Nghề dệt của người thái ở mai châu (hòa bình) và yên châu (sơn la) trong điều kiện kinh tế thị trường và phát triển du lịch ở miền núi tây bắc việt nam

Tinh cap thiet cua d~tai: Hai nhom Thai Trilng va Thai Den la cu dan song lau doi 6 hml ng~nsCmg Hong, da bao ton duqc mOt di~n m~o van hoa truyen thong, trong dt eelngh~ d~t duqc Iuu tr

TRUNG TÂM KHOA HọC Xã HộI Và NHÂN VĂN QUốC GIA

Đề tài cấp Bộ

TÊN Đề TàI:

NGHề DệT CủA NGƯờI THáI ở Mai châu (hòa bình)

và yên châu (sơn la) trong điều kiện kinh tế thị trường và phát triển du lịch ở miền núi

tây bắc việt nam

TRUNG TAM KHOA HOC xi\. HOI vA NHAN VAN Qu6c GIA

Tom Hit d~ tai cap BO:

" Nghe' d¢t clla IlguOi Thai uMai Chdu (Hoa Binh) va Yell Chdu (SO'll La) trollg dUu ki¢n kinh tl thf trlto'1lg va ph at triln du ifch O·mUn 1l1liTdy Bac Vi¢t Nam".

Clnlnhi¢m de'tdi: TS Nguyen Th~ Thanh Nga.

TruO'ng plzong: Nghien CUuDi san van hmi tOc nguoi, Vi~n Dan tOc h9C

1 Tinh cap thiet cua d~tai:

Hai nhom Thai Trilng va Thai Den la cu dan song lau doi 6 hml ng~nsCmg Hong, da bao ton duqc mOt di~n m~o van hoa truyen thong, trong dt) eelngh~ d~t duqc Iuu truy~n tu the h~ nay den the h~ khac Day la mOt nghe thllcong tieu bieu trong sinh ho~t kinh te, van hoa, xu hOi cua tOc nguO'i n~lY·Cacsan phfim cua ngh~ d~t da chlia dl!ng rat nhi~u net dOc dao cua ban sac vanhoa Thai

Trong mOt thai gian dai truac thai ky d6i mai kinh te, ngh~ d~t cuanguai Thai noi rieng va cua nhi~u tOc nguai khac CJ nuac ta noi chung co xuhuang mai m('>t di VI kh6ng c~nh tranh duqc vai hang c6ng nghi~p Trongnhung nam gan day, c6ng cuOc d6i mai kinh te va ph at trien du lich da tal'dOng tich cl!c vao vi~c phl;lChoi va phat trien ngh~ d~t truy~n thong cua mOt s6

dan tOc it nguoi CJ cac dia phuong khac nhau trong do co ngh~ d~t cua ngul1iThai CJ Mai Chilu (Hoa Blnh) va Yen Chau (Son La) Sl! hoi sinhnay, m(Jt m~H

do sl! thuc day cua n~n kinh te thi truong, m(lt khac cling chinh xuat phat lU

nhu cau van hoa cua ban than tOc nguai va nhu diu cua xa hOi

GiU'a hai nhom Thai nay co nhi~u diem gi6ng nhau va khac nhau duqc

hilO luu trong ngh~ d~t truy~n thong, dong thai cling the hi~n nhi~ll s~rhien d6i

eM thfch ling trong xu the d6i mai kinh te va phat trien dll lich 6 Vi~t Nam, khi

ngh~ d~t khong nhGng trb thanh mQt ngh~ mang l~i thu nh~p trang dai songkinh te gia dlnh ma con gop phan phat huy ban sac van haa tQc nguai TIll!Ctengh~ d~t cua nguai Thai trong nhi~u nam qua b mQt so dia phuong cho thffycac san pham cua ngh~ d~t khong chi la san pham hang haa dan thuan ma con

la san pham van haa Va chfnh nhGng gia tri van haa ham chua trang do dalam cha gia tri cua hang haa duQ'ctang len rfftnhi~u

M~t khac ngh~ d~t cua nguai Thai dii t~a ra nhung ti~n eM quan trQngcho Sl!phat tri~n cua thuong nghi¢p va giaa luu kinh te, van haa trang cac dia

phuong nhu b Mai Chau (Haa Blnh) va Yen Cha.u (Son La). d day nghc d~tcua nguai Thai con la chiec cau noi giua van haa Thai vui van haa cua cac tQcnguai trong khu VI!Cva ca tren ph:;lmvi quoc te nua

Vi~c nghien cuu so sanh nghe d~t truycn th6ng cua hai nhom 111ai n~\ycung nhGng bien d6i cua no trong hi~n t~i d~ Hm thfiy SI!thong nhfit trong dad~ng cua cac thanh to van haa giua hai nhom Thai la mQt vi~c lam can thietmang gia tri khoa hQc, Hnh nhan van sau sac phu hqp vui tinh than Nghi quyettrung uong Dimg V da chi ro: Plzdi nghien CUll de" baa tdn va phat Imy 11111,'l1g

di san WIn hoa truye'n thong cua cac dan tQc it nguai aVi¢t Nam". Day cOngcon la mQt van d~ tau nay chua duQ'cnghien coo sau, m~c dutu truac den nay

da co nhi~u nha nghien cuu de c~p tui van hoa Thai duui goc dQ lich Slr t()cnguai hay thiet che xa hQi Chfnh vi v~y, vi¢c nghien CUllngh~ d~t cua ngu()'iThai b Mai Chau (Hoa Blnh) va Yen Cha.u (Son La) khong chi co y nghia khoahQc ma con mang Hnh thl!c tien caa, dap ll'ng nhUng yeu cau phat tri~n kinh te,van haa, xu hQi hi~n nay bcac tinh mi~n nui nuuc ta

- N ghien cuu thl!c tr:;lng v~ ngh~ det cua hai nhom Thai va nhung biend6i cua no trong xu the d6i mui kinh te va phat tri~n du Uchb Viet Nam

