lễ hội HOA BAN của dân tộc Thái

Mỗi độ xuân về, những bông hoa ban của miền núi Tây Bắc lại nở xòe rực rỡ trong ánh nắng ấm áp báo hiệu lễ hội hoa ban sắp đến. Đây là một lễ hội nổi tiếng, thu hút rất nhiều sự quan tâm của du khách thập phương đến với núi rừng Tây Bắc

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

BỘ MÔN LỊCH SỬ - ĐỊA LÝ - DU LỊCH



HỌC PHẦN DÂN TỘC HỌC ĐẠI CƯƠNG

Mã số học phần: SP232 BÀI BÁO CÁO

2

MỤC LỤC

I – Giới thiệu sơ lược về dân tộc Thái (Người Thái) 3

II – Giới thiệu về lễ hội Hoa Ban 7

1 Hoa ban – biểu tượng của núi rừng Tây Bắc 8

2 Sự tích hoa ban 10

3 Ý nghĩa của lễ hội và đối tượng thờ cúng 11

4 Nội dung lễ hội Hoa Ban 12

4.1 Phần lễ 16

4.2 Phần hội 18

4.3 Kết thúc hội 25

5 Tài liệu tham khảo 27

3

Việt Nam – tổ quốc của nhiều dân tộc Các dân tộc cùng là con cháu của Lạc Long Quân – Âu Cơ, mở ra từ trăm trứng, nửa theo mẹ lên núi, nửa theo cha xuống biển, cùng mở mang xây dựng non sông “Tam sơn, tứ hải, nhất phần điển”, với rừng núi trùng điệp, đồng bằng sải cánh cò bay và biển Đông bốn mùa sóng vỗ; bờ cõi liền một dải từ chỏm Lũng Cúng (Bắc) đến xóm Rạch Tàu (Nam),

từ đỉnh Trường Sơn (Tây) đến quần đảo Trường Sa (Đông)

Cùng chung sống lâu đời trên một đất nước, các dân tộc có truyền thống yêu nước, đoàn kết giúp đỡ nhau trong chinh phục thiên nhiên và đấu tranh xã hội, suốt quá trình lịch sử dựng nước, giữa nước và xây dựng phát triển đất nước Lịch sử chinh phục thiên nhiên là bài ca hùng tráng, thể hiện sự sáng tạo và sức sống mãnh liệt, vượt lên mọi trở ngại thích ứng với điều kiện tự nhiên (địa mạo, đất đai, khí hậu,…) khác nhau, các dân tộc đã tìm ra phương thức ứng xử thiên nhiên khác nhau Cho đến sự khác nhau về sắc phục, ẩm thực, tiếng nói và cả nền văn hóa Sống trên mãnh đất Đông Dương – nơi cửa ngõ nối Đông Nam Á lục địa

và Đông Nam Á hải đảo, Việt Nam là nơi giao lưu của các nền văn hóa trong khu vực Ở đay có đủ ba ngữ hệ lớn trong khu vực Đông Nam Á: Ngữ hệ Nam đảo,

và ngữ hệ Hán – Tạng

Mặc dù tiếng nói của các dân tộc thuộc nhiều nhóm ngôn ngữ khác nhau, song do các dân tộc sống rất xen kẽ với nhau nên một dân tộc thường biết tiếng các dân tộc khác, và dù sống xen kẽ với nhau, giao lưu văn hóa với nhau, nhưng các dân tộc vẫn lưu giữ được bản sắc văn hóa riêng của dân tộc mình

I – Giới thiệu sơ lược về dân tộc Thái (Người Thái)

Dân tộc Thái là một trong 54 dân tộc có mặt, sinh sống trên đất nước Việt Nam từ hơn 1000 năm trước trong các cuộc thiên di trong lịch sử Dân tộc Thái ở Việt Nam có dân số đứng thứ 3 cả nước, với số dân 1.550.423 người (Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009 ) sau người dân tộc Kinh và dân tộc Tày Dân tộc Thái chủ yếu sống ở vùng núi Tây Bắc và các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hòa Bình,…Ngoài hai nhóm chính là Thái Trắng và Thái Đen, còn một ngành khác bao gồm nhiều nhóm phức tạp cư trú ở Sơn La, Hòa Bình, Thanh Hóa,

cả đã làm nên một nền văn hóa cho dân tộc Việt thêm phong phú và đa dạng

Do địa bàn cư trú và những cuộc di dân lớn trong lịch sử, dân tộc Thái chịu những ảnh hưởng bởi nhiều nền văn hóa và nhân chủng của các cư dân địa phương nơi họ đi qua, nói một cách khác thì người Thái - dân tộc chủ nhân của Tây Bắc, trong lịch sử đã có quá trình hỗn dung và tiếp biến văn hóa bởi các dân tộc anh em để tạo nên sắc thái văn hóa riêng biệt của cả vùng Tây Bắc

