MỘT SỐ BÀI VĂN MẪU PHÂN TÍCH TÁC PHẨM CHÍ PHÈO

MỘT SỐ BÀI VĂN MẪU PHÂN TÍCH TÁC PHẨM CHÍ PHÈOĐề 1: Phân tích tấn bi kịch của nhân vật Chí Phèo trong truyện ngắn cùng tên của nhà văn Nam Cao Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh đã có nhận định: “

MỘT SỐ BÀI VĂN MẪU PHÂN TÍCH TÁC PHẨM CHÍ PHÈO

Đề 1: Phân tích tấn bi kịch của nhân vật Chí Phèo trong truyện ngắn cùng tên của nhà văn Nam Cao

Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh đã có nhận định: “Khi Chí Phèo ngất ngưỡng

bước ra từ những trang sách của Nam Cao, thì người ta liền nhận ra rằng đây mới là hiện thân đầy đủ những gì gọi là khốn khổ, tủi nhục nhất của người dân cày ở một nước thuộc địa, bị cào xé, bị hủy hoại từ nhân tính đến nhân hình Chị Dậu bán con, bán chó, bán sữa nhưng chị vẫn còn được là con người Chí Phèo phải bán cả diện mạo và linh hồn của mình để trở thành con quỷ dữ” Đúng thế,

dường như nhà văn Nam Cao đã cố tình để nhân vật Chí Phèo mang trong người một tấn bi kịch đến thế, điều đó được khắc họa trong truyện ngắn cùng tên của nhà văn Nam Cao

Nam Cao là nhà văn lạnh lùng vụng về và ít nói Nhà văn Tô Hoài đã từng

nhận xét: “Nam Cao lạnh lùng quá, kéo mép lên mới nở được một nụ cười khó

nhọc, thật ra mặt anh ta lạnh lùng nhưng trong lòng anh ta sôi nổi” Bề ngoài là

thế ấy, nhưng có ai biết rằng, tận sâu trong đáy lòng một nhà văn “lạnh lùng” như thế lại chan chưa biết bao tình yêu thương, lúc nào cũng ấm áp Đối với ông,

“không có tình thương đồng loại thì không đáng gọi là người” (Đời thừa) Và

chắc có lẽ đó cũng là lí do dẫn Nam Cao đến với con đường nghệ thuật hiện thực “vị nhân sinh” và tạo nên những tác phẩm thấm đượm tư tưởng nhân đạo sâu sắc Tác phẩm “Chí Phèo” là một trong số đó, xứng đáng hơn là một kiệt tác Với “Chí Phèo”, Nam Cao tái hiện lại một bức tranh chân thực về xã hội Việt Nam trước cách mạng tháng 8 Một xã hội mục rữa, thối nát đẩy biết bao người

dân lương thiện vào con đường tha hóa lưu manh, chà đạp con người một cách tàn độc Nhân vật Chí Phèo là một ví dụ điển hình rõ rệt nhất Hắn là một kẻ bất hạnh, phải gánh chịu một tấn bi kịch đau đớn, tàn nhẫn Thế bi kịch là gì? Bi kịch là sự mâu thuẫn xung đột giữa hiện thực cuộc sống và khát vọng cá nhân Hiện thực đời sống không tạo điều kiện để cá nhân thực hiện khát vọng, chính vì vậy cá nhân rơi vào hoàn cảnh bi đát có khi dẫn đến cái chết Trong văn học Việt Nam chúng ta thường bắt gặp những bi kịch Đó là bi kịch tình yêu của Thúy Kiều, hay bi kịch đầy nước mắt, giằng xé lương tâm của nhà văn Hộ trong truyện ngắn “Đời thừa” của Nam Cao Nhưng đau đớn, bi đát hơn cả là tấn bi kịch của nhân vật Chí Phèo

Số phận Chí Phèo là một chuỗi dài bi kịch mà bi kịch sau bao giờ cũng đau đớn hơn bi kịch trước Đó là một đứa trẻ bị bỏ rơi, một đứa con hoang, bi kịch bị đẩy vào con đường tha hóa, bi kịch bị cự tuyệt tình yêu và tàn nhẫn hơn là bi kịch bị cự tuyệt làm người