- So sanh d~ lam ro SI!giong nhau va khac nhau duoi goc oQ ol;\nglink

van hm! truyen thong cua nguai Thai Trang b Mai Chau (Hoa Blnh) va nguai

Thai Den b Yen Cha.u (Son La) qua ngh~ det truy~n thong cling nhu nhungbien d6i cua no bhai vung duQ'cnghien CUll

- Cung cap cu lu~n khoa hQc cha viec baa t6n ban sac van haa truy6nthong cua da.n tQCThai trong thai ky d6i mui kinh te va phat tr~~n du lich it

Viet Nam

- Đề xuất giải pháp về việc phục hồi và phát triển nghề dệt truyền thống của người Thái trong thời kỳ đổi mới kinh tế và phát triển du lịch ở Việt Nam để nghề dệt thực sự trở thành một yếu tố phát huy nguồn nội lực của cộng đồng người Thái trong chiến lược xóa đói giảm nghèo, góp phần vào công cuộc xây dung kinh tế, văn hóa, xã hội ở địa phương cũng như thiết thực góp phần vào công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

3 Địa bàn nghiên cứu

Đề tài được triển khai tại hai tỉnh Hòa Bình và Sơn La

- Huyện Mai Châu (Hòa Bình) cách Hà Nội 140 km, là nơi cư trú khá

đông dân tộc Thái Trắng ở đây chúng tôi chọn điểm nghiên cứu tại bản Văn, bản Vãng, đó là những bản có đông các hộ làm nghề dệt Bản Lác là nơi có điểm

du lịch đã thu hút được khá đông du khách trong và ngoài nước tới tham quan

- Sơn La cách Hà Nội 335 km Huyện Yên Châu cách thị xã 66 km về phía Nam, là nơi trú của nhóm Thái Đen Chúng tôi chọn các điểm như thị trấn Yên Châu, bản Nà Pản, xã Chiềng Đông, đây là các điểm tập trung khá đông các hộ làm nghề dệt và có mô hình dự án do tổ choc Oxfam Quebee (Anh quốc) tài trợ (gọi là Craft Link) bước đầu đã có những thành công đáng ghi nhận

4 Lịch sử nghiên cứu của vấn đề

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi đã tiến hành tập hợp tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau:

- Trước hết là nguồn tài liệu của các nhà kinh điển Mác - Lê Nin nói về nghề thủ công nghiệp và mối quan hệ của thủ công nghiệp và nông nghiệp; vị trí của nó trong sự phát triển của lịch sử nhân loại

- Nguồn tư liệu thư tịch từ các học giả thời kỳ cận hiền đại Việt Nam, bao gồm các học giả các triều đại phong kiến nước ta và cả các học giả người Pháp thời kỳ Pháp đô hộ Việt Nam, nói về nghề thủ công nghiệp và nghề dệt của người Việt cũng như một số tư liệu nói về trang phục của người Thái Tây Bắc

Chúng tôi đặc biệt quan tâm đến các tư liệu như các luận án tiến sĩ của tiến sĩ Lâm Bá Nam: “ Về nghề dệt cổ truyền của người Việt ở đồng bằng Bắc

Bt)" va lu~n an tien sl cua tien sl Hoang Luong: "Hoa win m~t chan Tillii d Muong T (fe, PInt Yen- San La"; lu~n an cua tien sl Le NgQc Thttng: " Trang

plll~C c6 truye'n Clla nguoi Tluii aT ay Bac"; lu~n an cua tien s1 Le Sy Giao:

"Kinh te'truye'rz tlufng va van hoa w;itchat cua nguoi Thai Vi¢t Nam".

Ngoai cac ngu6n tai li~u Dan t<)c hQc ra chung toi dlng quan H\m den

Dong Nam A, Nghien cuu Ngh¢ thu~t va ca nhfrng 10C;ltbai tHing t,ii trencac bao lien quan tai d~ tai ho~c khu vt!c minh nghien cdu

Kh6i tai li~u ttr cac bao tang nhu : Bao tang My thui;\t, bao tang Ph~1nil,bao tang Dan t<)c hQc, bao tang Lich Slr, bao tang Van hoa cac dan t<)cit Vi~tB~c, bao tang Cham (Da Nang) ciing la nhUng cu li¢u r~t sinh d<)ng

Tuy nhien cac ngu6n tai li~u tren cling chua th~t St! gan va du vai hW1ngd~ tai cua chung Wi v~ ngh~ d~t truy~n thong cua nguoi Thai a hai vung MaiChau (Hoa Blnh) va Yen Chau (Son La) trong di~u ki¢n kinh te thi truong vaphat trien du lich a mi~n nui Tay B~c Vi~t Nam, song d6 cGng la nhilng C(1 S('1

tai li¢u buac dau giup chung wi trong qua trinh hoan thanh d~ tai nay.

5 D6i tUQ'ng, ph~m vi va nQi dung nghien em,

D6i tUQ'ng nghien cdu cua d~ tai la nhfrng v~n d~ lien quan tai nghc d¢t

(San La) va cac khia c~nh van hoa xa h<)i cua n6, so sanh de tim th~y St! gi6ngnhau va khac nhau cua cac thanh to van hoa gifra hai nhom Thai Nghe d¢l V~l

st! h6i sinh cua n6 trong co che thi truang va phat trien du Itch a mi~n nui Tay

B~c.

