Nhà nước pháp quyền

Thể chế hoá quan điểm xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của Đảng, Điều 2 Hiến pháp năm 2013 khẳng định: i Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam là Nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhâ

TRUNG ƯƠNG ĐOÀN TNCS HỒ CHÍ MINH

BÀI THU HOẠCH MÔN HỌC:

NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ, NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

VIỆT NAM

CHỦ ĐỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Hà Nội, tháng 10 năm 2021

MỞ ĐẦU

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng Cộng Sản Việt Nam đã xác định nhiệm vụ xây dựng Nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng là một trong những nhiệm vụ có tính chiến lược trong quá trình thực hiện các mục tiêu phát triển Kinh tế - xã hội Sự xây dựng nhà nước pháp quyền Xã hội Chủ nghĩa trong báo cáo chính trị của Đại hội IX không chỉ là khẳng định quyết tâm chính trị của Đảng trong việc đẩy mạnh cải cách tổ chức và hoạt động của Nhà nước, phát huy dân chủ, tăng cường pháp chế mà còn là sự đánh dấu một giai đoạn phát triển mới của sự nghiệp xây dựng Nhà nước kiểu mới, một nhà nước của dân, do dân, vì dân Khởi đầu từ cách mạng tháng Tám năm 1945 Cách mạng tháng Tám thành công, bản Tuyên ngôn độc lập khai sinh ra Nước Việt Nam dân chủ cộng hoà do Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc trước toàn dân đồng bào ngày 2/9/1945 đã khẳng định quyết tâm của toàn dân tộc Việt Nam không chỉ trong mục tiêu độc lập dân tộc mà còn trong mục tiêu phấn đấu vì một chế độ pháp quyền độc lập dân chủ,

Tuy nhiên quá trình xây dựng và tăng cường Nhà nước trong mấy chục năm qua cho thấy, hàng loạt vấn đề lý luận về

tổ chức và hoạt động của Nhà nước vẫn chưa được tổng kết làm

rõ Do vậy, các giải pháp đổi mới tổ chức và hoạt động của Nhà nước được triển khai trong nhiều giai đoạn lịch sử vẫn chưa đưa lại các kết quả mong muốn Sự bất cập trong tổ chức bộ máy Nhà nước và cơ chế vận hành của bộ máy này đang cản trở việc phát huy vai trò của Nhà nước ta trong cơ chế kinh tế mới Nhận thức lý luận về chế độ Pháp quyền trong hoạt động Nhà nước và

xã hội vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển đất nước hiện

nay và do vậy chưa tạo lập được cơ sở khoa học vững chắc cho việc tìm kiếm các giải pháp cải cách thực tiễn với đời sống Nhà nước Chính vì thế sự nghiên cứu lý luận và thực tiễn về Nhà nước pháp quyền đang là một trong những vấn đề cấp thiết hiện nay

NỘI DUNG

1. Tư tưởng triết học về nhà nước pháp quyền trong lịch sử

Những tư tưởng coi trọng pháp luật trong cai trị và quản lý

xã hội đã xuất hiện từ thời cổ đại phương Đông (Trung Hoa) và phương Tây (Hy Lạp) Đó là Tuân Tử, Hàn Phi Hêraclít, Platôn, Arixtốt

Mặc dù các tư tưởng triết học về nhà nước và pháp quyền

đã có từ rất sớm trong lịch sử nhưng lý thuyết triết học về nhà nước và pháp quyền đạt tới trình độ và lý thuyết về nhà nước pháp quyền hoàn chỉnh thì chỉ bắt đầu từ thời cận đại Tâu Âu

Đó cũng là thời kỳ diễn ra cuộc đấu tranh chính trị giành quyền lực nhà nước giữa hai giai cấp tư sản và giai cấp phong kiến

