- Phân biệt được đặc điểm cảm ứng của động vật so với thực vật - Trình bày được sự tiến hoá trong các hình thức cảm ứng ở các nhóm động vật có trình độ tổ chức khác nhau 2.. Kĩ năng - Rè[r]
Trang 1Sinh học 11 (CB)
B CẢM ỨNG Ở ĐỘNG VẬT
Bài 26: Cảm ứng ở động vật
I Mục tiêu
1 Kiến thức
- Nêu được khái niệm cảm ứng ở động vật
- Mô tả được cấu tạo của hệ thần kinh dạng lưới và khả năng cảm ứng của động vật có hệ thần kinh dạng lưới
- Mô tả được cấu tạo hệ thần kinh dạng chuỗi hạch và khả năng cảm ứng của động vật có
hệ thần kinh dạng chuỗi hạch
- Phân biệt được đặc điểm cảm ứng của động vật so với thực vật
- Trình bày được sự tiến hoá trong các hình thức cảm ứng ở các nhóm động vật có trình
độ tổ chức khác nhau
2 Kĩ năng
- Rèn luyện kĩ năng quan sát, phân tích, so sánh
- Vận dụng kiến thức bài học để giải thích các hiện tượng thực tế.
- Phát triển năng lực phân tích, tổng hợp kiến thức
3 Thái độ
- Hình thành thái độ hiểu biết về kiến thức và yêu thích thiên nhiên, quan tâm đến hiện
tượng trong tự nhiên
II Trọng tâm bài giảng
- Cảm ứng ở động vật có hệ thần kinh dạng lưới, dạng chuỗi hạch.
III Chuẩn bị
1 Giáo viên
- Hình thức tổ chức dạy học: Giờ học lý thuyết.
- Phương pháp dạy học:
+ Thuyết giảng
+ Trực quan
Trang 2+ Hỏi – đáp.
+ Nêu – giải quyết vấn đề
+ Hoạt động nhóm
- Phương tiện, học liệu:
+ Giáo án; bài giảng điện tử; SGK; hình 26.1, 26.2 SGK
+ Bảng, phấn
+ Máy chiếu
2 Học sinh
- SGK, vở ghi
- Đọc trước kiến thức bài 26
IV Tiến trình giờ học
1 Ổn định tổ chức lớp: Kiểm tra sĩ số
2 Tiến trình bài học
a Đặt vấn đề
Cảm ứng ở thực vật là gì? Có các hình thức cảm ứng nào ở thực vật?
Ta biết mọi sinh vật đều có khả năng cảm ứng, cảm ứng ở ĐV và ở thực vật có giống nhau không? Vì sao?
b Vào bài
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh Nội dung
Hoạt động 1: Tìm hiểu khái niệm cảm ứng ở động vật.
?: Nêu cảm ứng ở ĐV là gì?
?:Nêu một số ví dụ về tính
cảm ứng ở ĐV?
VD: - Khi kích thích cơ bắp
→ cơ co
- Trời nóng toát mồ hôi
- Nêu ví dụ cảm ứng ở ĐV:
Khi trời rét, mèo có phản ứng xù lông, nằm co mình lại; người thấy thức ăn chua thì tiết nước bọt…
I Khái niệm cảm ứng ở động vật
- Cảm ứng động vật: là khả năng tiếp nhận và phản ứng lại các kích thích từ môi trường sống để tồn tại và phát triển.- Đặc điểm: + Diễn ra nhanh hơn so với
Trang 3?: Cảm ứng ở ĐV có gì
khác với cảm ứng ở TV?
-> Các ví dụ cảm ứng trên ở
mèo, người … gọi là phản
xạ
->?: Phản xạ là gì? Phản xạ
được thực hiện nhờ cơ chế
nào?
-?: Lệnh: Chạm tay vào gai
nhọn và có phản ứng rụt tay
lại Hãy chỉ ra tác nhân kích
thích, bộ phận thực hiện
phản xạ trên?