- Ph~m vi nghien coo: D~ tai chu yeu t~p trung vao ngh~ d¢t truycn

Yen Chfiu (Son La) trong truy~n thong va nhfrng bien d6i trong hi¢n t~i d~ sosanh va doi chieu

- N<)i dung cua d~ tai: T~p trung nghicn cuu v~ nguyen li¢u d~t, ky thu~td¢t, cac san ph&m d¢t va cac chuc nfmg Slr dl;lng cua n6 trong doi s6ng xa h(licua nguc1i Thai cung nhii'ng bien d6i cua n6 trong hi¢n tC;li,st! thfch ung d~ phattrien trong co che thi truong va phat trien du lich a mi~n nui Tay Bac Vi~tNam

6 Phuong phap nghien cuu

D~ thl!c hi~n d~ tai, chung toi dl!a tren co so phuong phap lu~n dlly V~lIjch sir trong nh~n thuc cac sl! v~t, hi~n tuqng tl! nhien xa hQi, cfing nhu eMnghien CUll ngh~ d~t cua nguai Thai v~ Hnh ch~t van hoa v~t ch~t sl! v~ndQng cua n6 tmng dai s6ng cua nguai Thai, nhUng m6i quan h~ qua I~i tmngqua trlnh v~n dQng cua lich Slr tQc nguai M~t khac, chung toi cfing dl!a lrentinh than cua cac Nghj quyet TW Dang, duang 16i kinh te, van hoa, xu h<)ivao vi~c nh~n thuc, ding nhu nghien cuu va xu Iy nQi dung lien quan den de

tai

Tren co so tai li~u va ly lll~n tren, d~ thl!C hi~n d~ tai chung toi da v~ndl;lng cac Iy thuyet nghien CUll cua Dan TQc He;>c-Kinh Te, ket h<!p phuongphap nghien cuu dan tQChe;>cv6'i phuong phap nghien cUll kinh te he;>cd~ t1mhi~u cac m6i quan h~ san xu~t va xa hQi dien ra trong qua trlnh san xuiit cuangh~ d~t cel truy~n cfing nhu vi~c mua, ban san phftm tmng di~u ki~n kinh lelhi truang va phat tri~n du lich cua dia phuong Mai Chilu (Hoa mnh) va YenChilu (Son La)

- Di~n da Dan tQc he;>c,phong v~n sau, phong v~n nh6m cac hQ lamngh~ d~t, buon ban s~m phftm, tien hanh phan lo~i theo phuong phap h~ lh6ngtmng van hoa d~ tim hi~u ngh~ d~t cua nguai Thai va nhUng bien d6i Clla n6tmng co che thi truang va du ljch

- So sanh d~ tim th~y sl! lUong dong va di bi~t v~ kinh te, van hml gifrahai nh6m Thai Trang aMai Chilu (Hoa Sinh) va nh6m Thai Den <1Yen Chilu(Son La) du6'i d~ng thuc van hoa tQc nguai thong qua ngh~ d~t truycn lh6ngcua he;>

- Tim hi~u quan h~ giao luu van hoa gWa nguai Thai va cac dfm l(Ktmng dja phuong va nguai Thai tmng khu vl!c Dong Nam A.

7 Kha nang lmg d\lng, tri~n khai k€t qua cua d~ tai:

D~ tai nay tri~n khai se co tac dl;lng tmng vi~c bao ton va phal tri6nngh~ d~t truy~n th6ng cua nguai Thai 0 hai khu vl!c Yen Chilu (Son La) vaMai Chau (Hoa SInh) d~ thiet thl!c giup nguai dan tang them vi~c lam, phathuy nguon nQi Il;rc cua cQng dong nguai Thai vao cong cUQc xoa d6i gi[unngheo, phat tri~n kinh te, xa hQi, van hoa va du ljch cua dja phuong tmngm()t vung con rfit nhi~u ti~m nang, t~o dieu ki~n d€ van hoa TIlai c6 c(1 hQi

tiep nh~n va phat trien van hoa khu vt!c,athai diem dAt lltroc va nhan dan tadang quyet tam tht!c hi¢n c6ng nghi¢p hoa, hi¢n d~i hoa, tien toi xa hQi ct'JngbAng van minh, tien b¢.

Ket qua d~ tai se co y nghia quan tn;mg d6i voi cac nha t~o l~p chinhsach, co ca sa va lu~n Cll' khoa hQc ciing nhu tht!c ti~n a hai vung Mai Chau(Hoa Blnh) va Yen Chau (San La), v~ m¢t s6 vAn d~ xung quanh cac linhvt!c: Ca sa kinh te- xa hQi- van hoa th6ng qua s'! ,phat trien elm ngh~ d~ttrong di~u ki¢n kinh te thi truO'ngva phat trien du lich a mi~n nqi Dong thaiciing qua th'!c ti~n do de t~o ra ca sa cho cac nha quan ly, cac nha dau tu xaydl!Ilg tung buoc hoan thi¢n nhfrng chfnh sach quan Iy va ke ho~ch dau tll cp

,

hi¢u qua t~i htli dnh Hoa Binh va San La, ket hqp mQt cach hqp ly va khoahQc voi vi¢c bao t6n va phat huy blm sfic van hoa dan tQca cac dia phl1lmgnay

+ Chuang VI: Ngh~ d¢t trong di~u ki¢n kinh te thi truO'ngva phat trien

du lich a mi~n nui Tay Bac Vi¢t Nam

Chau (San La) : Xu huong, trien vQng va nhUng vAnd~ d~itra

+ Kef lU{in.

+Chu thich

+Tai li¢u tham khao

+ Phu luc: Hlnh ve va anh minh hoa, ban d6 vung Mai Chau (Hoa B1nh). '. .

va Yen Chau (San La)

Chuong I

NGHt D¢T TRONG MOl TRUONG cANH QUAN CUA NGUiH THAI

1.I.Vi tri dia Iy, d~c di~m tl)' nhien vung Yen Chau (SO'nLa) va I\laiChau (808 Blnh):'

