vấn đề/mâu thuẫn đó
Bước 2: Lập kế hoạch nghiên cứu: Đề xuất giả thuyết; Lập kế hoạch để giải quyết vấn
đề theo giả thuyết đặt ra
Bước 3: Thực hiện kế hoạch: Thực hiện kế hoạch giải quyết vấn đề; Đánh giá việc
thực hiện giả thuyết đặt ra Nếu đúng thì chuyển sang bước tiếp theo, nếu chưa đúng
thì quay trở lại Bước 2 để chọn giả thuyết khác
Bước 4: Kiểm tra, đánh giá và kết luận: Rút ra kết luận về cách giải quyết tình huống;
Thể nghiệm và ứng dụng; Đề xuất vấn đề mở
Phương pháp dạy học tình huống
Quy trình tổ chức dạy học tình huống
Bước 1: Xác định mục tiêu bài học
Xác định được mức độ kiến thức, kỹ năng, thái độ và năng lực cần đạt được qua việc
tìm hiểu nội dung bài học
Bước 2: Lựa chọn tình huống
Lựa chọn (xây dựng) tình huống phù hợp với mục tiêu, nội dung bài học và năng lực
nhận thức của học sinh
Bước 3: Giải quyết tình huống
Gợi ý các hướng giải quyết: Xác định tình huống, kiến thức và kinh nghiệm liên quan
đến việc giải quyết tình huống; đưa ra các hướng giải quyết tình huống
Xây dựng các câu hỏi thảo luận: Khi đưa ra tình huống nhất thiết phải có các câu hỏi
kèm theo để gợi ý cho học sinh thảo luận Câu hỏi đưa ra giúp học sinh tìm hiểu nội
dung chính về tình huống, hướng dẫn học sinh tham gia giải quyết tình huống
Phân công các nhóm để giải quyết tình huống
Bước 4: Báo cáo và đánh giá kết quả giải quyết tình huống
Yêu cầu học sinh/nhóm học sinh giải quyết tình huống (có thể lựa chọn ngẫu nhiên)
Đưa ra những câu hỏi để trao đổi, thảo luận nhằm phân tích làm rõ thêm cách giải
quyết tình huống, để khắc sâu kiến thức, phát triển năng lực giải quyết vấn đề, phản
biện
Các nhóm nhận xét, đánh giá các giải quyết tình huống
Tổng kết và đưa ra bài học từ tình huống; đánh giá kết quả và quá trình học tập dựa
trên các tiêu chí đã xây dựng
Trang 10Tổ chức chia các nhóm, giao nhiệm vụ cho các nhóm (cùng nhiệm vụ hoặc phân hóa),
quy định thời gian và phân công vị trí làm việc cho các nhóm
Hướng dẫn cách làm việc theo nhóm (nếu cần)
Bước 2: Làm việc theo nhóm
Phân công trong nhóm, từng cá nhân làm việc độc lập
Trao đổi ý kiến, thảo luận trong nhóm
Cử đại diện trình bày kết quả làm việc của nhóm
Bước 3: Thảo luận, tổng kết trước toàn lớp
Đại diện từng nhóm trình bày kết quả thảo luận của nhóm
Các nhóm khác quan sát, lắng nghe, chất vấn, bình luận, bổ sung ý kiến
Tổng kết, nhận xét, đặt vấn đề cho bài học hoặc vấn đề tiếp theo
Phương pháp dạy học dự án
Quy trình dạy học dự án
(1) Xác định chủ đề và mục đích của dự án: Đề xuất ý tưởng, xác định chủ đề và mục
đích của dự án Cần tạo ra một tình huống xuất phát, chứa đựng vấn đề, hoặc đặt ra
nhiệm vụ cần giải quyết, trong đó liên hệ với thực tiễn xã hội và đời sống Giáo viên
có thể giới thiệu một số hướng đề tài để học sinh lựa chọn và cụ thể hóa Trong
trường hợp thích hợp, sáng kiến về việc xác định đề tài có thể xuất phát từ phía học
sinh Giai đoạn này còn được mô tả thành hai giai đoạn là đề xuất sáng kiến và thảo
luận về sáng kiến
Xây dựng bài tập/ yêu cầu dựa trên nội dung chương trình và phù hợp với đặc điểm
tâm sinh lí của học sinh
Xây dựng tiêu chí đánh giá sản phẩm cũng như quá trình thực hiện dự án
(2) Xây dựng kế hoạch thực hiện: Dưới hướng dẫn của giáo viên, học sinh xây dựng
đề cương cũng như kế hoạch thực hiện dự án Trong đó xác định những công việc cần
làm, thời gian dự kiến, vật liệu, kinh phí, phương pháp tiến hành và phân công công
việc cho từng thành viên trong nhóm
(3) Thực hiện dự án: Thực hiện nhiệm vụ theo kế hoạch đề ra với các hoạt động trí
tuệ, thực tiễn, thực hành Kiến thức lý thuyết, các phương án giải quyết vấn đề được
