Thông qua quan sát, trao đổi và các sản phẩm học tập của học sinh, giáo viên có thể nhận xét, đánh giá được sự tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh trong học tập: + Đánh giá tính tí[r]
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TÀI LIỆUTẬP HUẤN PHƯƠNG PHÁP VÀ KĨ THUẬT TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC THEO NHÓM VÀ HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC
MÔN:………
(Dành cho cán bộ quản lí, giáo viên trung học phổ thông)
Hà Nội, tháng 01 năm 2017
Trang 2LỜI NÓI ĐẦU
Việc đổi mới phương pháp, h́nh thức dạy học và kiểm tra, đánh giá theo địnhhướng phát triển năng lực học sinh đă được triển khai từ hơn 30 năm qua Hầu hếtgiáo viên hiện nay đă được trang bị lí luận về các phương pháp và kĩ thuật dạy họctích cực trong quá tŕnh đào tạo tại các trường sư phạm cũng như quá tŕnh bồidưỡng, tập huấn hằng năm Tuy nhiên, việc thực hiện các phương pháp dạy họctích cực trong thực tiễn c ̣n chưa thường xuyên và chưa hiệu quả Nguyên nhân làchương tŕnh hiện hành được thiết kế theo kiểu "xoáy ốc" nhiều ṿng nên trong nội bộmỗi môn học, có những nội dung kiến thức được chia ra các mức độ khác nhau đểhọc ở các cấp học khác nhau (nhưng không thực sự hợp lư và cần thiết); việc tŕnhbày kiến thức trong sách giáo khoa theo định hướng nội dung, nặng vềlập luận, suyluận, diễn giảih́nh thành kiến thức; cùng một chủ đề/vấn đề nhưng kiến thức lạiđược chia ra thành nhiều bài/tiết để dạy học trong 45 phút không phù hợp vớiphương pháp dạy học tích cực; có những nội dung kiến thức được đưa vào nhiềumôn học; hình thức dạy học chủ yếu trên lớp theo từng bài/tiết nhằm "truyền tải" hếtnhững gì được viết trong sách giáo khoa, chủ yếu là "hình thành kiến thức", ít thựchành, vận dụng kiến thức
Để khắc phục những hạn chế trên, Bộ Giáo dục và Đào tạo biên soạn tài liệutập huấn về "Phương pháp và kĩ thuật tổ chức hoạt động học theo nhóm và hướngdẫn học sinh tự học" nhằm hướng dẫn giáo viên các môn học chủ động lựa chọnnội dung sách giáo khoa hiện hành để xây dựng các bài học theo chủ đề; thiết kếtiến tŕnh dạy học theo các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực nhằm nâng caochất lượng tổ chức hoạt động học theo nhóm và hướng dẫn học sinh tự học Ngoàicác vấn đề chung về đổi mới nội dung, phương pháp, h́nh thức, kĩ thuật tổ chức dạyhọc và kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh, tài liệu tậptrung vào việc xây dựng bài học theo chủ đề gồm 6 bước:
Bước 1: Xác định vấn đề cầngiải quyết trong dạy học chủ đề sẽ xây dựngBước 2: Lựa chọn nội dung từ các bài học trong sách giáo khoa hiện hànhcủa một môn học hoặc các môn học có liên quan để xây dựng nội dung bài học
Bước 3: Xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiệnhành; dự kiến các hoạt động học sẽ tổ chức cho học sinhđể xác định các năng lực
và phẩm chất chủ yếu có thể góp phần hình thành/phát triển trong bài học
Bước 4: Xác định và mô tả mức độ yêu cầu (nhận biết, thông hiểu, vậndụng, vận dụng cao) của mỗi loại câu hỏi/bài tập có thể sử dụng để kiểm tra, đánhgiá năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học
Trang 3Bước 5: Biên soạn các câu hỏi/bài tập cụ thể theo các mức độ yêu cầu đã mô
tả ở Bước 4 để sử dụng trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học và kiểm tra,đánh giá, luyện tập theo chủ đề bài học
Bước 6: Thiết kế tiến trình dạy học bài học thành các hoạt động học theotiến trình sư phạm của phương pháp dạy học tích cựcđể tổ chức cho học sinh thựchiện ở trên lớp và ở nhà
Trong sinh hoạt chuyên môn dựa trên "Nghiên cứu bài học", các tổ/nhómchuyên môn có thể vận dụng quy trình này để xây dựng và thực hiện "Bài họcminh họa".Các bài học được xây dựng và trình bày trong tài liệu không phải là
"mẫu" mà được xem là các "Bài học minh họa" để giáo viên trao đổi, thảo luận,điều chỉnh, bổ sung cho phù hợp với điều kiện thức tiễn của các địa phương, nhàtrường.Việc phân tích, rút kinh nghiệm bài học được thực hiện theo các tiêu chí tạiCông văn 5555/BGDĐT-GDTrH ngày 08/10/2014
Tuy đã hết sức cố gắng nhưng tài liệu không tránh khỏi những thiếu sót Cáctác giả mong nhận được ý kiến góp ý của các thầy giáo, cô giáo để tài liệu đượchoàn thiện hơn, đáp ứng được yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay
Trân trọng cảm ơn./
Nhóm biên soạn
Trang 4PHẦN I MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG
VỀ ĐỔI MỚI NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP, HÌNH THỨC
TỔ CHỨC DẠY HỌC VÀ KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ I.Một số vấn đề chung về đổi mới dạy học và kiểm tra, đánh giá
1 Đổi mới hình thức và phương pháp dạy học nhằm phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo và rèn luyện phương pháp tự học; tăng cường kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức, kỹ năng vào giải quyết các vấn đề thực tiễn
Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trìnhgiáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗquan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh làm đượccái gì qua việc học Để đảm bảo được điều đó, nhất định phải thực hiện thành côngviệc chuyển từ phương pháp dạy học nặng về truyền thụ kiến thức sang dạy cáchhọc, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩmchất; đồng thời phải chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trínhớ sang kiểm tra, đánh giá năng lực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề, chútrọng kiểm tra đánh giá trong quá trình dạy học để có thể tác động kịp thời nhằmnâng cao chất lượng của các hoạt động dạy học và giáo dục
- Báo cáo chính trị Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI:“Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi, kiểm tra theo hướng hiện đại; nâng cao chất lượng toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lý tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội”.
- Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện
giáo dục và đào tạo: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức,
kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”; “Đổi mới căn bản hình thức và phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo, bảo đảm trung thực, khách quan Việc thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo cần từng bước theo các tiêu chí tiên tiến được xã hội và cộng đồng giáo dục thế giới tin cậy và công nhận Phối hợp sử dụng kết quả đánh giá trong quá trình học với đánh giá cuối kỳ, cuối năm học; đánh giá của người dạy với tự đánh giá của người học; đánh giá của nhà trường với đánh giá của gia đình và của xã hội”. - Chiến lược phát triển giáo dục
Trang 5giai đoạn 2011 – 2020 ban hành kèm theo Quyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012
của Thủ tướng Chính phủ: "Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo
và năng lực tự học của người học"; "Đổi mới kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, kỳ thi tuyển sinh đại học, cao đẳng theo hướng đảm bảo thiết thực, hiệu quả, khách quan
và công bằng; kết hợp kết quả kiểm tra đánh giá trong quá trình giáo dục với kết quả thi".
- Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện
giáo dục và đào tạo xác định “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”; “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời” Theo tinh thần đó, các yếu tố của quá trình giáo dục trong nhà
trường trung học cần được tiếp cận theo hướng đổi mới
- Nghị quyết số 44/NQ-CP, ngày 09/6/2014 Ban hành Chương trình hành độngcủa Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm 2013Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản, toàndiện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều
kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế: “Đổi mới hình thức, phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục theo hướng đánh giá năng lực của người học; kết hợp đánh giá cả quá trình với đánh giá cuối
kỳ học, cuối năm học theo mô hình của các nước có nền giáo dục phát triển”
Thực hiện định hướng nêu trên việc đổi mới nội dung, phương pháp, hìnhthức tổ chức dạy học và kiểm tra, đánh giá theo định hướng năng lực người họctrong giáo dục phổ thông cần được thực hiện một cách đồng bộ Cụ thể như sau:
a) Về nội dung dạy học
Nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên áp dụng thường xuyên và hiệuquả các phương pháp dạy học tích cực, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo các địaphương giao quyền tự chủ xây dựng và thực hiện kế hoạch giáo dục, phát huy vai tròsáng tạo của nhà trường và giáo viên Theo đó, các cơ sở giáo dục trung học, tổchuyên môn và giáo viên được chủ động, linh hoạt trong việc xây dựng kế hoạchgiáo dục định hướng phát triển năng lực học sinh phù hợp với điều kiện thực tế củanhà trường, địa phương và khả năng của học sinh Nhà trường tổ chức cho giáo viên
rà soát nội dung chương trình, sách giáo khoa, điều chỉnh nội dung dạy học theohướng tinh giản; xây dựng các chủ đề tích hợp, liên môn nhằm khắc phục hạn chế về
Trang 6cấu trúc chương trình kiểu "xoáy ốc" dẫn đến một số kiến thức học sinh đã được học ởlớp dưới có thể lại được tác giả đưa vào sách giáo khoa lớp trên theo lôgic của vấn đềkhiến học sinh phải học lại một cách chưa hợp lý, gây quá tải.