Tinh San La phia B~c giap Y~n Bai, Lao Cai, phia Dong giap Phu 'I1tQ,

Hoa Binh va phia TAy giap dnh Lai ChAu, phia Nam giap dnh Thanh Hoa va

co 250 km bi~n giai vai C¢ng hoa dan chi'I nhAn dan Lao Di¢n tfch tll nhientoan dnh 14,468 km2• Nhin chung San La co ngu6n dfft dai co ~h{ft hrqng t6t

ve d~m va phu hQ'P vai nhieu lo~i cay tr<Jng (ngu6n : UBND: dnh &10 La

1999); dan sO'to~m dnh: 682.512 nguoi

Y~n ChQu la m¢t huy¢n cua San La nam tf~n tf':lc duang quoc 1<) 6

Dong, phia Dong Nam giap huy~n M"c Chau va phfa Tay Nam co 47 kmduang bi~n giai vai nuac C"ng hoa dan chi'I nhan dan Lao Phia B&c va OfmgB&c tie'p giap vai song Da va huy~n B~c Y~n, phia Tay B~c giap huy~n MaiSan (San La), day la khu vllc d¢m giua cao nguy~n M¢c Chau va cao nguyen

Na San Vai vi tr( dia 19 nhu v~y huy¢n Y~n Chau eo dieu ki¢n thu~n Iqitrang vi~c phat trien m~ng luai duang giao thong vai cac huy¢n trong tinh.Dia giai cua cac xii thu¢c huy¢n Y~n Chau nam dQC theo qu6c l¢ 6 (Ha N(li -San La) dai tai 320 km Trang khu vllc huy¢n dQc cac xii ke tir ngii ba Co Nbi(Mai Son) con co duang dlli clip ph6i dai tai 40 km Duang qu6e lQ 6 che;tygiua huy¢n Y~n ChAu qua 7 xii dai tai 66 km t~o thanh tr':lc giao thong thu~nti¢n n6i Y~n Chilu vai cac vung trang khu vllc TAy Btlc, con phai ke den vi tdcon song Da a phla Dong B&c cua huy¢n Y~n Chilu cling la mQt duang giaothong quan trQng noi Y~n Chfiu vai cac huy¢n B&c Y~n va cae vung Ian c~nkhac

T6ng di¢n Hch dilt tll nhi~n cua toan huy¢n Y~n Chau la 84.366.9 ha.xung quanh nhi~u ntH bao quanh t~o thanh nhUng thung Hing nha rat thfchhqp cho vi¢c tr<Jng lua nuac

Dia hlnh Y ~n Chau co the chia thanh hai tieu vung ro r¢t do )a vunglong chao va vung dQc nui cao bi~n giai Vi¢t - Lao

Hoa Binh co nhi~u d6i nui, rUng r~m va song su6i chay qua, song mucd¢ co nhung day nui hung vi nhu Ct Son La thl kh6ng bfing, tuy nhi~n n<1icaonhtlt trong dnh la 1.32 m (nui Toan Thfing Ct Tfin L~c) hay nui Duc Nhan b

Da bfic cao J.l 08 m RUng chi€m kho~ng 80% t6ng s6 dtlt dai M¢t d~c di~m

vi trf dia ly cua Hoa Binh vai Son La la: tuy la m¢t dnh mi~n nui, nhung Hoi,Blnh l~i rtlt gfin voi thu d6 Ha N¢i (tll thi xa Hoa Blnh v~ Ha NQi chi c6 76km) Hoit Blnh co nhieu duang giao thong thuy bQ quan trc;mg nhu dUt1tlgquoc IQ6 qua Hoa Blnh n6i ca khu vt!c Tay Bfic voi Hit NQi, duang qu6c l(ltll Hoa Lu v~ Ninh Binh vao Thanh Hoa, Ngh¢ An Tll Hoit Blnh cling co th~theo ta ng~n song Da di Thanh SUn(Phu ThQ)

Mai Chfiu la m¢t huy¢n nfim b phla Tfiy cua tinh Hoa Blnh, phla Bacgiap huy¢n M¢c Chau (Sc1nLa) phla Nam giap huy¢n Quan Hoci (111anhHoci) phla Dong giap huy¢n Tan L~c va huy¢n Da Bfic k~ tll xii xua MaiChau co nhieu t~n gQi c6 xua la dtlt Muang Mai th~ ky XV, XVIII dau lh<'1i

Le duqc gQi lit Chfiu Mai thuQc Hung Hoa (Thanh Hoa), sau l~i ddi thanhMuang Mai, Muang Mung thuQc huy¢n Mai Da cu

1.2 D~c tru'ng cO ban v~ kinh te· xu hQi· van hoa

Nguai Thai la cu dfin nong nghi¢p lam rUQngnuac rat lau dai a mien nuiTay B~c Vi¢t Nam Nhung cach d6ng phi nhieu ven song Dit keo diti tll QuynliNhau qua Thu~n Chau, Muang La sang Phil Y~n, Yen Chau (Son La) MUtmgLay, Muang Thanh, Than Uy~n (Lai Chau) r6i nhung canh dong mau mfl

trong ca hai vt;Jchi~m mila CJ Muong Pa, Mai ll1uqng, Mai H(;\ (thu<)c MaiChau- Hoit Binh) cu tru m~t t~p cua cU dfin Thai Tr~ng

Nguai Thai som bilt t~o l~p nhung c6ng trinh thuy lqi rat sang t(;\O"oih¢ thong d~p phai, muong, cfiu thanh ngu n6i tilng cua nguai Thai khi noi ve

cac h¢ thong thuy nong "Muong, phai tai, lin, loc, con" da khai quat phfin nao

ky thu~t lam thuy lqi di~n hlnh cua nguai lbai Ky thu~t cd truyen trong canh

tac cua nguai Thai lit dilng loi "hod canh, thuy ll~U" Vlla biet dung cay hira Slrdt;Jngsuc keo cua trfiu, bo trong vi¢c litm dtlt rtlt thitnh llwc, cling nhu vi~c Hun

giong cfiy tr6ng, bon phan, lam m(;\d~ tr6ng lua nuoc Ben c~nh vi¢c litm ru<)ngIda nuoc thl nuong ray cling la th~ m~nh cua nen kinh te truyen thong cuanguai Thai Nuong ray tll ngan dai dii g~n bo voi nguai Thai Ct nui rirng TayB~c Nhung nuong ngo, nuong lua, nuong s~n, nuong bong van lit m(lt nguons6ng rat quan tr<;mgcua hQ cung dip cho hQ luong tht!c vit dap U'ngnhung nhu