thử nghiệm qua thực tiễn Trong quá trình đó sản phẩm của dự án và thông tin mới
được tạo ra
Giáo viên cố vấn, giúp đỡ, hướng dẫn học sinh thực hiện dự án; Thường xuyên theo
dõi, nhận xét và đánh giá từng công đoạn thực hiện dự án; Hỗ trợ học sinh về nguồn
thông tin, thu thập, xử lý thông tin thu và xây dựng sản phẩm…
(4) Trình bày và đánh giá sản phẩm của dự án: Kết quả dự án có thể là thu hoạch, báo
cáo, bài báo, sản phẩm cụ thể, vở kịch, buổi sinh hoạt tạo ra các tác động xã hội
Giáo viên cần chuẩn bị cơ sở vật chất cho buổi báo cáo dự án; theo dõi, nhận xét,
đánh giá sản phẩm dự án theo các tiêu chí đã xây dựng; Hướng dẫn học sinh rút ra
những kinh nghiệm cho việc thực hiện các dự án tiếp theo
Dạy học khám phá trên mạng (Webquest)
Quy trình dạy học khám phá trên mạng
Bước 1 Nhập đề
Trang 11Giáo viên giới thiệu về chủ đề Thông thường, một Webquest bắt đầu với việc đặt ra
tình huống có vấn đề thực sự đối với người học, tạo động cơ cho người học sao cho
họ tự muốn quan tâm đến đề tài và muốn tìm ra một giải pháp cho vấn đề
Bước 2: Xác định nhiệm vụ
Học sinh được giao các nhiệm vụ cụ thể, cần thảo luận để hiểu nhiệm vụ, xác định
được mục tiêu cũng như bổ sung, điều chỉnh khi cần thiết Tính phức tạp của nhiệm
vụ phụ thuộc vào đề tài và trước tiên là vào nhóm đối tượng Thông thường, các
nhiệm vụ sẽ được xử lí trong các nhóm
Bước 3: Hướng dẫn nguồn thông tin
Giáo viên hướng dẫn nguồn thông tin để xử lí nhiệm vụ, chủ yếu là những trang mạng
Internet đã được lựa chọn và liên kết, ngoài ra còn có những chỉ dẫn về các tài liệu
khác
Bước 4: Thực hiện
Học sinh thực hiện nhiệm vụ trong nhóm còn giáo viên tư vấn, hỗ trợ Trong trang
Webquest có những chỉ dẫn, cung cấp cho người học những trợ giúp hành động,
những hỗ trợ cụ thể để giải quyết nhiệm vụ
Bước 5: Trình bày
Học sinh trình bày các kết quả của nhóm trước lớp, sử dụng Power Point hoặc tài liệu
văn bản, có thể đưa lên mạng
Bước 6: Đánh giá
Đánh giá kết quả, tài liệu, phương pháp và hành động học tập trong Webquest Có thể
sử dụng các biên bản đã ghi trong quá trình thực hiện để hỗ trợ, sử dụng đàm thoại,
phiếu điều tra Học sinh cần được tạo cơ hội suy nghĩ và đánh giá một cách có phê
phán Việc đánh giá tiếp theo do giáo viên thực hiện
Sử dụng phương pháp Webquest tương tự như dạy học dự án nhưng nguồn thông tin,
dữ liệu thu thập được chủ yếu từ Internet
Hơn nữa, tôi có thể vận dụng Kỹ thuật dạy học phát triển năng lực và phẩm chất học
sinh THCS
Kỹ thuật dạy học là phương pháp tiến hành các hành động dạy học của giáo viên một
cách khéo léo, đạt hiệu quả cao đồng thời phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo
của người học… Có nhiều kỹ thuật dạy học phát triển năng lực và phẩm chất học
sinh THCS song chúng tôi tập trung vào các kỹ thuật dạy học sau: Kỹ thuật đặt câu
hỏi, Kỹ thuật chia nhóm, Kỹ thuật khăn trải bàn, Kỹ thuật luân phiên, Kĩ thuật mảnh
ghép,Kỹ thuật công não, Kỹ thuật “Viết tích cực”, Kĩ thuật Think - Pair- Share (suy
nghĩ - thảo luận - chia sẻ), Kỹ thuật “ổ bi”, Kỹ thuật “bể cá”, Kỹ thuật phân tích
phim Video, Kỹ thuật sơ đồ KWL (Nội dung đã biết - muốn biết - học được).
Vận dụng được kiến thức để xây dựng kế hoạch bài dạy phát triển năng lực cho học
sinh
Đầu tiên, cần xác định được năng lực đặc thù môn giáo dục công dân: Nhận thức về
quyền, trách nhiệm, nghĩa vụ công dân, một số luật, giá trị sống Tự điều chỉnh, tự
hoàn thiện bản thân theo các chuẩn mực đạo đức và quy định của pháp luật Duy trì
mối quan hệ hoà hợp với những người xung quanh; thích ứng một cách linh hoạt với
xã hội biến đổi và thực hiện mục tiêu, kế hoạch của bản thân trên cơ sở các giá trị đạo