Trước hết là bi kịch của một đứa trẻ bị bỏ rơi, một đứa con hoang Có ai đó

đã nói rằng khi con người được sinh ra và cất tiếng khóc đầu tiên thì ngay thời điểm đó thì giá trị của con người đã được khẳng định và khi đó họ đã là cái gì rồi đó, cá thể trong cộng đồng, một thành phần quan trọng trong thế giới Mặc

dù họ là một cá thể nhỏ bé nhưng vẫn có sự ảnh hưởng nhất định Và khi một đứa trẻ sinh ra, chúng được cha mẹ ôm ấp, chở che bằng vòng tay ấm áp chan chứa yêu thương Nhưng ngược lại,, cuộc đời của Chí Phèo lại khác, lật lại trang đời của Chí, người đọc không sao cầm được nước mắt trước một hoàn cảnh đáng thương đến như thế Ngay từ khi mới ra đời anh đã bị bỏ rơi bên cạnh

chiếc lò gạch cũ giữa một cánh đồng mùa đông sương trắng “trần truồng và

xám ngắt trong một váy đụp để bên cái lò gạch bỏ không” Anh đã bị bóp nghẹt

sự sống khi mới chào đời, họ đã muốn giết chết anh mặc dù quyền sống là quyền phải có của mỗi con người Chí Phèo được người dân làng nhặt về, họ truyền tay nhau nuôi nấng Được cho - được cho - được bán, Chí Phèo chẳng khác gì một món hàng, thật bất hạnh! Chí Phèo là một đứa con hoang mà cả làng Vũ Đại không ai biết ai là cha mẹ của hắn Nhưng có thể khẳng định rằng, hắn là kết quả không mong muốn của một mối tình vụng trộm hay của cặp vợ chồng nghèo trong làng Vũ Đại Có nhiều ý kiến cho rằng Chí Phèo là con của Bá Kiến và vợ của Binh Chức Như thế, Bá Kiến quá độc ác vì đẩy con ruột mình vào con đường tha hóa Nhưng, suy xét lại, Bá Kiến là tên gian xảo, khôn róc đầu, những lời ngon ngọt đó chỉ làm xoa dịu nỗi giận dữ của Chí Phèo mà thôi, làm sao có thể tin được Dường như Nam Cao đã cố tình làm mờ đi xuất thân của Chí Phèo, qua đó ông còn tố cáo đi xã hội, làng xã mất tình người, giết chết con người khi mới sinh ra, một xã hội suy thoái về đạo đức Tuổi thơ của Chí Phèo sống trong bất hạnh, tủi cực “hết lang thang đi ở cho nhà người này lại đi ở cho nhà người khác” Một đứa trẻ khi sinh ra bị bỏ rơi, sống “đầu đường xó chợ” thì làm sao có những phẩm chất tốt đẹp được Đó là Xuân tóc đỏ, hắn cũng là một đứa trẻ mồ côi, sống lay lắt, là ma cà bông, tên vô học, sống bằng cách lừa lọc Nhưng Chí Phèo thì lại khác, anh lớn lên trở thành một người nông dân hiền lành, chất phát

“năm hai mươi tuổi thì làm canh điền cho nhà Bá Kiến” Có lẽ đây là quãng đời đẹp nhất của Chí, bởi đó là quãng đường lương thiện, quãng đời tuổi trẻ nhiều mộng đẹp Cũng như bao người nông dân khác, anh cũng có ước mơ, cũng biết

định hướng tương lai của mình “ao ước có một gia đình nho nhỏ Chồng cuốc

mướn cày thuê, vợ dệt vải Chúng lại bỏ một con lợn nuôi để làm vốn liếng Khá giả thì mua dăm ba sào ruộng làm” Một ước mơ thật giản dị, đầy lương thiện.

