Một số khái niệm, đặc điểm, vai trò của làng nghề
Lịch sử nông thôn Việt Nam luôn gắn bó chặt chẽ với các làng quê, phản ánh rõ nét hoạt động sản xuất nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp của cộng đồng dân cư.
Làng là một cộng đồng dân cư tập trung tại nông thôn, đóng vai trò như một tế bào xã hội của người Việt, nơi mà cư dân sống và sản xuất dựa trên quan hệ láng giềng Ban đầu, người dân chủ yếu làm nông nghiệp, nhưng theo thời gian, nhiều bộ phận đã chuyển sang các nghề khác, hình thành những mối liên kết chặt chẽ và chuyên môn hóa cao Khái niệm về làng nghề hiện nay đã thay đổi, không chỉ là nơi mà mọi người đều làm cùng một nghề mà còn bao gồm sự đa dạng trong hoạt động sản xuất Theo nhà nghiên cứu Trần Minh Yến, làng nghề là một thiết chế kinh tế - xã hội, nơi nhiều hộ gia đình cùng sống bằng nghề thủ công và có mối liên kết về kinh tế, xã hội và văn hóa Bùi Văn Vượng cũng định nghĩa làng nghề truyền thống không nhất thiết yêu cầu mọi người đều sản xuất hàng thủ công, mà nhiều thợ thủ công cũng làm nông Để xác định một làng nghề, cần xem xét tỷ trọng lao động và thu nhập từ ngành nghề đó trong tổng thể làng Ngày nay, làng nghề không chỉ giới hạn trong công nghệ thủ công mà còn bao gồm cả cơ sở dịch vụ và ngành nghề hỗ trợ sản xuất, với sự hiện diện của các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ phân phối hàng hóa và nguyên liệu.
Hiện nay, khái niệm về làng nghề theo thông tư 116/2006/TT-BNN của
Theo Bộ NN&PTNT, làng nghề được định nghĩa là cụm dân cư cấp thôn, ấp, bản, làng, buôn, phum, sóc hoặc các điểm dân cư tương tự trong một xã, thị trấn, nơi có các hoạt động ngành nghề nông thôn sản xuất nhiều loại sản phẩm khác nhau Định nghĩa này mở rộng khái niệm về làng nghề, không chỉ giới hạn trong một làng mà còn bao gồm nhiều làng trong cùng một tiểu vùng, cùng địa lý kinh tế và sản xuất các sản phẩm đa dạng.
Tiêu chí công nhận làng nghề đã được quy định rõ ràng, phù hợp với điều kiện từng địa phương Theo quyết định số 60/2016/QĐ-UBND ngày 13 tháng 12 năm 2016 của UBND tỉnh Đồng Tháp, quy định về công nhận và quản lý nghề truyền thống, các làng nghề tại đây cần đáp ứng các tiêu chí cụ thể để được công nhận.
1 Có tối thiểu 30% tổng số hộ trên địa bàn tham gia hoạt động các ngành nghề nông thôn;
2 Hoạt động sản xuất kinh doanh ổn định tối thiểu 02 năm tính đến thời điểm đề nghị công nhận;
3 Chấp hành tốt chính sách, pháp luật của Nhà Nước;
Để đảm bảo bảo vệ môi trường tại làng nghề, cần tuân thủ các điều kiện quy định trong Điều 7 của Thông tư số 46/2011/TT-BTNMT, ban hành ngày 26 tháng 12 năm 2011 bởi Bộ Tài nguyên và Môi trường.
Làng nghề được định nghĩa là một hoặc nhiều cụm dân cư trong khóm, ấp hoặc các điểm dân cư tương tự tại một xã, phường, thị trấn, nơi có ít nhất 30% số hộ tham gia vào các hoạt động ngành nghề nông thôn Những làng nghề này sản xuất ra một hoặc nhiều loại sản phẩm khác nhau, có hoạt động ổn định và tuân thủ các quy định, chính sách, pháp luật của Nhà nước, và được cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận.