Trang phục dân tộc Thái Nguồn Internet

5

Trang phục dân tộc Thái Nguồn Internet

Múa khăn Nguồn Internet

6

Múa nón Nguồn Internet

Kiến trúc nhà ở của dân tộc Thái

Nguồn Internet

7

Kiến trúc nhà ở của dân tộc Thái

Nguồn Internet

II – Giới thiệu về lễ hội Hoa Ban

Mỗi độ xuân về, những bông hoa ban của miền núi Tây Bắc lại nở xòe rực rỡ trong ánh nắng ấm áp báo hiệu lễ hội hoa ban sắp đến Đây là một lễ hội nổi tiếng, thu hút rất nhiều sự quan tâm của du khách thập phương đến với núi rừng Tây Bắc

Hoa Ban Nguồn Internet

8

1 Hoa ban – biểu tượng của núi rừng Tây Bắc

Hoa ban là loài hoa đặc trưng của vùng núi rừng Tây Bắc Khi hoa đào

đã tàn phai và những trận mưa xuân còn rơi rớt lại thì cũng chính là lúc mùa hoa ban bắt đầu Hoa ban thường nở rộ vào tháng 3 dương lịch Cây ban thân mộc, không mọc thẳng mà khẳng khiu uốn khúc, chia cành phân nhánh Về mùa đông cây ban tự mình trút lá, dồn nhựa vào thân, đợi sang xuân

ấm áp đâm chồi nảy lộc Lá ban mọc cách, không xếp thành tán; lá hình móng bò, rất giống hai trái tim đặt cạnh nhau Ban có hai loài, hoa đỏ và hoa trắng, loài hoa trắng chiếm đa số Hoa ban cùng họ với hoa bướm, không có hương nhưng có vị, mỗi hoa gồm từ 4-5 cánh, nhị màu hồng, gân màu tím; nhị hoa có vị ngọt

Nguồn Internet

9

Nguồn Internet

Không biết có phải vì thế mà hoa ban theo tiếng Thái, có nghĩa hoa ngọt Hằng nǎm, vào đầu tháng hai (âm lịch) hoa ban lác đác nở và rộ nhất, đẹp nhất là đầu tháng ba, đến đầu tháng tư thì hoa bắt đầu tàn Lúc nở rộ, trông cây ban như chỉ có hoa mà không có lá Người dân nơi đây coi hoa ban như thể nông lịch của mình, họ phát nương vào lúc hoa nở và tra hạt vào lúc hoa tàn; dùng hoa ban như một loại thức ăn: nấu canh, làm nộm, đồ lên chấm với dấm ớt mǎng chua và làm thuốc, trị ho, kiết lỵ

Hoa ban cũng rất tự nhiên đi vào đời sống vǎn hóa - tâm linh của người dân nơi đây, nhất là bà con thuộc nhóm ngôn ngữ Tày - Thái Với đồng bào Thái,

có lẽ không ai là không trải qua tuổi thanh xuân nồng cháy, với những trò chơi thú vị hái hoa ban và hát giao duyên Trong ký ức của người đi xa, cùng với nỗi nhớ mường nhớ bản, nhớ người thân yêu, còn có nỗi nhớ da diết hoa ban vào mỗi

độ xuân về Có người bảo hoa ban nở như giục mầm mǎng mọc, như báo hiệu cho mùa lễ truyền thống “Xên lẩu nó” bắt đầu Để cho hoa ban mãi đẹp trên những mảnh đất ấy Từ nhiều năm nay, tỉnh Điện Biện đã tổ chức trồng trên 5.000 cây dọc tuyến đường từ thành phố Điện Biên Phủ đến đỉnh đèo Pha Đin-cửa ngõ của tỉnh

10

2 Sự tích hoa ban

Thưở ấy, ở buôn làng người Thái có một chàng trai tên là Khum đem long yêu cô gái tên Ban Khum giỏi làm nương, lại có tài săn bắn Ban thì khéo tay dệt vải lại có giọng hát say đắm nhiều chàng trai Buôn làng vẫn tưởng rằng hai người ấy sinh ra là đẻ dành cho nhau Thế nhưng, có ai ngờ rằng, cha nàng Ban vì ham giàu, ham của mà đem nàng gả cho con trai nhà tạo mường, vốn à một thanh niên lười nhác, lại có tật gù lưng xấu xí Mặc cho đôi trai gái hết lời van xin, người cha vẫn không từ bỏ ý địnhvà ông đã bàn bạc cùng với nhà tọa mường sửa soạn làm lễ cưới cho hai người