-?:Cơ đùi ếch tách khỏi cơ
thể vẫn còn phản ứng lại
nhiệt độ, có phải là phản xạ
không? Vì sao?
* Liên hệ:
- Các yếu tố môi trương
sống tác động trực tiếp lên
hoạt động sống của động
vật, có thể tích cực, có thể
- Cảm ứng ở ĐV có cách biểu hiện đa dạng và có tốc
độ nhanh hơn ở thực vật
- Nêu khái niệm phản xạ
- Đọc SGK, nêu được phản
xạ thực hiện qua cung phản
xạ và 5 bộ phận của cung phản xạ
- Trong phản xạ trên:
+ Tác nhân kích thích là tác động cơ học (gai nhọn) + Bộ phận nhận kích thích
là thụ quan cảm giác đau ở tay
+ Bộ phận phân tích và tổng hợp là tủy sống,(não bộ) + Bộ phận thực hiện: cơ ngón tay
- Cơ đùi ếch tách khỏi cơ thể vẫn còn phản ứng lại nhiệt độ, không phải là phản
xạ, vì không thực hiện qua HTK
thực vật
+ Mức độ, tính chính xác và hình thức phụ thuộc vào mức độ tổ chức hệ thần kinh
- Đặc điểm cảm ứng ở động vật có tổ chức thần kinh: thông qua cơ chế phản xạ nhờ cung phản xạ
- Phản xạ: phản ứng của cơ thể thông qua hệ thần kinh trả lời lại kích thích bên ngoài hoặc bên trong cơ thể
- Cấu tạo 1 cung phản xạ bao gồm:
+ Bộ phận tiếp nhận kích thích (thụ thể hoặc cơ quan thụ cảm)
+ Đường dẫn truyền vào (đường cảm giác)
+ Bộ phận phân tích và tổng hợp thông tin: quyết định hình thức và mức độ phản ứng (thần kinh trung ương) + Bộ phận thực hiện phản ứng (cơ, tuyến)
+ Đường dẫn truyền ra (đường vận động)
Trang 4tiêu cực.
- Có ý thức giữ cho môi
trường sống được ổn định,
đảm bảo sự phát triển bình
thường của động vật, đảm
bảo độ đa dạng sinh học,
giữ cân bằng sinh thái
Hoạt động 2: Tìm hiểu sự cảm ứng ở động vật có HTK
Hoạt động 2: Tìm hiểu sự
cảm ứng ở động vật có
HTK dạng lưới và dạng
chuỗi hạch
Hoạt động 2: Tìm hiểu sự
cảm ứng ở động vật có HTK dạng lưới và dạng chuỗi hạch
Cảm ứng là có ở mọi loài
trong sinh giới Tuy nhiên,
các loài có tổ chức thần
kinh khác nhau sẽ có hình
thức cảm ứng khác nhau
- GV: Trình chiếu và phân
tích hình ảnh sự tiến hóa
của tổ chức thần kinh
* HS phân tích thông tin
mục III, thảo luận nhóm
hoàn thành PHT 26.1
- Chỉ định HS đại diện các
nhóm lần lượt trình bày đáp
án PHT theo từng mục, HS
cả lớp nhận xét, bổ sung
-> Chỉnh lí, hoàn thiện kiến
thức
* Yêu cầu HS trả lời các
lệnh ở mục III.1,2:
?: Hãy cho biết con thủy tức
có sự phản ứng như thế nào
khi ta dùng 1 chiếc kim
* Thực hiện yêu cầu của
GV phân tích thông tin mục III, thảo luận nhóm hoàn thành đáp án PHT
- Trình bày đáp án PHT
-> Nhận xét, bổ sung
- Trả lời lệnh mục III.1,2:
+ Khi bị châm kim vào thân thuỷ tức co toàn thân
+Phản ứng của thủy tức là phản xạ vì có sự tham gia của tổ chức thần kinh
- Vì mỗi hạch là mỗi trung tâm điều khiển 1 vùng xác định của cơ thể
II/- CẢM ỨNG Ở ĐỘNG VẬT CÓ TỔ CHỨC THẦN KINH:
1 Cảm ứng ở động vật chưa có tổ chức thần kinh.
- Đại diện: động vật nguyên
sinh (trùng roi, trùng đế giày, )
- Cấu tạo hệ thần kinh: chưa có
- Cơ chế phản ứng: chuyển động cả cơ thể hoặc co rút chất nguyên sinh
2 Cảm ứng ở động vật có
hệ thần kinh dạng lưới.
- Đối tượng: động vật thuộc
ngành ruột khoang như thủy tức, sứa…
-> Cơ thể có đối xứng toả tròn
- Cấu tạo: các tế bào thần
kinh nằm rải rác trong cơ thể và liên hệ với nhau qua các sợi thần kinh, tạo thành
Trang 5nhọn châm vào thân nó?
?: Phản ứng của thủy tức có
phải là phản xạ không? Tại
sao?
?: Tại sao hệ thần kinh dạng
chuỗi hạch có thể trả lời cục
bộ (như co 1 chân) khi bị
kích thích?
- Yêu cầu HS trả lời lệnh
(bài tập trắc nghiệm) cuối
bài
?:Nêu những ưu điểm của
HTK chuỗi hạch so với
HTK lưới?
?: Phân biệt phản xạ với
cảm ứng ở động vật?
- Nêu được đáp án C
- Nêu được ưu điểm của HTK chuỗi hạch so với HTK lưới theo đáp án A,B,D ở lệnh cuối bài
- Phản xạ là phản ứng ở ĐV
có sự tham gia của HTK
Cảm ứng là hình thức phản ứng có ở tất cả các ĐV
mạng lưới thần kinh Các tế bào thần kinh liên hệ với các tế bào cảm giác và tế bào biểu mô cơ
- Cơ chế phản ứng: toàn bộ
cơ thể co rút để tránh kích thích, cơ chế phản xạ đơn giản
V Củng cố
Trả lời câu hỏi
+ Tại sao động vật có khả năng trả lời kích thích nhanh từ môi trường?
+ Hoàn thành phiếu bài tập
Nội dung Ở ĐV có HTK dạng lưới Ở ĐV có HTK dạng chuỗi hạch
Đại diện
Đặc điểm cấu tạo HTK
Hình thức cảm ứng, ví
dụ
Trang 6Hiệu quả cảm ứng (độ
chính xác, mức tiêu tốn
năng lượng)
Trả lời:
Nội dung Ở ĐV có HTK dạng lưới Ở ĐV có HTK dạng chuỗi hạch
Đại diện ĐV có cơ thể đối xứng tỏa
tròn, thuộc ngành Ruột khoang
ĐV có cơ thể đối xứng hai bên thuộc ngành Giun dẹp, Giun tròn, Chân khớp
Đặc điểm cấu
tạo HTK
- Các tế bào TK nằm rải rác trong cơ thể và liên hệ với nhau qua các sợi TK, tạo thành mạng lưới
- Các tế bào TK tập trung lại thành các hạch TK nằm dọc theo chiều dài của cơ thể
Hình thức cảm
ứng, ví dụ
Phản ứng với kích thích bằng cách co toàn bộ cơ thể
Ví dụ: Thuỷ tức co toàn thân khi bị kim châm ở một bộ phận
Phản ứng mang tính chất đinh khu
Ví dụ: dế rụt râu khi có va chạm vào râu, …
Hiệu quả cảm
ứng
Thiếu chính xác, tốn nhiều năng lượng
Phản ứng chính xác hơn và tiêu tốn
ít năng lượng hơn so với HTK dạng lưới
VI Dặn dò
- Làm bài tập phần củng cố trong vở bài tập
- Đọc trước bài 27
VII Rút kinh nghiệm