1.1.1.2 Phát triển bền vững làng nghề
Khái niệm phát triển bền vững đã xuất hiện trong phong trào bảo vệ môi trường từ những năm 70 của thế kỷ XX Đến năm 1987, trong báo cáo "Tương lai của chúng ta", phát triển bền vững được định nghĩa là sự phát triển đáp ứng nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai.
Năm 2002, Hội nghị thượng đỉnh thế giới về phát triển bền vững tại Johannesburg đã đánh giá 10 năm thực hiện chương trình nghị sự phát triển bền vững toàn cầu, từ đó hoàn thiện khái niệm về phát triển bền vững Phát triển bền vững được định nghĩa là quá trình phát triển kết hợp chặt chẽ giữa ba yếu tố: phát triển kinh tế, phát triển xã hội và bảo vệ môi trường Mục tiêu của phát triển bền vững là đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai.
Phát triển bền vững, đặc biệt là phát triển bền vững làng nghề, là một nhu cầu cấp bách và xu thế tất yếu trong tiến trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Điều này đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ và hài hòa giữa ba mặt của sự phát triển, phù hợp với các yếu tố đặc thù của làng nghề Việt Nam.
Phát triển kinh tế làng nghề đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả sản xuất và kinh doanh, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế địa phương và cải thiện đời sống người dân Đồng thời, sự phát triển này cần góp phần vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa phương theo hướng tiến bộ và bền vững.
Phát triển xã hội làng nghề cần đảm bảo việc làm và tăng thu nhập cho cư dân nông thôn, không chỉ trong làng nghề mà còn cho toàn địa phương Để phát triển bền vững, cần chú trọng xóa đói giảm nghèo, nâng cao chất lượng cuộc sống và đóng góp tích cực vào các vấn đề xã hội như văn hóa, giáo dục, y tế và chăm sóc sức khỏe tại địa phương.
Phát triển làng nghề bền vững cần gắn liền với việc khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách có kế hoạch và quy hoạch hợp lý Việc kết hợp khai thác và tái tạo tài nguyên thiên nhiên là rất quan trọng nhằm tránh ô nhiễm, suy thoái và hủy hoại môi trường sinh thái, môi trường sống cũng như môi trường xã hội.
Phát triển làng nghề bền vững được hiểu là sự kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường, nhằm đáp ứng nhu cầu hiện tại của con người Đồng thời, nó cũng góp phần vào sự phát triển kinh tế và xã hội của địa phương mà không gây tổn hại đến tương lai.
QLXH là một hình thức quản lý, vì vậy để hiểu rõ QLXH, chúng ta cần xác định khái niệm quản lý Thuật ngữ quản lý được nghiên cứu và hiểu theo nhiều cách khác nhau, tùy thuộc vào góc độ và phương pháp tiếp cận của từng nhà nghiên cứu cũng như lĩnh vực khoa học.
Quản lý được định nghĩa là nghệ thuật đạt được mục tiêu thông qua việc điều khiển và hướng dẫn hoạt động của con người, như Harol Koontz đã nêu Nguyễn Minh Đạo bổ sung rằng quản lý liên quan đến việc tác động và chỉ huy các quá trình xã hội để đạt mục tiêu Khái niệm này cũng bao gồm việc đạt được mục đích tổ chức một cách hiệu quả thông qua lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra nguồn lực Phạm Ngọc Thanh nhấn mạnh rằng quản lý là hoạt động thực tiễn, trong đó các chủ thể sử dụng công cụ và phương pháp khác nhau để đạt được mục tiêu tổ chức trong bối cảnh môi trường biến động.
Quản lý xã hội đối với làng nghề
1.2.1 Nội dung quản lý xã hội đối với làng nghề
1.2.1.1 Xây dựng chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển làng nghề
Chiến lược, quy hoạch và kế hoạch là những công cụ quan trọng trong hoạch định và quản lý Để đạt hiệu quả trong bất kỳ lĩnh vực nào, việc xây dựng chiến lược và kế hoạch phát triển là cần thiết, đặc biệt trong việc phát triển các làng nghề Xây dựng chiến lược, quy hoạch và kế hoạch một cách đúng đắn và hiệu quả là yếu tố then chốt trong quản lý xã hội, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cho các làng nghề.