Trong bước đường cùng, nàng Ban đã chạy sang bản của Khum gặp chàng để cầu cứu Nhưng chẳng may khi đến nhà Khum, thì được tin chàng đã theo cha đi mua trâu ở bản xa Nàng bèn lấy chiếc khăn piêu của mình, buộc vào nơi cầu thang nhà người yêu rồi bươn bả đi tìm chàng Nàng đi hết núi này, rừng khác, gọi tên người yêu đến khản cả giọng, nhưng chàng ở xa nào có nghe thấy Đến khi kiệt sức nàng ngã gục sau khi vượt qua một dãy núi cao

Nơi nàng nằm xuống sau đó mọc lên một cây hoan mang búp trắng như búp tay người con gái sắc son Và chẳng bao lâu, loài hoa ấy mọc lan ra khắp núi rừng Tây Bắc, và hằng năm cứ mỗi độ xuân về, hoa nở trắng như bông Người ta đặt tên loài hoa đó là hoa Ban để tưởng nhớ để tưởng nhớ người con gái bất hạnh

ấy

Về phần Khum, sau khi về đến nha, thấy chiếc khăn piêu của người yêu vắt ơi cầu thang, biết là có chuyện chẳng lành, chàng vội vã lao đi tìm nàng Dò hỏi bà con bên bản người yêu, Khum biết được nàng đã bỏ nhà ra đi, còn đi đâu thì không rỗ Thế là chàng lên đường tìm người yêu, đi mãi hết mường này, bản khác mà mãi vẫn không tìm thấy bóng dáng của nàng Rồi chàng cũng kiệt sức, ngã xuống Chàng hóa thành con chim sống lẻ loi trong rừng và cứ đến mùa hoa Ban nở, lại hót vàn như tiếng gọi người yêu tha thiết từ năm nào

Hoặc cũng có sự tích kể ngắn lại rằng: nàng Khum (tiếng Thái là nghèo, cay đắng) và chàng Tào Lu (nghĩa là giàu có) yêu nhau nhưng không được gia đình chấp thuận Mùa xuân, hai người rủ nhau lên chơi hang Thẩm Đông Ngoạng

11

(hang rừng ve, tức hang Thẩm Lé bây giờ) Ít lâu sau, chàng cảm chết, biến thành con Tô Mánh Lú (màu đen, to hơn con ve) Nàng Khôm không muốn bị ép duyên với chàng trai khác đã bỏ trốn vào rừng Nàng chạy, chạy mãi, kiệt sức rồi chết ở trong rừng Nơi nàng nằm xuống mọc lên một loại cây có hoa trắng, có hương thơm, mật ngọt Người dân gọi đó là hoa Ban Theo tiếng Thái thì "ban" có nghĩa

là ngon, đẹp đẽ Tất cả những gì ngon ngọt, đẹp đẽ đều gọi là "ban" Một cô gái xinh, người ta bảo cô ấy "ban" quá!

Nguồn Internet

3 Ý nghĩa của lễ hội và đối tượng thờ cúng

Ý nghĩa của lễ hội hoa ban Thái thể hiện tấm lòng tôn kính của nhân dân, và cũng là sự tri ân tới những công lao to lớn của các vị thần Nhờ có sự phù

hộ, giúp đỡ của họ mà bản mường quanh năm no ấm, cầu mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an Đối với đồng bào dân tộc Thái thì lễ hội thể hiện được văn hóa tâm linh trong đời sống tinh thần của người dân Trong lễ hội, người dân thỉnh báo vị thần tối cao trong hàng ngũ hành theo quan niệm người Thái là ‘Then’ và ‘nàng Ban’ – biểu tượng của trinh trắng của người thiếu nữ Thái Họ sẽ cầu khấn để các

vị thần phù hộ cho mưa thuận gió hòa, lứa đôi hạnh phúc và buôn làng luôn yên vui, đầm ấm

12

Nguồn internet

4 Nội dung lễ hội Hoa Ban

Lễ hội Hoa Ban hiện đã trở thành sự kiện văn hóa, du lịch mang tính cộng đồng và xã hội Nó không chỉ là ngày hội của riêng dân tộc Thái mà trở thành ngày hội của cộng đồng các dân tộc tỉnh Ðiện Biên