Hơn thế nữa, Chí Phèo là một người có lòng tự trọng “hai mươi tuổi, người ta

không là đá, nhưng cũng không toàn là xác thịt Người ta không thích cái gì người ta khinh” Khi bị bà ba gọi lên bóp chân thì “hắn thấy nhục hơn là thích, huống hồ là sợ” Chí Phèo quả thật là một người có nhân cách hơn cả Bá Kiến

-kẻ cầm đầu giai cấp thống trị Mặc dù Bá Kiến đã có vợ nhưng hắn vẫn sẵn sàng ngồi trên xe cùng với vợ của Binh Chức, thật vô sĩ! Chí Phèo thật là một con người lương thiện, có phẩm chất và nhân cách cao đẹp

Thế nhưng, đau đớn thay, chính cái xã hội bất lương ấy đã bóp chết con người lương thiện của Chí Phèo Một cơn nghen vu vơ của lão cáo già Bá Kiến

đã đẩy anh vào cảnh tội tù Chính nhà tù thực dân đã tiếp tay cho lão cáo già biến Chí Phèo từ một anh canh điền khỏe mạnh thành một kẻ lưu manh hóa, một

kẻ tội đồ Nếu như nhà tù là nơi biến con người phạm tội trở thành con người lương thiện, thì giờ đây, nhà tù thực dân đã biến một con người lương thiện như Chí trở thành một con quỹ dữ Nhà tù thực dân đã vầm nát bộ mặt người của Chí, phá hủy cả nhân tính đẹp đẽ Sau bảy tám năm ra tù, Chí Phèo không còn là anh canh điền hiền như đất nữa Trong mắt người đọc là một tên lưu manh với một

nhân hình gớm ghiếc “cái đầu thì trọc lốc, cái răng cạo trắng hớn, cái mặt thì

đen mà rất cơng cơng, hai mắt gườm gườm trông gớm chết”, “cái ngực phanh, đầy những nét chạm trổ rồng phượng với một ông tướng cầm chùy, cả hai cánh tay cũng thế” Không chỉ nhân hình bị tàn hại mà nhân tính cũng bị tàn phá.

Từng là một anh nông dân chân chất, thật thà, biết kiếm sống bằng chính sức lao động của mình thì giờ đây, Chí Phèo sống bằng nghề rạch mặt ăn vạ, để có được cái ăn hắn phải làm cho người ta sợ Từng là người có ước mơ, có định hướng

tương lai thì giờ đây hắn lại triền miên trong cơn say, ăn trong cơn say và “đập

đầu, rạch mặt, giết người trong lúc say để rồi say nữa say trong vô tận” Chắc

có lẽ vì nhận thức trong cơn say nên Chí Phèo đã quên đi lí trí của mình Mới ngày nào, Chí Phèo được người dân làng Vũ Đại ôm ấp chở che trong trong vòng tay yêu thương thế mà hôm nay Chí Phèo đã quay lưng lại với chính cái nơi mà hắn được nuôi dưỡng, yêu thương Hắn đã làm rơi biết bao máu và nước mắt của những người dân làng Vũ Đại Chí Phèo đã thực sự trở thành tên lưu manh, một con quỹ dữ của làng Vũ Đại Chính nhà tù thực dân, nơi đã biến Chí Phèo thành ra như vậy Nam Cao đã cho người đọc thấy một thực tế đau lòng của nhân dân ta trước Cách mạng tháng Tám Đó chình là cuộc sống bị bóp nghẹt ước mơ và khát vọng, người nông dân bần cùng hóa dẫn đến lưu manh hóa Cuộc sống tối tăm không ánh sáng Nhà văn xót thương cho nhân vật, cay đắng và đau đớn cùng nhân vật bằng những tình cảm chân thành cho những kiếp người bất hạnh như Chí Phèo