Kế hoạch giáo dục của mỗi trường được xây dựng từ tổ bộ môn, đượcphòng, sở góp ý và phê duyệt để làm căn cứ tổ chức thực hiện và thanh tra, kiểmtra Kế hoạch như vậy tạo điều kiện cho các trường được linh hoạt áp dụng cáchình thức tổ chức giáo dục, các phương pháp dạy học tiên tiến mà không bị áp đặt
từ cấp trên
b) Về phương pháp dạy học
Có nhiều năng lực cần hình thành và phát triển cho học sinh trong dạy họcnhư: năng lực tự học; năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề; năng lực sáng tạo;năng lực giao tiếp và hợp tác; năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyềnthông Trong số đó, phát triển năng lực sáng tạo, năng lực phát hiện và giải quyếtvấn đề của học sinh là mục tiêu quan trọng, qua đó góp phần thúc đẩy sự hìnhthành và phát triển của các năng lực khác Để có thể đạt được mục tiêu đó, phươngpháp dạy học cần phải đổi mới sao cho phù hợp với tiến trình nhận thức khoa học
để học sinh có thể tham gia vào hoạt động tìm tòi sáng tạo giải quyết vấn đề; gópphần đắc lực hình thành năng lực hành động, phát huy tính tích cực, độc lập, sángtạo của học sinh để từ đó bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, hình thànhkhả năng học tập suốt đời Việc tập dượt cho học sinh biết phát hiện, đặt ra và giảiquyết những vấn đề gặp phải trong học tập, trong cuộc sống của cá nhân, gia đình
và cộng đồng phải được đặt như một mục tiêu của giáo dục và đào tạo
Từ năm học 2011 - 2012, Bộ GDĐT chỉ đạo triển khai áp dụng phương pháp
"Bàn tay nặn bột" ở tiểu học và trung học cơ sở Bản chất của phương pháp dạyhọc này là tổ chức hoạt động học dựa trên tìm tòi, nghiên cứu; học sinh chiếm lĩnhđược kiến thức, kĩ năng dựa trên các hoạt động trải nghiệm và tư duy khoa học.Tăng cường chỉ đạo việc hướng dẫn học sinh vận dụng kiến thức liên môn vào giải
quyết các vấn đề thực tiễn thông qua "Dạy học dựa trên dự án", tổ chức các "Hoạt động trải nghiệm sáng tạo"; tổ chức câu lạc bộ âm nhạc, mỹ thuật, thể thao… có tác
dụng huy động các bậc cha mẹ, các lực lượng xã hội tham gia giáo dục học sinhtoàn diện Các phương pháp dạy học tích cực như vậy đều là dạy học thông qua tổchức hoạt động học Trong quá trình dạy học, học sinh là chủ thể nhận thức, giáoviên có vai trò tổ chức, kiểm tra, định hướng hoạt động học tập của học sinh theomột chiến lược hợp lý sao cho học sinh tự chủ chiếm lĩnh, xây dựng tri thức Quátrình dạy học các tri thức thuộc một môn khoa học cụ thể được hiểu là quá trìnhhoạt động của giáo viên và của học sinh trong sự tương tác thống nhất biện chứngcủa ba thành phần trong hệ dạy học bao gồm: Giáo viên, học sinh và tư liệu hoạtđộng dạy học
Trang 7Hoạt động học của học sinh bao gồm các hành động với tư liệu dạy học, sựtrao đổi, tranh luận với nhau và sự trao đổi với giáo viên Hành động học của họcsinh với tư liệu hoạt động dạy học là sự thích ứng của học sinh với tình huống họctập đồng thời là hành động chiếm lĩnh, xây dựng tri thức cho bản thân mình Sựtrao đổi, tranh luận giữa học sinh với nhau và giữa học sinh với giáo viên nhằmtranh thủ sự hỗ trợ xã hội từ phía giáo viên và tập thể học sinh trong quá trìnhchiếm lĩnh tri thức Thông qua các hoạt động của học sinh với tư liệu học tập và sựtrao đổi đó mà giáo viên thu được những thông tin liên hệ ngược cần thiết cho sựđịnh hướng của giáo viên đối với học sinh.
Hoạt động của giáo viên bao gồm hành động với tư liệu dạy học và sự traođổi, định hướng trực tiếp với học sinh Giáo viên là người tổ chức tư liệu hoạt độngdạy học, cung cấp tư liệu nhằm tạo tình huống cho hoạt động của học sinh Dựatrên tư liệu hoạt động dạy học, giáo viên có vai trò tổ chức, kiểm tra, định hướnghoạt động của học sinh với tư liệu học tập và định hướng sự trao đổi, tranh luậncủa học sinh với nhau
Trong dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, học sinh vừa nắm được trithức mới, vừa nắm được phương pháp lĩnh hội tri thức đó, phát triển tư duy tíchcực, sáng tạo, được chuẩn bị một năng lực thích ứng với đời sống xã hội, phát hiệnkịp thời và giải quyết hợp lý các vấn đề nảy sinh
Như vậy, phương pháp dạy học tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tíchcực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tínhtích cực của người học chứ không phải là tập trung vào phát huy tính tích cực củangười dạy, tuy nhiên để dạy học theo phương pháp tích cực thì giáo viên phải nỗlực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động Phương pháp dạy học tích cựcnhấn mạnh việc lấy hoạt động học làm trung tâm của quá trình dạy học, nghĩa lànhấn mạnh hoạt động học và vai trò của học sinh trong quá trình dạy học, khác vớicách tiếp cận truyền thống lâu nay là nhấn mạnh hoạt động dạy và vai trò của giáoviên Mặc dù có thể được thể hiện qua nhiều phương pháp khác nhau nhưng nhìnchung các phương pháp dạy học tích cực đều có những đặc trưng cơ bản sau:
- Dạy học là tổ chức các hoạt động học tập của học sinh: Trong phương phápdạy học tích cực, học sinh được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổchức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá những điều mình chưa rõ chứkhông phải thụ động tiếp thu những tri thức đã được giáo viên sắp đặt Được đặtvào những tình huống của đời sống thực tế, học sinh trực tiếp quan sát, thảo luận,làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra theo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắmđược kiến thức kĩ năng mới, vừa nắm được phương pháp chiếm lĩnh kiến thức, kĩnăng đó, không rập theo những khuôn mâu sẵn có, được bộc lộ và phát huy tiềm
Trang 8năng sáng tạo Dạy theo cách này thì giáo viên không chỉ giản đơn truyền đạt trithức mà còn hướng dẫn hành động.
- Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học: Các phương pháp dạyhọc tích cực coi việc rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là mộtbiện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là một mục tiêu dạy học Trong cácphương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học Nếu rèn luyện cho người học
có được phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng hamhọc, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con người, kết quả học tập sẽ được nhânlên gấp bội Vì vậy, cần phải nhấn mạnh mặt hoạt động học trong quá trình dạyhọc, nỗ lực tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang tự học chủ động, đặtvấn đề phát triển tự học ngay trong trường phổ thông, không chỉ tự học ở nhà saubài lên lớp mà tự học cả trong tiết học có sự hướng dẫn của giáo viên
- Dạy học tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác: Trongmột lớp học mà trình độ kiến thức, tư duy của học sinh không thể đồng đều tuyệtđối thì khi áp dụng phương pháp tích cực phải có sự phân hóa về cường độ, tiến độhoàn thành nhiệm vụ học tập, nhất là khi bài học được thiết kế thành một chuỗihoạt động độc lập Áp dụng phương pháp tích cực ở trình độ càng cao thì sự phânhóa này càng lớn Tuy nhiên, trong học tập, không phải mọi tri thức, kĩ năng, thái
độ đều được hình thành bằng những hoạt động độc lập cá nhân Lớp học là môitrường giao tiếp giáo viên - học sinh và học sinh - học sinh, tạo nên mối quan hệhợp tác giữa các cá nhân trên con đường chiếm lĩnh nội dung học tập Thông quathảo luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định haybác bỏ, qua đó người học nâng mình lên một trình độ mới Được sử dụng phổ biếntrong dạy học hiện nay là hoạt động hợp tác trong nhóm nhỏ Học tập hợp tác làmtăng hiệu quả học tập, nhất là lúc phải giải quyết những vấn đề gay cấn, lúc xuấthiện thực sự nhu cầu phối hợp giữa các cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung
- Dạy học có sự kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò: Trong quátrình dạy học, việc đánh giá học sinh không chỉ nhằm mục đích nhận định thựctrạng và điều chỉnh hoạt động học của trò mà còn đồng thời tạo điều kiện nhậnđịnh thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy Trong phương pháp tích cực,giáo viên phải hướng dẫn học sinh phát triển kĩ năng tự đánh giá để tự điều chỉnhcách học Liên quan với điều này, giáo viên cần tạo điều kiện thuận lợi để học sinhđược tham gia đánh giá lẫn nhau
Trong dạy học tích cực, giáo viên không còn đóng vai trò đơn thuần là ngườitruyền đạt kiến thức, giáo viên trở thành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn cáchoạt động độc lập hoặc theo nhóm nhỏ để học sinh tự lực chiếm lĩnh nội dung họctập, chủ động đạt các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chươngtrình Trên lớp, học sinh hoạt động là chính, giáo viên có vẻ "nhàn" hơn nhưng
Trang 9trước đó, khi soạn giáo án, giáo viên đã phải đầu tư công sức, thời gian rất nhiều sovới kiểu dạy và học thụ động mới có thể thực hiện bài lên lớp với vai trò là ngườigợi mở, xúc tác, động viên, cố vấn, trọng tài trong các hoạt động tìm tòi hào hứng,tranh luận sôi nổi của học sinh Giáo viên phải có trình độ chuyên môn sâu rộng,
có trình độ sư phạm lành nghề mới có thể tổ chức, hướng dẫn các hoạt động củahọc sinh mà nhiều khi diễn biến ngoài tầm dự kiến của giáo viên
c) Về kĩ thuật tổ chức hoạt động học của học sinh
Theo quan điểm dạy học định hướng phát triển năng lực học sinh, quá trìnhdạy - học bao gồm một hệ thống các hành động có mục đích của giáo viên tổ chứchoạt động trí óc và tay chân của học sinh, đảm bảo cho học sinh chiếm lĩnh đượcnội dung dạy học, đạt được mục tiêu xác định Trong quá trình dạy học, giáo viên