Lễ hội Hoa (Ở Điện Biên) ban còn gắn liền với ý nghĩa lịch sử Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954 Sở dĩ, Điện Biên chọn ngày 13.3 hàng năm là ngày

tổ chức Lễ hội Hoa ban vì đây là thời điểm hoa ban nở trắng rừng Tây Bắc và cũng chính ngày Điện Biên Phủ nổ phát súng đầu tiên khai màn trận đánh (13.3.1954); để tạo nên một Điện Biên Phủ huyền thoại, lừng lẫy năm châu trấn động địa cầu và gắn liền với tên tuổi vị tướng tài ba Võ Nguyên Giáp

Cho đến hiện tại, Lễ hội Hoa Ban đã được tổ chức quy mô, bài bản hơn

và được xây dựng thành sản phẩm du lịch mang thương hiệu trên cả nước, bởi đây chính là dịp để mọi người dân cùng ôn lại truyền thống và tri ân những người con của quê hương, những người anh hùng đã làm nên Chiến thắng lịch sử Ðiện Biên Phủ

Nổi tiếng từ năm 2014, thế nhưng không nhiều người biết rằng, Lễ hội Hoa Ban đã có từ xa xưa Trước đây, Lễ hội chỉ có phần lễ, mang đậm yếu tố văn

13

hóa tâm linh, tín ngưỡng của dân tộc Thái và một số dân tộc có sự giao thoa với nền văn hóa Thái Do vậy, tín ngưỡng này không chỉ có ở riêng Ðiện Biên mà còn hiện diện trong đời sống văn hóa tâm linh của đồng bào nhiều nơi thuộc khu vực Tây Bắc như: Sơn La, Lai Châu, Yên Bái…

Lễ hội Hoa Ban 2015 Nguồn Internet

Lễ hội Hoa Ban 2016 Nguồn Internet

để đào mương, đào giếng chống hạn Do đó, hội Xên bản xên mường năm này chỉ

tổ chức nhỏ và đơn sơ Người ta mổ ít lợn, gà làm lễ tế thần để cầu mưa, “rửa lá lúa” (xua đuổi thần trùng) Các cuộc vui chơi, đàn hát coi như bị xếp lại Các ngã đường dẫn vào bản đều có buộc cành cây xanh - dấu hiệu “cấm người ngoài vào bản, kiêng người ngoài lên thang” – trong một số ngày “kiêng kỵ” Nhà nào nhà nấy đóng cửa im ỉm và có cài lá xanh Không khí sinh hoạt của bản trong những

16

ngày này chùng xuống, đượm vẻ lo âu, buồn tẻ Ngược lại, hễ nghe tiếng sấm đầu năm rền ở phía thượng nguồn sông Đà, thì mọi người đều phấn khởi, tươi vui Họ tin rằng năm đó sẽ mưa thuận gió hoà, triển vọng mùa màng sẽ bội thu, thóc ngô đầy bồ, đầy kho, mọi người khoẻ mạnh, ít ốm đau Trẻ già cùng rủ nhau ra suối tắm, giặt, gội đầu Những đồ dùng nấu ăn hàng ngày như nồi, chõ đồ xôi cũng được đem ra cạo rửa Và tất nhiên, hội Xên bản, xên mường của năm đó cũng được tổ chức lớn hơn, nhộn nhịp hơn Cả bản cùng mổ trâu, mổ heo, ăn uống, vui chơi nhiều ngày

4.1 Phần lễ

Hàng năm, cứ đến lễ hội hoa ban của dân tộc Thái cũng chính là ngày vui của họ hàng, là dịp để nam nữa gặp gỡ, hẹn hò Nghe những người già ở Mường Lay, Tuần Giáo kể lại, Lễ hội Hoa Ban xưa còn được gắn với lễ hội Xên Mường hay lễ hội Cầu mùa, thường được tổ chức vào dịp tháng 2 Âm lịch hàng năm, khi hoa ban bắt đầu nở trắng khắp các sườn đồi Ðây là dịp để người dân thể hiện tấm lòng tôn kính tri ân với tổ tiên và các vị thần núi, thần sông và cũng là dịp để cầu cho quốc thái, dân an, bản mường no ấm, quanh năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt…Lễ hội thường được tổ chức vào tháng 2 âm lịch hàng năm Ở phạm vi của bản thì tổ chức lễ hội Xên bản 2 năm/lần nhằm cầu thần phù

hộ, chứ không có nhiều trò chơi Nếu các bạn muốn tham dự lễ hội với nhiều trò chơi đa dạng thì nên tham gia lễ hội Xên mường được tổ chức 3 năm/1 lần Rất nhiều người tài giỏi của toàn mường sẽ tham gia vào những trò chơi ở đây