Thích ứng với nhu cầu lịch sử ấy có các nhà lý luận nổi tiếng như: Nhà triết học Hà Lan Xpinôda là người sáng lập ra lý thuyết về “pháp quyền tự nhiên” cho rằng: Nhà nước pháp quyền là kết quả của những sự thỏa thuận giữa con người với nhau phù hợp với quyền tự nhiên vốn có của mình và phù hợp với quy luật tự nhiên Theo lý thuyết này, một khi pháp luật phù hợp với quy luật tự nhiên thì cũng có nghĩa nó phù hợp với bản tính tự nhiên của con người Theo Ông cần phải hạn chế quyền lực của nhà nước bằng những đòi hỏi tự do của con người và

cần phải có sự phân biệt rõ ràng giữa pháp luật và đạo đức trong quản lý

Nhà triết học người duy vật người Anh Lốccơ cũng đứng trên quan điểm pháp quyền tự nhiên của con người mà cho rằng

“Luật tự nhiên bắt nguồn từ sự liên kết của con người thành cộng đồng theo một quy luật tự nhiên khách quan Trong sự liên kết đó, con người thỏa thuận với nhau để lập nên nhà nước như

là một lực lượng thể hiện ý chí chung Cũng vì thế mà nhà nước trở thành cơ quan quyền lực chung của xã hội mà mỗi công dân phải tuân theo quyền lực của nó Ông cũng là một trong những nhà tư tưởng triết học đặt nền móng lý luận cho sự ra đời của lý thuyết tam quyền phân lập tư sản

Tuy nhiên nói đến lý thuyết về tam quyền phân lập và khế ước xã hội là nói đến các nhà tư tưởng khai sáng ra là Môngtexkiơ và Rútxô người Pháp Lý thuyết của hai nhà tư tưởng này đã ảnh hưởng lớn tới các lý thuyết pháp quyền của các nhà triết học nước Đức ở cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, đó là Cantơ và Hêghen

Theo Cantơ thì con người là chủ thể của quyền lực; Quyền lực nhà nước được tạo nên bởi bản tính tuyệt đối của con người, nên nhà nước phục tùng theo pháp luật, tức là phục tùng bản tính tuyệt đối của con người; và mỗi con người phải phục tùng mệnh lệnh tuyệt đối

Còn theo Hêghen thì nhà nước và pháp quyền là sự thể hiện ý niệm (đạo đức) tuyệt đối và ý chí tự do Theo Ông, pháp luật trong nhà nước pháp quyền chính là hiện thực của tự do và

là tồn tại thực tế của ý chí tự do

2. Khái niệm về Nhà nước pháp quyền:

Trong việc nghiên cứu về nhà nước và pháp luật, vấn đề nhà nước pháp quyền trở thành mối quan tâm đặc biệt của

nhiều tác giả là những người làm công tác thực tiễn cũng như nghiên cứu khoa học pháp lý hiện nay ở trong nước cũng như ở ngoài nước Do cách tiếp cận vấn đề hoặc nhận định đánh giá vấn đề ở góc độ khác nhau, một số vấn đề rất cơ bản liên quan đến nhà nước pháp quyền vẫn chưa có nhận thức thống nhất hoặc chưa được làm sáng tỏ Tuy nhiên, hầu hết các tác giả đều thống nhất cho rằng: dưới góc độ chính trị - xã hội và phân tầng giai cấp xã hội, nhà nước pháp quyền không phải là một kiểu nhà nước mới, thoát ly các kiểu nhà nước mà lịch sử nhân loại

đã chứng kiến là: Nhà nước chủ nô, nhà nước phong kiến, nhà nước tư sản và nhà nước xã hội chủ nghĩa

Vậy Nhà nước pháp quyền là một hình thức tổ chức nhà nước đặc biệt mà ở đó có sự ngự trị cao nhất của pháp luật, với nội dung thực hiện quyền lực của nhân dân

3. Nhà nước pháp quyền Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam:

Ở Việt Nam, khái niệm “Nhà nước pháp quyền XHCN” lần đầu tiên được nêu ra tại Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá VII (ngày 29/11/1991) và tiếp tục được khẳng định tại Hội nghị toàn quốc giữa nhiệm kỳ khoá VII của Đảng năm 1994 cũng như trong các văn kiện khác của Đảng Tiếp theo là tại các Đại hội lần thứ X và XI của Đảng đã có bước phát triển về chất trong nhận thức về xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta

Thể chế hoá quan điểm xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của Đảng, Điều 2 Hiến pháp năm 2013 khẳng định: (i) Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam là Nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân; (ii) Nước Cộng hòa XHCN Việt Nam do Nhân dân làm chủ, tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp

công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức; (iii) Quyền lực nhà nước là thống nhất có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp”