tổ chức định hướng hành động chiếm lĩnh tri thức của học sinh phỏng theo tiếntrình của chu trình sáng tạo khoa học Như vậy, chúng ta có thể hình dung diễnbiến của hoạt động dạy học như sau:
- Giáo viên tổ chức tình huống, giao nhiệm vụ cho học sinh Học sinh hănghái đảm nhận nhiệm vụ, gặp khó khăn, nảy sinh vấn đề cần tìm tòi giải quyết Dưới
sự chỉ đạo của giáo viên, vấn đề được diễn đạt chính xác hóa, phù hợp với mục tiêudạy học và các nội dung cụ thể đã xác định
- Học sinh tự chủ tìm tòi giải quyết vấn đề đặt ra Với sự theo dõi, địnhhướng, giúp đỡ của giáo viên, hoạt động học của học sinh diễn ra theo một tiếntrình hợp lí, phù hợp với những đòi hỏi phương pháp luận
- Giáo viên chỉ đạo sự trao đổi, tranh luận của học sinh, bổ sung, tổng kết,khái quát hóa, thể chế hóa tri thức, kiểm tra kết quả học phù hợp với mục tiêu dạyhọc các nội dung cụ thể đã xác định
Tổ chức tiến trình dạy học như vậy, lớp học có thể được chia thành từngnhóm nhỏ Tùy mục đích, yêu cầu của vấn đề học tập, các nhóm được phân chiangẫu nhiên hay có chủ định, được duy trì ổn định hay thay đổi trong từng phần củatiết học, được giao cùng một nhiệm vụ hay những nhiệm vụ khác nhau Trongnhóm nhỏ, mỗi thành viên đều phải làm việc tích cực, không thể ỷ lại vào một vàingười hiểu biết và năng động hơn Các thành viên trong nhóm giúp đỡ nhau tìmhiểu vấn đề nêu ra trong không khí thi đua với các nhóm khác Kết quả làm việccủa mỗi nhóm sẽ đóng góp vào kết quả học tập chung của cả lớp Các kĩ thuật dạyhọc tích cực như sẽ được sử dụng trong tốt chức hoạt động nhóm trên lớp để thựchiện các nhiệm vụ nhỏ nhằm đạt mục tiêu dạy học
Như vậy, mỗi bài học bao gồm các hoạt động học theo tiến tŕnh sư phạm củaphương pháp dạy học tích cực được sử dụng Mỗi hoạt động học có thể sử dụng
Trang 10một kĩ thuật dạy học tích cực nào đó để tổ chức nhưng đều được thực hiện theo cácbước như sau:
(1) Chuyển giao nhiệm vụ học tập: nhiệm vụ học tập rơ ràng và phù hợp với
khả năng của học sinh, thể hiện ở yêu cầu về sản phẩm mà học sinh phải hoànthành khi thực hiện nhiệm vụ; h́nh thức giao nhiệm vụ sinh động, hấp dẫn, kíchthích được hứng thú nhận thức của học sinh; đảm bảo cho tất cả học sinh tiếp nhận
và sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ
(2) Thực hiện nhiệm vụ học tập: khuyến khích học sinh hợp tác với nhau khi
thực hiện nhiệm vụ học tập; phát hiện kịp thời những khó khăn của học sinh và cóbiện pháp hỗ trợ phù hợp, hiệu quả; không có học sinh bị "bỏ quên"
(3) Báo cáo kết quả và thảo luận: h́nh thức báo cáo phù hợp với nội dung
học tập và kĩ thuật dạy học tích cực được sử dụng; khuyến khích cho học sinh traođổi, thảo luận với nhau về nội dung học tập; xử lí những t́nh huống sư phạm nảysinh một cách hợp lí
(4) Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập: nhận xét về quá tŕnh thực
hiện nhiệm vụ học tập của học sinh; phân tích, nhận xét, đánh giá kết quả thực hiệnnhiệm vụ và những ư kiến thảo luận của học sinh; chính xác hóa các kiến thức màhọc sinh đă học được thông qua hoạt động
2 Kiểm tra, đánh giá trong quá trình dạy họctheo định hướng phát triển năng lực học sinh, vì sự tiến bộ của học sinh
Thực hiện chuyển từ chú trọng kiểm tra kết quả ghi nhớ kiến thức cuối kỳ, cuốinăm sang coi trọng kết hợp kết quả đánh giá phong cách học và năng lực vận dụngkiến thức trong quá trình giáo dục và tổng kết cuối kỳ, cuối năm học để hướng tớiphát triển năng lực của học sinh; coi trọng đánh giá để giúp đỡ học sinh về phươngpháp học tập, động viên sự cố gắng, hứng thú học tập của các em trong quá trình dạyhọc Việc kiểm tra, đánh giá không chỉ là việc xem học sinh học được cái gì mà quantrọng hơn là biết học sinh học như thế nào, có biết vận dụng không