Tưởng chừng cuộc sống của Chí Phèo là như thế, nhưng với ngòi bút nồng nàn yêu thương Ông đã phát hiện ra vẻ đẹp mà người khác không thấy Bên trong con quỹ dữ ấy cũng có những bản tính tốt đẹp, chỉ cần chút tình thương soi sáng là có thể sống dậy mãnh liệt tha thiết Thế nên Nam Cao đã cho Chí Phèo gặp thị Nỡ - một con người xấu đến ma chê quỷ hờn Nếu như nhan sắc là cái do tạo hóa ban tặng cho mỗi con người thì tạo hóa lại bất công với thị Nở Cô

không có gì gọi là nhan sắc Cuộc đời của thị là một con số không tròn chỉnh, không nhan sắc, không tiền tài, không quyền lực, đã vậy thị còn dở hơi nhưng

đó là một sự ân huệ đặc biệt của thượng đế chí công Sự dở hơi đó giúp thị không buồn, không lo nghĩ cho số phận bất hạnh của của mình Bao nhiêu cái bất hạnh đều đổ xô vào cuộc đời của thị, nhưng kì diệu thay, thị là nguồn ánh sáng duy nhất đã soi rọi vào chốn tối tăm của tâm hồn Chí Phèo để thức tỉnh, thắp sáng một trái tim đã ngủ mê qua bao ngày tháng bị dập vùi, hắt hủi Chính đêm tình mùa xuân với thị Nở đã vô tình thắp lên ngọn lữa cuộc sống của Chí Dường như thị Nở là một sứ giả mà Nam Cao phái đến để thức tỉnh Chí Phèo

Đó là sứ giả của tình yêu thương và tấm lòng nhân đạo sâu sắc của nhà văn Và thị Nở không chỉ là sứ giả của tình yêu thương và lòng nhân đạo mà thị còn là một “thiên sứ” của tình yêu Vị thiên sứ đó không xinh đẹp, không có đôi cánh thiên thần nhưng có đôi tay đầy ấp tình người, có tâm hồn chan chứa yêu thương Thiên sứ ấy như một ngọn gió, một ngọn lửa thổi vào tâm hồn của Chí Nếu là gió, gió sẽ thổi bay lớp tro tàn đang vây quanh anh Nếu là lửa, lửa sẽ đốt cháy

lớp vỏ quỷ dữ để trả về cho anh một con người Lần đầu tiên Chí Phèo tỉnh “hắn

bâng khuâng như tỉnh dậy sau một cơn say rất dài” Chợt nhận ra nơi căn liều

ẩm thấp là ánh nắng ngoài kia rực rỡ biết bao, tiếng chim hót ngoài kia vui vẻ

quá “những tiếng quen thuộc ấy hôm nào chả có Nhưng hôm nay hắn mói nghe

thấy Chao ôi là buồn!” Chính cuộc sống dường như đã lay động tiềm thức xa

xôi của Chí Hơn hết, nó làm sống dậy ước mơ của một thời trai trẻ, nó làm Chí

Phèo nghĩ về cuộc đời của mình “đã tới cái dốc bên kia của cuộc đời” Dường

như Chí Phèo đã thay đổi, phải chăng Chí đang hối hận và ăn năn những việc

mà mình đã làm? Và rồi bàn tay ân cần của thị Nở cùng với tình yêu của thị đã khơi dậy trong Chí phần người Bát cháo hành chính là liều thuốc giải độc góp phần thức tỉnh phần người trong con quỷ dữ Đó là bát cháo của tình người Thị

Nở nhìn hắn ăn mà lắc đầu, thương hại Chao ôi, một người bất hạnh như thị Nở cũng biết thương hại cho người khác Quả thật Chí Phèo còn bất hạnh hơn cả thị

Nở Chí Phèo đã thay đổi, hắn đã thức tỉnh lương tri “hắn thèm lương thiện, hắn

muốn làm hòa với mọi người biết bao”.Chính thị Nở sẽ mở đường cho hắn Có

lẽ một chút tình thương, dù là tình thương của một con người dở hơi, bệnh hoạn, thô kịch, xấu xí, cũng đủ để làm sống dậy cả một bản tính người nơi Chí Phèo Thế mới biết sức cảm hóa tình thương kì diệu biết nhường nào! Thế là thị Nở sống với Chí Phèo được năm ngày Năm ngày thôi là hạnh phúc lắm rồi Thị Nở