Xuất phát từ bản chất Nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam cần được xây dựng trên cơ sở đáp ứng các nguyên tắc sau: (1) Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp; (2) Thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, mọi chủ thể trong xã hội đều phải tôn trọng

và nghiêm chỉnh thực hiện pháp luật mà Hiến pháp là đạo luật tối cao, bộ luật gốc mang tính nền tảng; (3) Khẳng định và bảo

vệ quyền con người, quyền công dân, tôn trọng sự bình đẳng của mọi cá nhân trong thụ hưởng và phát triển quyền, không có

sự phân biệt đối xử, trước tiên và chủ yếu trong việc tham gia vào công tác quản lý nhà nước và xã hội; (4) Đảng Cộng sản Việt Nam hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật; (5) Bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân Quyền và nghĩa vụ của công dân được pháp luật thừa nhận, tôn trọng và bảo đảm thực hiện, thúc đẩy trong khuôn khổ luật pháp

Bản chất của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là nhà nước đặt dưới sự điều chỉnh tối cao của pháp luật Do đó, pháp luật trong nhà nước pháp quyền phải bảo đảm tính công khai, minh bạch, khả thi và hiệu quả, bảo đảm nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật và bảo vệ quyền con người

4. Các đặc trưng của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam

Những đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam thể hiện bản chất, đặc điểm, các nguyên tắc tổ chức, hoạt động của Nhà nước XHCN, kết họp với nhận thức và vận dụng tinh hoa văn hóa, trí tuệ, kinh nghiệm của nhân loại trong xây dựng nhà nước pháp quyền, được kiểm nghiệm bằng thực tiễn tổ chức, hoạt động của nhà nước ta từ năm 1945, nhất là trong thời kỳ đổi mới từ năm 1986 đến nay Cụ thể:

Thứ nhất, Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là Nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân

Đây là đặc trưng thể hiện bản chất dân chủ của Nhà nước XHCN, chế độ XHCN, đồng thời thể hiện cội nguồn sức mạnh, hiệu lực, hiệu quả của Nhà nước, vấn đề chủ quyền nhân dân được thể hiện sâu sắc, nhất quán, xuyên suốt trong nội dung của Hiến pháp năm 2013 Hiến pháp năm 2013 đã khẳng định nước Cộng hòa XHCN Việt Nam do Nhân dân làm chủ, tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân; đồng thời xác định nhiệm vụ của Nhà nước phải bảo đảm và phát huy quyền làm chủ Nhân dân; quy định phương thức Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các cơ quan khác của Nhà nước, trong đó xác định quyền dân chủ trực tiếp của Nhân dân trong quản lý nhà nước và xã hội, quyền biểu quyết khi nhà nước tổ chức trưng cầu ý dân; xác định yêu cầu tiếp tục hoàn thiện dân chủ đại diện

Thứ hai, Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là Nhà nước công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân, tất cả vì hạnh phúc của con người

Đây là đặc trưng cơ bản nhất thể hiện bản chất, mục đích, chức năng, nhiệm vụ của nhà nước XHCN, thể hiện mục tiêu lý tưởng, động lực của những người cộng sản trong quá trinh lãnh

đạo nhân dân làm cách mạng giải phóng dân tộc, giải phóng con người, xây dựng xã hội mới không còn người bóc lột người, tất cả vì ấm no, hạnh phúc của Nhân dân

Thứ ba, Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là Nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý

xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật; bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp và yêu cầu thượng tôn pháp luật trong đời sống nhà nước và xã hội

Đặc trưng này thể hiện nguyên tắc cơ bản trong tổ chức và hoạt động của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, trong đó bảo đảm Hiến pháp là văn bản có hiệu lực pháp lý cao nhất Mặt khác, Nhà nước phải tôn trọng, thực hiện nghiêm chỉnh Hiến pháp, pháp luật, quản lý các lĩnh vực đời sống xã hội bằng pháp luật, bảo đảm yêu cầu thượng tôn pháp luật trong đời sống nhà nước và xã hội, mọi vi phạm pháp luật phải được xử lý nghiêm minh, kịp thời