17

Nguồn Internet

Từ sáng tinh mơ của ngày hội, tiếng trống, tiếng chiêng âm vang khắp núi rừng Các bếp nhà sàn bập bùng lửa đỏ: đồ xôi, luộc gà, thái măng; có nhà mổ lợn bày cỗ Rượu cần từng vò lớn, vò nhỏ được bê ra chuẩn bị đãi khách Những chàng trai, cô gái áo quần, khăn váy chỉnh tề, rủ nhau đến những cánh rừng có nhiều hoa ban nở Họ chọn những cành hoa đẹp nhất để tặng người yêu và biếu

bố mẹ Theo quan niệm của người Thái, hoa ban không chỉ tượng trưng cho tình yêu, mà còn là biểu tượng của lòng hiếu thảo, biết ơn

Ngày thứ nhất, hội Xên bản xên mường mở đầu bằng đám rước, tiếp theo là lễ hiến sinh cúng thần Đám rước diễn ra từ nhà tạo mường ra đình Dẫn đầu đám rước là các chức sắc trong mường với trang phục đẹp may bằng the, lụa,

có cờ, lọng, chiêng trống, kèn, sáo, nhị đi kèm

Tiếp đến, các cụ già đội khăn đỏ, mặc áo tơ tằm vàng, quần chàm sẫm, thắt lưng xanh Một số cụ mang theo cả cung nỏ Một con trâu mộng to béo, được tắm rửa sạch sẽ, da đen bóng được dắt theo, đôi sừng trâu bọc giấy màu lấp lánh;

ở giữa trán và hai bên mông có dán giấy trắng cắt hình hoa ban to như miệng bát

Đi sau cùng là những chàng trai trong bản, mặc áo đỏ viền xanh, quần vàng, đội

18

mũ chóp sơn dầu, chân quấn xà cạp đen đến tận đầu gối, đeo gươm hoặc giáo bên vai

Tại đình, vị “đẳm già” - thầy mo có uy tín - áo thụng xanh, mũ đuôi én

đỏ, quần chàm, đi hài, bước ra trước hương án làm lễ cầu thần Lát sau, vị “đẳm già” cầm chiếc chuông nhỏ rung lên một hồi báo hiệu là đã cáo thần xong và lệnh cho dắt con trâu mộng ra làm lễ hiến sinh

Trâu được dắt đến nơi bãi rộng cạnh đình để mổ thịt Từ lúc này, các trò vui của nam nữ thanh niên bắt đầu Họ tổ chức múa xoè quanh nơi mổ trâu theo nhịp chiêng trống, và cuộc vui chơi kéo dài cho đến khi pha xong thịt trâu mới chịu dừng

Khi những mâm cỗ được dọn lên, thì chiêng trống cùng các nhạc cụ khác lúc này cũng được chuyển về đình Từng đôi nam nữ luân phiên hoa tấu cho tới lúc hạ cỗ Đêm đến, nam nữ thanh niên vui chơi, ca hát cho đến khuya mới chia tay

4.2 Phần hội

Vùng Tây Bắc có rất nhiều vùng đất khác nhau nên bạn có thể tham gia

lễ hội ở nhiều nơi như lễ hội hoa ban Mộc Châu, lễ hội hoa ban Sơn Lan, lễ hội hoa ban Điện Biên,… Phần hội sẽ tổ chức nhiều trò chơi với mục đích hướng con người đến những giá trị tốt đẹp, nhân văn

Cũng trong ngày hội này, trên dòng Nậm Na, thường diễn ra các cuộc hát giao duyên của nam nữ trên thuyền Thuyền trôi nhẹ trên dòng nước; các cô gái duyên dáng che ô ngồi ở mũi thuyền, bên cạnh những bó hoa ban tươi thắm vừa mới hái, cất lên tiếng hát những bài dân ca mượt mà, giãi bày cảm xúc và tâm trạng riêng tư, trong khi các chàng trai ngồi ở phía đuôi thuyền, vừa lái thuyền, vừa đánh đàn tính, thổi sáo

Rất nhiều trò chơi dân gian sẽ được tổ chức sau khi kết thúc phần lễ Nội dung của phần hội chủ yếu là khắp giao duyên theo điệu Han Nê Sau đó là các trò chơi như ném còn, đi cà kheo, hát đối đáp, leo cây, múa xòe Những âm thanh vui tai xen lẫn tiếng cười giòn tan khắp lễ hội tạo ấn tượng sâu sắc với khách

du lịch Các chàng trai dân tộc cùng những cô gái chơi khèn, chơi trống rồi cùng