diu v~ an, m~c va cac lot;li chan, man d¢m trong sinh ho<;ttgia dtnh Rung TayBac d~c bi~t la 0 Yen Chflu (Son La) cfing nhu Mai Chflu (Hoa Blnh) cfing lanhG'ng nguon song gan bo, tuong nhu vo t~n doi voi nguoi dan Thai: tu cO xuanguoi ta da biet khai thac rung, t~n dl;lng rung d~ phl;lC vl;l cho cu<)c song CllamInh, rung da nuoi hQ cung cac the h¢ con chau hQ, rUng cung cap cac v~t li¢ud~ lam nha, clan lat do gia dl;lng, rung la noi san ban d~ co thl!c philm s6nghang ngay, cfing la noi cung cap lam th6 san, cac cay thuoc quy gia d~ him v¢cu<)c song clla hQ.

Do kinh te ru<)ng nuoc kha phat trien nguoi Thai con co ngh~ nuCli C<lflI<)ng kha thuan thl;lC.Trong quan ni~m c6 truy~n clla nguoi Thai v~ m()t Sl! (In

dinh, sung tuc trong kinh te t¢c nguoi clla hQ la: "Pay kin pa, ma kin !lll'" (di

an ca, v~ uong nrqu) Vi¢c chan nuoi gia suc gia dim cfing duqc ngut1i 'nlaisom chu trQng trong kinh te gia dlnh clla hQ Gia suc phl;lc vl;l cho suc kcotrong san xuat cfing nhu lam nguon thl!c pham trong hua an hang ngay Vuimquanh nha cfing la m¢t hlnh thuc san xuat khong th~ thieu cl6i v(yi ml'li ri6cnha san nguoi Thai, hQ som biet trong rau, cac lo<;tiqua d~ cai thi~n CU(K s6ngclla minh Ngh~ thll cong van la m¢t ngh~ phl;l trong gia dinh, tuy chua tach rakh6i nong nghi¢p, nhtrng cfing kha phat tri~n 0cac vung nguoi Thai cu tru, s,inph~m clla no cfing tr6' thanh m¢t net tieu bi~u cho van hoa Thai th~t d~m dahUO'ng sac, nhat la 0hai vung Yen Chau (Son La) va Mai Chau (Hoa Blnh)

V ung nguoi Thai Tay Bac truoc day kinh te hang hoa bi h<;tnche do ch<J huarat nh6 nhoi

Doi s6ng tinh than clla nguoi Thai rat phong phu V~lmang Ch[lt I1h[mb~'lIl

sau sac, du la nguoi Thai Den vung Yen Chau (Son La) hay la ngui1i ThaiTrang 6' Mai Chau (Hoa Blnh) thl v~ cO ban hQ van theo tin ngu6"ng da thiln

HQ tin dmg com¢t the Il!C "sieu nhien" chi phoi mQi hot;lt d¢ng clla con ngui1i,cung cac bim muong, nui rUng noi hQ cU tru HQ tin rang co rat nhi~u lo<;tima.cao nhat la "Then luong" 6' tren troi, va duoi dat c6 cac IO(;liPhi (ma) khacnhau nhu "phi luon" ma nha, "phi dam" ma hQ, "phi la n~m" ma su6i, d6 cOng

la nhung ll!c luqng bao v¢ cho cu¢c song clla hQ va muon 10aL Ngui1i Thai ('1

Tay Bac d~u co tl;lc l¢ tho cung to tien, tho cung troi <-Hit,ban muimg qua himg

lot;lt cac Ie (xen ban, xen muong, xen huon), vao nhfrng dip mua xuan dimthang bay

Van hoa dan gian cua nguoi Thai 6Tay Bfic la nhfrng di san van hml ratdang tran tn;mg dil gop phan t~o nen s'! da d;~mgtrong van hoa, sl! tinh te tmngban sac van hoa cac dan t()c6 Viet Nam Ben c~nh lu~t tl:lc Thai rat snu SflC

tfnh triet ly va nhan van con co dan ca truyen mieng, chfr viet cua nguai TIltHcon d~ I~i nhieu trubng ca, thi ca, truyen cd "x6ng chl:l xon xao"; "tan dw

x6ng xuong", ngubi Thai rat n6i tieng vai nhOng loi "khAp" va cac di~u muaxoe duyen dang, tro choi dan gian

Tom l~i, do sam sinh tl:l6 mien Tay Bac Vi~t Nam, nguoi Thai dii gopphan r~t to 16'nv~lOs'! nghi~p d'!Og nuac gifr nuac, dong thoi cGng sang t£.10nenm()t bim sac van hoa Thai mang d~m tfnh t()c nguoi Thien nhien himg vi viitrung diep cua nui rUng Tay Bdc vila la d6i tuqng vita la thanh qua cua nhfrnggia tri v~t chat va tinh than cua van hoa Thai duqc ton t(;liva phat trien quanhieu the he Do cGng chinh la nhUng tien de, la cai noi san sinh ra nhfrng hi~ntuqng van hoa Thai d()c dao, vila Cl:lth~ sinh d()ng, vila in d~m nhUng net v[mhoa rieng biet cua nguoi Thai 6 mien nui Tay Bac Viet Nam Tat ca nhfrng tinhtuy do duqc ton t~i ben bi sau sdc nhfit trong nhUng san phGm cua nghe d¢ttruyen thong cua nguoi phl,1nfr Thai, ma tieu bi~u h(m ca la 6 hai nhom Th,H

Den Yen Chau (Son La) va nhom Thai Trfing6Mai Chau (Hoa Blnh)

ChU(1Dg 2

v A Y~N CHAu (SON LA)

2.t.Cae ti~n d~ euangh~ d~t:

Ngh~ d¢t cua nguai Thai 6 TAyBilc noi chung, 6 Y~n ehAu (&10 La) 116iri~ng Hi SilO phAm cua van hoa t¢c nguai, do cfing d6ng thai la thanh gULl cuas'! sang ti;\olao d¢ng cua ca m¢t qua tdnh dai IAutrong lich sit phat trien cua

t¢c nguai nay Nguai Thai sam bi~t ti;\Ofa nguy~n li¢u de d¢t, tll nhOng cay. c()

cua mH rUng DAy cfing chinh Ia nhOng y~u t6 v~t ch~t d~u ti~n cho s'! ra daicac san phAm tll ngh~ d¢t thu cong truy~n thong, nha ban tay lao d¢ng din Cll

horn sam cua nguai ph1;1nO'Thai, hQ da ti;\ora cho c¢ng d6ng minh s'! ~m no va

gifiu co de an dinh va sinh ton tu the h~ nay qua the h~ khclc T1;1CngCrThai cocAu:"T/uk lz,a /0 trong, sqi bong /0 d¢f".

cau t1;1cngfi' gUm dcrn nhung da baa ham ca m¢t quan ni~m cua ngu<liThai v~ vi trf quan trQng cua cAybong va ngh~ d¢t vai cua hQ, do cling chinh lakhai ni¢m v~ s'! tfUcmgt6n cua ca m¢t t¢c nguai

Nguyen li~u cua nghe' d~t :

MQi si'm phAm viii voc do nguai Thai d¢t ra tlr khung d¢t chu ycu duqclam ra tlr chat li¢u vai sQ'ibong va m¢t so la viii sqi w tam Muon co sqi hCmg,sqi to' tAm de d¢t, nguai Thai phai trong bong va tr6ng dau nuoi tAm

Cay bong (Gossy pirm barbadense.l) Tieng Thai cay bong gQi la "Cophai" 0vung mi~n mli TAy Bac Vi¢t Nam ph6 bien m¢t IOi;\ibong gQi la bCmg

co (Co Anboreum) day Ia IOi;\ibong ton te;ti6 d'AyIAu dai, no phu hqp v6'i th6nhuang va khi h~u· mi~n mli, khilp dQc TAy Bilc, a Y~n Chau (san La) clingnhu 6 Mai Chau (Hoa Blnh) nguai Thai d~u trong lo~i b<)ng nay n6 duqc coinhu m¢t IOi;\ibong c6 cua Tay B~c Lich trong bong n~lY(J tung dia phuong C()

khac nhau, fJ Y~n ChAu (san La) nguoi Thai Den trong bong vao thang 3,thang 4 Am Iich (tl1'cthang 8, thang 9 theo Hch Thai), dau thang lOam lich thlthu ho~ch 0 Mai Chau (Hoa Blnh) nguai Thai Trang trong bong vao thanggi~ng va thu hOi;\chVaGthang 6, 7, fJ Mai ChAu va ca Y~n Chau du thai giantr6ng bong co khac nhau nhung cach trong bong cling gi6ng nhu gi6ng bong

thi van la hai IOC;lico bim v6n c6 tir lfiu dai 6 Tfiy Bitc la bong co, h(mg lu6j,Nguai Thai van thich gi6ng bong co hon vi n6 d~ trong, cho nang suilt tuongd6i cao hon bong luoi.

Nguai Thai 6 Yen Chfiu (Son La) va 6 Mai Chfiu (Hoa Blnh) deu s{lIn

bi~t trong dfiu, nuoi tam de lily to d¢t vai To tam la nguyen li¢u chu y~u d~ d¢tthtlt lung "xai eo", mQt bQ phf;\n khong th~ thie'u duQ'c trong trang phl:lc phl:l nil'Thai To tam con d~ d¢t vM "khuyt" la IOC;livai dung d~ lam vo chan, rem elra

Cfiy dfiu duqc trong 6 cac bai dilt ven su6i, la noi dilt mau mo, lu(m am,m6i gia dinh nguai Thai deu nuoi mQt it tam, 6 Yen Chfiu (Son La) bay giavan duy tr1 vi¢c trong dfiu nuoi tam, con 6 Mai Chfiu (Hoa Binh) da mai m<)trilt nhieu

2.2.KY thm)t d~t

Vai cua nguoi Thai 6 Tfiy Btlc duqc d¢t bang ky thu~\t thu cong, d~t ravai sqi bong va vai to tam, d6 la suc lao dQng dln cu sang tC;locua nguc)j <.IfinThai duQ'c ton tC;licung lich su, tr6 thanh ban stlc cua van hoa tQc nguoi 1111Hg6p phan lam giau cho kho tang di san van hoa Vi¢t Nam

Cong c~:

+ Cong ql clze' bie'n nguyen li¢u: bao gom cong C\lcan bong "iu ph~\i",cong C\l bi;lt bong "coong phai", cong C\l quan bong "IQ phai", cong Cl:1 se sqi

"xuong nay" va guong quay to

+C61lg C~l bc)t bong: duqc cau tC;lob6i mQt chiec dln va mQt sqi day Can

duqc lam bang chilt li¢u mfiy ho(\c luong giup cho can den ma van chtlc DOC;lngiua can hlnh trl:l, hai dau duqc v6t thon d~ dam bao dQ bi;lt cua day Day lamQt sqi gai keo cang va n6i v&i hai dfiu can

+ Cong c~'quan bong "19 phai" bao gom mQt mieng g6 hlnh chil' nhi;lt,

chieu dai khoang 25 cm, chieu r<)ng khoang 15 cm va mQt chi~c que nhb dW~cv6t tron nhu ch'iec dfia Nguai Thai thuang trai bong len tren m~it g6 roi dungque Ian cho bong quan van chiec que d6, sau do rut que ra, hQ dlf<Jcm(lt conbong