Kiểm tra, đánh giá trong quá trình dạy học sinh là những hoạt động quan sát,theo dõi, trao đổi, kiểm tra, nhận xét quá trình học tập, rèn luyện của học sinh; tưvấn, hướng dẫn, động viên học sinh; nhận xét định tính hoặc định lượng về kết quảhọc tập, rèn luyện, sự hình thành và phát triển một số năng lực, phẩm chất của họcsinh nhằm mục đích giúp học sinh tự rút kinh nghiệm và nhận xét lẫn nhau trongquá trình học tập, tự điều chỉnh cách học, qua đó dần hình thành và phát triển nănglực vận dụng kiến thức, khả năng tự học, phát hiện và giải quyết vấn đề trong môitrường giao tiếp, hợp tác; bồi dưỡng hứng thú học tập và rèn luyện của học sinhtrong quá trình giáo dục Thông qua kiểm tra, đánh giá, giáo viên rút kinh nghiệm,điều chỉnh hoạt động dạy học và giáo dục ngay trong quá trình và kết thúc mỗi giai
Trang 11đoạn dạy học và giáo dục; kịp thời phát hiện những cố gắng, tiến bộ của học sinh
để động viên, khích lệ; phát hiện những khó khăn chưa thể tự vượt qua của họcsinh để hướng dẫn, giúp đỡ; đưa ra nhận định phù hợp về những ưu điểm nổi bật
và những hạn chế của mỗi học sinh để có biện pháp khắc phục kịp thời nhằm nângcao chất lượng, hiệu quả hoạt động học tập, rèn luyện của học sinh
Đánh giá phải hướng tới sự phát triển phẩm chất và năng lực của học sinhthông qua mức độ đạt chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ và các biểu hiện năng lực,phẩm chất của học sinh dựa trên mục tiêu giáo dục THCS; coi trọng đánh giá đểgiúp đỡ học sinh về phương pháp học tập.Chú trọng đánh giá thường xuyên đối vớitất cả học sinh: đánh giá các hoạt động trên lớp; đánh giá qua hồ sơ học tập, vở họctập; đánh giá qua việc học sinh báo cáo kết quả thực hiện một dự án học tập,nghiên cứu khoa học, kĩ thuật, báo cáo kết quả thực hành, thí nghiệm; đánh giá quabài thuyết trình (bài viết, bài trình chiếu, video clip,…) về kết quả thực hiện nhiệm
vụ học tập (sau đây gọi chung là sản phẩm học tập); kết hợp đánh giá trong quátrình dạy học, giáo dục và đánh giá tổng kết cuối kỳ, cuối năm học Kết hợp đánhgiá của giáo viên với tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của học sinh, đánh giá củacha mẹ học sinh và cộng đồng.Coi trọng đánh giá sự tiến bộ của mỗi học sinh,không so sánh học sinh này với học sinh khác; coi trọng việc động viên, khuyếnkhích sự hứng thú, tính tích cực và vượt khó trong học tập, rèn luyện của học sinh;giúp học sinh phát huy năng khiếu cá nhân; đảm bảo kịp thời, công bằng, kháchquan, không tạo áp lực cho học sinh, giáo viên và cha mẹ học sinh
a) Đánh giá quá trình học tập của học sinh
Trong quá trình dạy học, căn cứ vào đặc điểm và mục tiêu của bài học, củamỗi hoạt động trong bài học, giáo viên tiến hành một số việc như sau:
- Theo dõi, kiểm tra quá trình và từng kết quả thực hiện nhiệm vụ của họcsinh theo tiến trình dạy học; quan tâm tiến độ hoàn thành từng nhiệm vụ của họcsinh để áp dụng biện pháp cụ thể, kịp thời giúp đỡ học sinh vượt qua khó khăn
- Ghi nhận xét vào phiếu, vở, sản phẩm học tập của học sinh về những kếtquả đã làm được hoặc chưa làm được, mức độ hiểu biết và năng lực vận dụng kiếnthức, mức độ thành thạo các thao tác, kĩ năng cần thiết
- Đánh giá sự hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực của học sinh,quan sát các biểu hiện trong quá trình học tập, sinh hoạt và tham gia các hoạt độngtập thể để nhận xét sự hình thành và phát triển một số phẩm chất, năng lực của họcsinh; từ đó động viên, khích lệ, giúp học sinh khắc phục khó khăn; phát huy ưuđiểm và các phẩm chất, năng lực riêng; điều chỉnh hoạt động, ứng xử để tiến bộ
- Khuyến khích, hướng dẫn học sinh tự đánh giá và tham gia nhận xét, góp ýbạn, nhóm bạn: Học sinh tự rút kinh nghiệm ngay trong quá trình thực hiện từng
Trang 12nhiệm vụ học tập, hoạt động giáo dục khác; trao đổi với giáo viên để được góp ý,hướng dẫn; Học sinh tham gia nhận xét, góp ý bạn, nhóm bạn ngay trong quá trìnhthực hiện các nhiệm vụ học tập môn học và hoạt động giáo dục; thảo luận, hướngdẫn, giúp đỡ bạn hoàn thành nhiệm vụ.