Thứ tư, Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là Nhà nước

tồ chức theo nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có

sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện quyền lập pháp, quyền hành pháp, quyền

tư pháp và nguyên tắc tập trung dân chủ

Đặc trưng này cũng thể hiện những nguyên tắc tổ chức, hoạt động cơ bản của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Nhà nước ta là nhà nước kiểu mới, nhà nước xã hội chủ nghĩa, không tổ chức theo nguyên tắc tam quyền phân lập, chế ước lẫn nhau giữa lập pháp, hành pháp, tư pháp như nhà nước tư sản, nhưng chấp nhận sự hợp lý, bảo đảm tính hiệu quả, hiệu lực trong việc phân công, phối họp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong quá trình thực hiện quyền lực nhà nước về mặt lập pháp, hành pháp, tư pháp

Thứ năm, Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là Nhà nước do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo

Bản chất giai cấp của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thể hiện rõ nét ở đặc trưng này, đây là yêu cầu khách quan, có tính quy luật bảo đảm cho Nhà nước ta là Nhà nước XHCN của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân Thực tiễn lịch

sử cách mạng Việt Nam khẳng định, Đảng Cộng sản Việt Nam là người khởi xướng, tổ chức mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam Đảng đã lãnh đạo nhân dân tiến hành Cách mạng Tháng Tám, kháng chiến chống Pháp và kháng chiến chống Mỹ vì độc lập, tự do của dân tộc, thống nhất đất nước, bảo vệ Tổ quốc và thực hiện nghĩa vụ quốc tế, đạt được những thành tựu to lớn, có

ý nghĩa lịch sử trong công cuộc đổi mới, đưa đất nước đi lên chủ nghĩa xã hội

Thứ sáu, là Nhà nước thực hiện đường lối hoà bình, hữu nghị với nhân dân các dân tộc và các nhà nước trên thế giới trên nguyên tắc tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau

hiện nay:

Hiện nay, Việt Nam đã có đủ các tiền đề về kinh tế, chính trị, xã hội để từng bước xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Nhà nước pháp quyền Việt Nam của dân, do dân, vì dân, có sắc thái riêng, phù hợp với điều kiện kinh tế, chính trị,

xã hội, truyền thống, văn hóa của Việt Nam Cần nhận thức rằng việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam là quá trình lâu dài, phải được tiến hành từng bước, chia thành nhiều giai đoạn, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Mỗi giai đoạn tương ứng với một mức độ phát triển của xã hội và của nhà nước Xây

dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân dưới sự lãnh đạo của Đảng cần quán triệt những vấn đề có tính nguyên tắc sau:

(i) Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân là cách thức cơ bản để phát huy dân chủ và quyền làm chủ của nhân dân Đó là Nhà nước trong đó bảo đảm

tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, vì thế quyền lực nhà nước là thống nhất, không tam quyền phân lập nhưng có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong quá trình thực hiện quyền lực nhà nước về mặt lập pháp, hành pháp

và tư pháp Đó là Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, tăng cường pháp chế, xử lý nghiêm minh kịp thời mọi vi phạm pháp luật nhằm thực hiện và bảo vệ được các quyền tự do dân chủ, đặc biệt là quyền tự do kinh doanh và lợi ích hợp pháp của nhân dân, ngăn ngừa mọi sự tuỳ tiện lạm quyền từ phía cơ quan nhà nước, cán bộ công chức nhà nước, đồng thời ngăn ngừa hiện tượng dân chủ cực đoan, vô kỷ luật, thiếu kỷ cương Đó là Nhà nước mà mọi tổ chức (kể cả tổ chức đảng), hoạt động phải dựa trên cơ sở pháp luật, tuân thủ pháp luật, chịu trách nhiệm trước công dân về mọi hoạt động của mình Vì vậy, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa có quan hệ khăng khít với xây dựng xã hội công dân Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân, là cách thức cơ bản để phát huy quyền làm chủ của nhân dân, huy động nội lực của toàn thể nhân dân, của tất cả các thành phần kinh tế vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Nhà nước pháp quyền, nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và xã hội công dân là bộ ba hợp thành không thể tách rời, là điều kiện