Hiện nay, sự phát triển của làng nghề chưa có định hướng rõ ràng, mặc dù chúng đóng góp quan trọng cho kinh tế - xã hội nông thôn Để đảm bảo sự phát triển bền vững cho các làng nghề, cần thiết phải có chiến lược phát triển đúng đắn và xây dựng quy hoạch, kế hoạch phát triển cụ thể, hiệu quả.
Chiến lược, xuất phát từ lĩnh vực quân sự, được hiểu là chương trình và kế hoạch hành động nhằm đạt được mục tiêu cụ thể, bao gồm các mục tiêu dài hạn và phương pháp để thực hiện chúng Xây dựng chiến lược phát triển làng nghề là quá trình định hướng phát triển cho một giai đoạn nhất định, bao gồm đánh giá thực trạng hiện tại và dự báo tương lai, từ đó đưa ra các biện pháp và con đường phát triển phù hợp Chiến lược thường có tính dài hạn và yêu cầu dự báo về tài nguyên thiên nhiên, thị trường, biến động kinh tế trong nước và quốc tế, cũng như sự phát triển của khoa học công nghệ Dự báo càng đầy đủ và hiệu quả thì chiến lược xây dựng càng khả thi và sát với thực tế.
Quy hoạch và kế hoạch là những công cụ quan trọng giúp định hướng phát triển bền vững và lâu dài, dựa trên cơ sở khoa học Việc xây dựng kế hoạch cụ thể hóa các tầm nhìn và mục tiêu của chiến lược, từ đó biến chúng thành hiện thực qua từng giai đoạn thực hiện Nhờ vào quy hoạch và kế hoạch, các làng nghề có thể hoạt động một cách khoa học, hợp lý, ổn định và hiệu quả, góp phần vào sự phát triển chung.
Xây dựng chiến lược và quy hoạch phát triển làng nghề cần dựa vào chiến lược phát triển kinh tế - xã hội tổng thể của đất nước và từng địa phương Điều này bao gồm việc xem xét điều kiện tự nhiên, kinh tế, văn hóa và xã hội của khu vực, nhu cầu thị trường, tiến bộ khoa học kỹ thuật, cũng như kết quả thực hiện các quy hoạch và kế hoạch trước đó.
Xây dựng chiến lược và kế hoạch phát triển làng nghề cần dựa chủ yếu vào nội lực của các làng nghề, đồng thời xác định vai trò của Nhà nước và các chủ thể quản lý xã hội trong việc định hướng và hỗ trợ Cần kết hợp hài hòa giữa công nghệ truyền thống và công nghệ hiện đại để vừa đạt hiệu quả kinh tế, vừa bảo tồn nét văn hóa đặc trưng của sản phẩm Ngoài ra, các chiến lược phát triển làng nghề cần chú trọng đến mối quan hệ giữa phát triển sản xuất và bảo vệ môi trường, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cho các làng nghề.
1.2.1.2 Xây dựng và tổ chức thực hiện chính sách về phát triển làng nghề
Hệ thống chính sách của Nhà nước có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển kinh tế - xã hội và các làng nghề Chính sách hợp lý, thực tiễn và được thực hiện nghiêm túc sẽ thúc đẩy sự phát triển của làng nghề, trong khi chính sách không phù hợp có thể kìm hãm sự phát triển và dẫn đến sự mai một của nghề truyền thống Do đó, quá trình hoạch định, ban hành, thực hiện và hoàn thiện chính sách phát triển làng nghề là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong quản lý và phát triển xã hội đối với các làng nghề.
Xây dựng chính sách phát triển bền vững cho các làng nghề cần đảm bảo sự phát triển toàn diện, đồng thời đáp ứng các tiêu chí bền vững về môi trường, kinh tế và xã hội Các chính sách này không chỉ thúc đẩy tăng trưởng mà còn bảo vệ giá trị văn hóa và nguồn tài nguyên của làng nghề.