Kiểm tra, đánh giá thường xuyên được tiến hành trong quá trình học sinhthực hiện các nhiệm vụ học tập Mục đích và phương thức kiểm tra, đánh giá trongmỗi giai đoạn thực hiện một nhiệm vụ học tập như sau:
- Chuyển giao nhiệm vụ: Giáo viên tổ chức một tình huống có tiềm ẩn vấn
đề, lựa chọn một kỹ thuật học tích cực phù hợp để giao cho học sinh giải quyết tìnhhuống Trong quá trình chuyển giao nhiệm vụ, giáo viên cần quan sát, trao đổi vớihọc sinh để kiểm tra, đánh giá về khả năng tiếp nhận và sẵn sàngthực hiện nhiệm
vụ học tập của học sinh trong lớp
- Thực hiện nhiệm vụ: Học sinh hoạt động tự lực giải quyết nhiệm vụ (Cánhân, cặp đôi hoặc nhóm nhỏ) Hoạt động giải quyết vấn đề có thể (thường) đượcthực hiện ở ngoài lớp học và ở nhà Trong quá trình học sinh thực hiện nhiệm vụhọc tập, giáo viên quan sát, theo dõi hành động, lời nói của học sinh để đánh giámức độ tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh; khả năng phát hiện vấn đề cầngiải quyết và đề xuất các giải pháp nhằm giải quyết vấn đề; khả năng lựa chọn,điều chỉnh và thực hiện giải pháp để giải quyết vấn đề; phát hiện những khó khăn,sai lầm của học sinh để có giải pháp hỗ trợ phù hợp giúp học sinh thực hiện đượcnhiệm vụ học tập
- Báo cáo, thảo luận: Sử dụng kĩ thuật được lựa chọn, giáo viên tổ chức chohọc sinh báo cáo và thảo luận về kết quả thực hiện nhiệm vụ, có thể là một báo cáokết quả thực hiện một dự án học tập; dự án nghiên cứu khoa học, kĩ thuật; báo cáokết quả thực hành, thí nghiệm; bài thuyết trình (bài viết, bài trình chiếu, video clip,
…) về kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập
b)Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh
Định hướng chung trong đánh giá kết quả học tập của học sinh là phải xâydựng đề thi, kiểm tra theo ma trận; đánh giá kết quả học tập, rèn luyện của học sinhtrong dạy học được thực hiện qua các bài kiểm bao gồm các loại câu hỏi, bài tậptheo 4 mức độ yêu cầu:
- Nhận biết: học sinh nhận biết, nhắc lại hoặc mô tả đúng kiến thức, kĩ năng
đã học khi được yêu cầu
- Thông hiểu: học sinh diễn đạt đúng kiến thức hoặc mô tả đúng kĩ năng đãhọc bằng ngôn ngữ theo cách của riêng mình, có thể thêm các hoạt động phân tích,giải thích, so sánh; áp dụng trực tiếp (làm theo mẫu) kiến thức, kĩ năng đã biết đểgiải quyết các tình huống, vấn đề trong học tập
Trang 13- Vận dụng: học sinh kết nối và sắp xếp lại các kiến thức, kĩ năng đã học đểgiải quyết thành công tình huống, vấn đề tương tự tình huống, vấn đề đã học
- Vận dụng cao: học sinh vận dụng được các kiến thức, kĩ năng để giải quyếtcác tình huống, vấn đề mới, không giống với những tình huống, vấn đề đã đượchướng dẫn; đưa ra những phản hồi hợp lí trước một tình huống, vấn đề mới tronghọc tập hoặc trong cuộc sống
Căn cứ vào mức độ phát triển năng lực của học sinh ở từng học kỳ và từngkhối lớp, giáo viên và nhà trường xác định tỷ lệ các câu hỏi theo 4 mức độ yêu cầutrong các bài kiểm tra trên nguyên tắc đảm bảo sự phù hợp với đối tượng học sinh
và tăng dần tỷ lệ các câu hỏi ở mức độ yêu cầu vận dụng, vận dụng cao
Bảng dưới đây là một ví dụ mô tả về 4 mức độ yêu cầu cần đạt của một sốloại câu hỏi, bài tập thông thường:
Loại câu
hỏi/bài
tập
Mức độ yêu cầu cần đạt Nhận biết Thông hiểu Vận dụng Vận dụng cao
Câu hỏi/
bài tập
định tính
Xác địnhđược mộtđơn vị kiếnthức và nhắclại đượcchính xácnội dung củađơn vị kiếnthức đó
Sử dụng mộtđơn vị kiếnthức để giảithích về mộtkhái niệm,quan điểm,nhận định
liên quan trựctiếp đến kiếnthức đó
Xác định và vậndụng được nhiềunội dung kiếnthức có liênquan để pháthiện, phân tích,luận giải vấn đềtrong t́nh huốngquen thuộc