cự tuyệt Chí Phèo một cách đau đớn Lời nói của cô Thị như một gáo nước lạnh tạt thẳng vào mặt Chí Phèo làm tắt ngúm ngọn lửa lòng vừa mới được nhen lên trong Chí Những lời nói đó như là những định kiến khắc nghiệt của xã hội phong kiến lấp mất lối về của anh Chí Phèo ngạc nhiên, ngẫn người, ngửi thấy hơi bát cháo hành Bát cháo của tình người giờ đây chỉ còn là mùi nó sắp tan biến, biến mất và Chí Phèo nhận ra rằng hắn sẽ không bao giờ được ăn cháo hành nữa, sẽ không thể nào trở thành người lương thiện nữa Chí Phèo nắm lấy tay thị Nở như nắm lấy chiếc cầu lương thiện, đó là sợ dây duy nhất giúp hắn trở

về lương thiện Nhưng không sợi dây đó đã đứt và không bao giờ nối lại được Chí Phèo đã khóc, khóc khi thức tỉnh lương tri, một con quỹ dữ biết khóc Khi con người khóc là còn có khả năng lương thiện, Chí Phèo vẫn còn cơ hội làm lại cuộc đời Và lần thứ hai, Chí Phèo khóc, đó là những giọt nước mắt tuyệt vọng,

Chí Phèo đã không trở về với lương thiện nữa Cánh cửa trở về với lương thiện,

xã hội loài người vừa mở ra thì cũng là lúc đóng sầm lại ngay trước mắt Chí Phèo Đó là bi kịch của một con người chết trên ngưỡng cửa trở về cuộc sống lương thiện Một con người như thị Nở mà Chí Phèo cũng không xứng đáng để chung sống, đó thật là một bi kịch Và bi kịch hơn là khi bản tính người nơi Chí Phèo trỗi dậy, cũng là lúc Chí Phèo hiểu rằng mình không còn trở về với lương thiện được nữa Chính cái xã hội thực dân nửa phong kiến đó đã cướp đi quyền làm người và mãi mãi không trả lại Nó đã tiêu hủy và đã bẻ gãy chiếc cầu nối Chí với cuộc đời

Bi kịch cuối cùng của Chí Phèo đó chính là bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người Đó là bi kịch đau đớn nhất, bi đát nhất Chí Phèo ý thức được quyền làm người của bản thân, biết rằng mình là một con người nên trong lúc say hắn đã cố gắng đi bằng hai chân về nhà Thế nhưng cả làng Vũ Đại trừ thị Nở thì không ai xem Chí Phèo là người Điều đó thể hiện qua tiếng chửi, chẳng có ai đáp lại tiếng chửi của hắn Tiếng chửi là sợi dây liên kết với xã hội loài người Chí Phèo muốn giao tiếp, Chí Phèo muốn nói chuyện với mọi người nhưng họ lại làm ngơ,

phớt lờ mặc kệ hắn chửi “chắc nó trừ mình ra” Đáp lại tiếng chửi của Chí Phèo

đó là sự im lặng và “tiếng chó cắn lao xao”, “chỉ có tiếng đáp lại lời của hắn”.

Chí Phèo đã bị gạt ra khỏi xã hội loài người, xã hội mà dù sống trong nó Chí cũng không được công nhận là người Thế rồi, Chí Phèo đã nhận ra được mình cần phải giải thoát Chí Phèo cầm dao đâm Bá Kiến để đòi lương thiện tại kẻ

đã tước đoạt lương thiện của mình và mãi mãi cũng không được trả lại Hắn đòi lương thiện một cách tuyệt vọng, hắn đã đâm chết Bá Kiến và tự giết mình

Những lời cuối cùng của Chí Phèo đó là những câu hỏi vụt lên đầy cay đắng và

không lời giải đáp: “tao muốn làm người lương thiện”, “ai cho tao lương thiện?