2.3 each d~t

Cac c6ng dOi;lnchuan bi da hofm thanh, nguai phl;}nG'Thai co th~ btlt tayvao c6ng vi~c d~t vai H<;>di;lPb~m di;lPcho hai lu6ng sqi so Ie nhau len, xu6ng.Neu muon hi;l sqi xuong, nguai ta di;lP xuong, go phl;} se keo m<)t lu6ng sqixuong thffp hem so vai vi tri cua sqi duqc cang tren khung cui Khi da dua thoiqua, nguai d~t nhffc chc1n len, keo go chinh ve phia minh ng6i d~ d~p sqi ngangvao khit nhau Muc d<) keo go chinh d~p sqi mi;lnh hay nhy la tuy thu<)c vao ydinh d~t vai day hay thua cua nguai d~t Lan sqi bi keo xuong da tr(1 l~li vj trf

binh thuang, nguai d~t di;lPvao ban di;lPcon li;lid~ hi;llu6ng sqi thu hai xu(}ng.lao thoi qua, keo go chfnh d~p sqi D~t den dau, nguai ta li;lid!ch chuyen "mayphang" den c:1m sat vao mep vai dang d~t

*D¢t hoa:

D~ d~t nhfrng mau hoa van, nguai ta din phai co go hoa ("khau khft")Hip vao khung cui Nguai Thai thuang phai lu6n tUng sqi cua go hoa qua dansqi tren khung cui M6i gia cua go hoa duqc lu6n qua hai sqi d<;>cr()i hU(Jc vimgia treo phia tren Sqi go nay tiep sqi go kia cho den het chieu r<)ng cua khc1vai

Muon d~t hoa, truac het nguai d~t can phai co mau Cl;}th~ Tic milu d6,dan thanh hinh hoa van Khi dan xong, h<;>mai dua long dan len phfa trw1c clmdan sqi va cai vao day d,!ng que cua go hoa

2.4 Cae lo~i san phdm

Nguai phl;}nti Thai kh6ng chi n6i tieng vai vi~c d~t ra nhting tam v~lith6 cam d<)c dao ma con n6i tieng vai nhting san phi\m thu c6ng tinh X~IO duqcche tac ttr vai ma chinh tay h<;>d~t ra Dan t<)c Thai co th~ dung vai d~t cuaminh d~ lam ra cac san pham phl;}cVl;}cho vi~c m~c, dap, kh6ng giong nhu cac

d6i H1Ych~n, d¢m d~ dung Truac het, phai k~ den nhting san ph am mang tfnhchat d~c trung cua dan t¢c Thai nhu goi, chan, d¢m, khan "picu" Day la

nhling san pham thiet yeu dung trong gia dinh ma nguai phl;}nti Thai ai cGngphai lam duqc vi no gan vai phong wc cua nguai Thai: khi ngul1i p1w nfr Thai

t~ng gia dlnh nha ch6ng Cac san pham goi, chan d9m cua ngltoi '111aidLf<,1C

Hun ticchat li¢u b6ng lau von eta rat n6i tieng Trm1c kia, nguai Thai phai efi haibong lau trcn nui, dem v~ u trong 3- 4 ngay, sau d6 moi tuot duqc bcmg Hi¢n

nay, nguO'ita khong dung bong lau nfra ma dung bong tt! tr6ng ho~c mua h6ngcua nguai Kinh.

* Cae IO{li y ph':lC eO' ban:

Y phl;lc cd truyen cua nguai Thai a mien Tay sac nu6'c ta co qua trinhlich su lau dai gan b6 v6'i dai song van hoa t¢c nguai C6 the n6i den thai ky

"tien cong nghi~p" y phl;lc cua h9 ding kha phat trien, da dinh hinh ve hinhthuc cac chung lo~i cung cac chuc nang su dl;lng cua y phl;lCve chuc nang xuh(>iva deu da c6 gia tri thftm my cao, dieu d6 ding khang dinh st! phat tri~ncua nghe d~t truyen thong cua t¢c nguai Thai a Tay Sac ttr truyen th6ng I~chSlrt6'i hi~n d~i

+ Yay tieng Thai la "xin" ho~c "xoong", la m¢t b¢ phf;\n quan tr9ngcua y phl;lcc6 truyen cua nguai Thai Tay Bae Vay eua phl;lnO'Thai Den b Y~nChau (Son La) n6i rieng ding nhu vay cua phl;l nil Thai Trang a (Son La LaiChau) hay vay cua phl,lnil Thai Trang a Mai Chau (Hoa Binh) deu gi6ng nhau

ve co ban, do la lo~i vay kin, e~p va gau vay c6 ehiec n)ng bang nhau d6u lu

mau den, dai cham g6t, la lo~i vay thang khong e6 cac nep gap

+ ll1at lung "xai eo" la b¢ ph~n khong the thieu duqc trong y phl;lcClla

phl;l nil Thai, thth lung la m¢t dai vai dai 190- 200 <;;in,r¢ng 10- 12 cm, thtltlung thuO'ng duqc lam bang sqi to tam, ho~c sqi bong That lung duqc quanquanh vung eo eua phl.;lnil du6'i c~p vay, dung de gill vay luon g9n gang, luonchac ehan That lung duqe d~t tung cai m¢t tren khung d~t, sau d6 ttr vai m(Kduqe nhu¢m mau xanh la cay, hai dau eua that lung khoang 10 cm duqc ghephang vai mau do That lung mau xanh thuang la cua cac co gai tre, that lungmau tim danh eho cae phl.;lnil Ian tu6i