Xác định và vậndụng được nhiềunội dung kiếnthức có liên quan
để phát hiện,phân tích luậngiải vấn đề trongt́nh huống mới
Xác định đượccác mối liên hệliên quan đếncác đại lượngcần t́m và tínhđược các đạilượng cần t́mthông qua một
số bước suyluận trunggian
Xác định và vậndụng được cácmối liên hệ giữacác đại lượngliên quan để giảiquyết một bàitoán/vấn đềtrong t́nh huốngquen thuộc
Xác định và vậndụng được cácmối liên hệ giữacác đại lượngliên quan để giảiquyết một bàitoán/vấn đề trongt́nh huống mới
Trang 14Căn cứ vào kếtquả thí nghiệm
đă tiến hành,tŕnh bày đượcmục đích, dụng
cụ, các bướctiến hành vàphân tích kếtquả rút ra kếtluận
Căn cứ vàophương án thínghiệm, nêuđược mục đích,lựa chọn dụng
cụ và bố trí thínghiệm; tiếnhành thí nghiệm
và phân tích kếtquả để rút ra kếtluận
Căn cứ vào yêucầu thí nghiệm,nêu được mụcđích, phương ánthí nghiệm, lựachọn dụng cụ và
bố trí thí nghiệm;tiến hành thínghiệm và phântích kết quả đểrút ra kết luận
3 Tiêu chí đánh giá bài học
Mỗi bài học có thể được thực hiện ở nhiều tiết học nên một nhiệm vụ họctập có thể được thực hiện ở trong và ngoài lớp học V́ thế, trong một tiết học có thểchỉ thực hiện một số hoạt động học trong tiến tŕnh bài học theo phương pháp dạyhọc tích cực được sử dụng Khi phân tích, rút kinh nghiệm một bài học cần sửdụng các tiêu chí phân tích, rút kinh nghiệm về kế hoạch và tài liệu dạy học đăđược nêu rơ trong Công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH ngày 08/10/2014 Bảngdưới đây đưa ra 03 mức độ của mỗi tiêu chí đánh giá
a) Việc đánh giá về kế hoạch và tài liệu dạy học được thực hiện dựa trên hồ
sơ dạy học theo các tiêu chí về: phương pháp dạy học tích cực; kĩ thuật tổ chức hoạt động học; thiết bị dạy học và học liệu; phương án kiểm tra, đánh giá quá tŕnh
và kết quả học tập của học sinh.
T́nh huống/câu hỏi/nhiệm vụ mở đầu chỉ có thể được giải quyết một phần hoặc phỏng đoán được kết quả nhưng chưa lí giải được đầy đủ bằng kiến thức/kĩ năng đă có
T́nh huống/câu hỏi/nhiệm vụ mở đầu gần gũi với kinhnghiệm sống của học sinh và chỉ có thể được giải quyết một phần hoặc phỏng đoán được kếtquả nhưng chưa lí giải được đầy đủ
Trang 15đặt ra vấn đề/câu hỏi chính của bài học.
của học sinh; tạo được mâu thuẫn nhận thức
bằng kiến thức/kĩ năng cũ; đặt ra được vấn đề/câu hỏi chínhcủa bài học
Kiến thức mới được tŕnh bày rơ ràng, tường minh bằng kênh
chữ/kênh h́nh/kênhtiếng; có câu hỏi/lệnh cụ thểcho học sinhhoạt động
để tiếp thu kiến thức mới
Kiến thức mới được thể hiện trong kênh chữ/kênh h́nh/kênhtiếng; có câu hỏi/lệnh cụ thể chohọc sinh hoạt động
để tiếp thu kiến thức mớivàgiải quyết được đầy đủ t́nh huống/câu hỏi/
nhiệm vụ mở đầu
Kiến thức mới được thể hiện bằng kênh chữ/kênh h́nh/kênh tiếng gắn với vấn đề cần giải quyết; tiếp nối với vấn đề/câu hỏi chính của bài học để học sinh tiếp thu vàgiải quyết được vấn đề/câu hỏi chính của bài học
Có câu hỏi/bài tập vận dụng trực tiếp những kiến thức mới học nhưng chưa nêu rơ lí do, mục đích của mỗi câu hỏi/bài tập
Hệ thống câu hỏi/bài tập được lựa chọn thành hệ thống; mỗi câu hỏi/
bài tập có mục đích cụ thể, nhằm rèn luyện các kiến thức/kĩ năng cụ thể
Hệ thống câu hỏi/bàitập được lựa chọn thành hệ thống, gắn với t́nh huống thực tiễn; mỗi câu hỏi/bàitập có mục đích cụ thể, nhằm rèn luyện các kiến thức/kĩ năng cụ thể
Có yêu cầu học sinh liên hệ thực tế/bổ sung thông tin liên quan nhưng chưa mô tả
rơ sản phẩm vận dụng/mở rộng mà học sinh phải thực hiện
Nêu rơ yêu cầu và
mô tả rơ sản phẩm vận dụng/mở rộng
mà học sinh phải thực hiện
Hướng dẫn để học sinh tự xác định vấn
đề, nội dung, h́nh thức thể hiện của sảnphẩm vận dụng/mở rộng
Mục tiêu, phương thức hoạt động và