Làm thế nào cho mất được nhũng vết mảnh chai trên mặt này? Tao không thể là người lương thiện nữa” Câu hỏi chất chứa nỗi đau của một con người thấm thía

được nỗi đau khốn cùng của bi kịch cá nhân Làm sao mà có thể mất được những vết sẹo trên mặt Chí Phèo, mãi mãi cũng không thể biến mất, hắn biết rằng mãi mãi trong cuộc đời mình cũng không thể lương thiện được nữa, Chí Phèo bế tắc cùng cực nên đã chọn con đường chết Chí Phèo đâm Bá Kiến như tiêu diệt thế lực phong kiến chà đạp con người, không muốn người nông dân bị tha hóa như anh Anh Chí tự giết mình để kết thúc một cuộc đời bất hạnh đầy bi kịch

Qua tấn bi kịch của nhân vật Chí Phèo Người đọc phần nào cũng thấm thía

và xót thương cho một số phận đầy bi kịch đau đớn, bi đát đến như thế Đồng thời tố cáo xã hội thực dân nửa phong kiến vô nhân tính mất tình người, đó là xã hội ăn thịt người, bóp nghẹt sự sống khi mới sinh ra, dập tắt biết bao ước mơ và

đã đẩy người nông dân đến nơi vực thẩm, cận kề cái chết Cái chết của Chí Phèo

là tiếng kêu cứu về quyền làm người, cũng là tiếng gọi thầm thiết cấp bách của nhà văn: Hãy cứu lấy con người! Hãy yêu thương con người! Nếu như cả làng

Vũ Đại xem Chí Phèo là người giống như thị Nở, ai cũng tha thứ cho những lỗi lầm mà Chí Phèo đã tạo ra, cho Chí Phèo một cơ hội thì đâu xãy ra kết cục như ngày hôm nay, Chí Phèo đâu phải chết Tại sao họ lại cứ nghĩ đến những việc xấu, những lỗi lầm mà anh Chí gây ra trong khi đó anh Chí vẫn còn những phẩm chất tốt đẹp Đừng nghĩ cuộc đời mình giống như một trang giấy trắng một khi

đã dính mực thì đã hoàn toàn xấu, hãy nghĩ về những thứ tốt đẹp Hãy yêu

thương và quan tâm đến những số phận bất hạnh “Nơi lạnh nhất không phải là

Bắc Cực mà là nơi không có tình người” Với giọng điệu lạnh lùng, từ ngữ sắc

lạnh nhưng toát lên tình yêu thương đồng cảm với những nỗi đau, bị đày đọa và lăng nhục của người nông dân Tác giả còn khao khát có một cuộc sống mới, một cuộc sống bình đẳng giữa người với người

“Chí Phèo” - một kiệt tác bất hữu mà khi gấp lại trang sách, mỗi chúng ta không khỏi thổn thức về những điều thật tàn nhẫn trong cuộc sống hôm nay và ngày xưa Qua đó chúng ta còn bật lên những tiếng khóc cho số phận đầy bất hạnh và bi kịch như Chí Phèo Tác phẩm mãi mãi bất tử, mãi mãi có khả năng đánh thức trí tuệ và khơi dậy những tình cảm đẹp đẽ trong lòng người đọc bao thời đại Có nhà thơ đã viết rằng:

“Nam Cao mất và Chí Phèo vẫn sống Nào có dài chi một kiếp người

Nhà văn chết, nhân vật từ trang sách Vẫn ngày ngày lăn lốc giữa trần ai”

Cảm ơn Nam Cao đã đem đến một kiệt tác cho văn học dân tộc, để rồi “năm

năm cho một sự nghiệp không lẫn với ai, năm năm trung thành với hướng đi không nghiệp ngã năm năm cấy xới để tự biếm họa, tự khẳng định để có Nam Cao như hiện nay ta có” (Giáo sư Phong Lê).

Đề 2: Phân tích giá trị nhân đạo của tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao.

Hà Minh Đức đã nói rằng: “Dù viết trong đề tài nào, truyện của Nam Cao cũng thể hiện một tư tưởng chung: nỗi băn khoăn đến đau đớn trước thực trạng