3 mặt, đó là: kinh tế, xã hội, môi trường Trong đó:
Chính sách phát triển làng nghề về kinh tế bao gồm các giải pháp cụ thể nhằm tạo điều kiện cho các ngành nghề và đơn vị kinh tế trong làng nghề phát triển ổn định, gia tăng giá trị sản phẩm để đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng Các chính sách này bao gồm chính sách đất đai, phát triển vùng nguyên liệu, đầu tư cơ sở hạ tầng, tín dụng, xúc tiến thương mại, tiêu thụ sản phẩm, ưu đãi đầu tư, cũng như chính sách thuế, phí và lệ phí.
Chính sách phát triển làng nghề xã hội nhằm hướng dẫn và hỗ trợ người dân, doanh nghiệp, tổ chức kinh tế tuân thủ quy định pháp luật và khế ước làng, giữ gìn và phát triển giá trị văn hóa sản phẩm, đảm bảo việc làm, thu nhập cho lao động, đồng thời duy trì an ninh trật tự xã hội và thu hút khách tham quan Các chính sách này bao gồm đào tạo nguồn nhân lực, bảo tồn và phát triển làng nghề, giải quyết việc làm và an sinh xã hội cho lao động Bên cạnh đó, chính sách bảo vệ môi trường làng nghề tập trung vào việc hỗ trợ cải tiến công nghệ, khuyến khích áp dụng công nghệ mới tiết kiệm tài nguyên và đầu tư vào xử lý ô nhiễm, nhằm bảo vệ môi trường và đảm bảo an toàn cho con người cùng các hoạt động kinh tế trong làng nghề.
Sau khi ban hành các chính sách phát triển làng nghề, việc tổ chức thực hiện có vai trò quyết định đến hiệu quả của chính sách Quá trình này bao gồm việc xây dựng bộ máy và phân công nhiệm vụ cho các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan, nhằm đưa chính sách vào thực tiễn Để đạt được mục tiêu, công việc này cần được thực hiện một cách có kế hoạch, phù hợp với điều kiện thực tế, đồng thời đảm bảo tính công khai, minh bạch và tránh chồng chéo giữa các đơn vị.
1.2.1.3 Công tác giám sát, kiểm tra, thanh tra đối với làng nghề
Công tác giám sát, thanh tra và kiểm tra là những hoạt động quan trọng trong quản lý, đặc biệt là quản lý xã hội Kiểm tra được hiểu là việc xem xét tình hình thực tế để đánh giá và nhận xét, trong khi thanh tra là kiểm soát đối tượng theo thẩm quyền để đạt mục đích nhất định Giám sát là hoạt động theo dõi nhằm đảm bảo việc thực hiện đúng quy định Mặc dù có những điểm tương đồng, nhưng giám sát, thanh tra và kiểm tra là ba hoạt động độc lập với mục đích khác nhau, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý.
Các cơ quan chức năng cần giám sát và thanh tra các hoạt động của làng nghề để đảm bảo sự phát triển bền vững Giám sát là hoạt động liên tục, trong khi thanh tra có thể diễn ra định kỳ hoặc đột xuất Điều này giúp phát hiện kịp thời các vi phạm pháp luật và chính sách, từ đó nhận diện hạn chế để khắc phục và ngăn ngừa sai phạm trong hoạt động của làng nghề.
Hoạt động giám sát, thanh tra và kiểm tra các làng nghề được thực hiện bởi nhiều chủ thể, bao gồm Đảng, Nhà nước, và các tổ chức chính trị - xã hội Những hoạt động này nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững và hiệu quả trong các làng nghề, đồng thời nâng cao trách nhiệm của các bên liên quan.
Có thể thành lập đoàn kiểm tra và giám sát với sự phối hợp của nhiều cơ quan để nâng cao chất lượng công tác thanh, kiểm tra Hình thức thực hiện có thể là trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua báo cáo từ địa phương, các làng nghề và hội nghề nghiệp.