Yay cua phl;lnil Thai Trang a Mai Chau (Hoa Blnh) thuang la than yaydai tren g6t, gau vay duqc vien vai do (2 cm) C~p yay day la phan dang chu yhon ca vi n6 khae han chiec vay cua phl,lnil Thai Den vung Son La, Lai Chau C~p vay chia Ulm hai phan kha ro phan tren "lang tieng" r(>ngkhoc.'mg20 CIll,

det 2 mau den, ~rang hoa van don gian Nua duai cua c~p yay "lang to" g()mthan vay f<)ngkhoang 16- 17 em d~t bang to tam xen mau, c6 c~p ~ay pha t(1i6mau rl!c r6', cac lo~i hoa van tieu bieu cua c~p yay Ia rOng phuqng, hoa sen.hoa ben ThuO'ng ngay phl;!nfr Thai Trang a Mai Chau (Hoa Blnh) tht\t lung

tr&ng, b6 tua ng&n b~n tnti, khan dQi dau mau trang dai tai 60 cm, rQng 20 cmg~p nep, de nh<;m truac tnin (gi6ng cach dQi khan cua ph1;1nfr Muong CJ H<:)aBlnh) Khi chua l~y ch6ng cac co gai Thai Tr&ng tha toc sau lung, co khi bu<)cchi mau, rang de trang, khi l~y ch6ng cac co gai bdi toc sau gay khong "ttlllgdiu" bui toc len dinh dau nhu ph1;1nfr Thai Den 0 Tay B&c noi chung, b YenChau (Son La) noi rieng, luc dii co con cac co gai Thai Tr&ng mai nhu<)m rflllgden.

*Cae lO(li khan eua ngltoi Thai :

Khan tieng Thai "pieu", la mQt bQ ph~n r~t quan trqng trong trang plll;lccua nguoi Thai Gifra cac nhom Thai Trang va Thai Den CJ Tay Bac, d~c hi~t Ul

nhorn Thai Trang CJ Mai Chau (Hoa Blnh) va nhom Thai Den CJ Yen Chull (SonLa) d~u co nhi1ng diem khclc nhau, the hi~n net van hoa rieng cua m6i nhomThai, ci1ng nhu cach ting xir cua hq trong vi~c sir dung vai d~t cd truy~n cuanguoi Thai trong 16i s6ng cua minh, phu hqp vai tam ly tQc nguoi, cu<)c s6ngt1nh carn, tam linh cua hq trong cUQc song cQng d6ng cua m6i nhom '[baL

Cung v6'i ao, qufin, khan, vay, m~t "pha" la mQt san pham guy gia vagan bo vai nguoi Thai suot doi, va cang th~y gia tr! sir d1;1ngcua nhfrng S~lIl

ph am cua ngh~ d¢t truy~n thong th~t b~n ch~t va sau s&c trong cu<)c s6ng v~tchat va doi song tinh than cua t(>cnguoi Thai Tay Bac Vi¢t Nam

Chuong 3

NGH~ D}tT TRONG DOl SONG KINH TE-xA HOI

(TRUY~N THONG VA HI}tN DAI)

3.1 Ngh~ d~t trong doi song kinh te:

Ngh~ d¢t truy~n thong cua cac dan tQc thieu so b Vi¢t Nam noi chung, ngh~ d¢t truy~n thong cua nguai Thai b mi~n mii Tay Bac Vi¢t Nam noi rieng

la mQt trong nhling nghe' thll cong clf ban co vi trt c6t yeu va khong the thieuduQ'c trong dai song kinh te, van hoa cQng d6ng va quoc gia Trong buc tranhchung cua ngh~ thu cong truy~n thong a Vi¢t Nam v6'i cac ngh~ quen thu<)c ladan, lat, mQc, gom, thl ngh~ d¢t duQ'ct6n t~i nhu mQt d~u ~n cua s'! phat triencua qua trlnh tQCnguai va toan xa h<)i

Ngh~ d¢t cua nguai Thai b Tay Bac nuac ta la san pham cua lao d<)ng

thu cong, la m<)tgia tri van hoa quan tn;mg cua n~n van minh nong nghi¢p vanminh thvc v~t trong boi canh thien nhien nhi¢t dai mi~n Dong Nam A. Chung

ta cling cfin kh~ng dinh mQt di~u, cai quan tn;mg thu nh~t cua ngh~ d¢t la ('1

nhling gia tri kinh te cua no Mi[lcdu tir trong xa xua cua qua trlnh lich Slr ngh~d~t cua nguai Thai cling nhu m<)tso ngh~ thu cong khac cua cac dan t<)cthieu

so l1 Vi¢t Nam vfin duQ'cxem la 1lghl phl:' trong gia dlnh nhlim gop phf\n tho~lman nhu diu cai m~c, d6 dung trong gia dlnh va cQng d6ng, nhung cling dinphai nh~n m~nh mQt nh~n dinh la tu thai xa xua do cho tai nhieu nam gan day,ngh~ d¢t cua nguai Thai da co mQt vi tri, mQt gia tri kinh te khong nha trongboi canh cua n~n kinh te tv c~p, t'! tuc da tUng t6n t~i kha dai trong Hch Slr cuatQCnguai Thai vung mi~n nui Tay Bac Vi¢t Nam

Ngh~ d¢t cua nguai Thai b Tay Bac vi¢t Nam vua phan anh trnh da d<;tng

phong phu trong lo~i hlnh kinh te- van hoa vua phim anh tfnh thong nhift l1nhilng thong so chung tren ph~m vi quoc gia d~ tu do ta thily st! tien b<)va vi

trf dang ke cua ngh~ d¢t cua nguai Thai b khu v'!c Tay Bac so vai ngh~ d¢t cua

mQt so tQc nguai khac trong khu vt!c mi~n nui Vi¢t Nam Dt!a tren nhfrng d<;tcdiem cua ngh~ d¢t cua cac tQc nguai thi~u so a Vi¢t Nam dUQ'cbieu hi¢n trennhilng phuong di¢n, goc dQ khac nhau, song chung ta co the th~y t~p trung b 3yeu to co ban:

- Lao dQng, sang t~o ra cac lo~i nguyen li¢u de d¢t viii

- Cac lo~i ky thu~t d¢t

- Xu Iy cac san phAm d¢t thanh nhfrng d6 dung, nhfrng gia tri van hoavi;itchat dap U'ng nhu diu sinh song ch9 gia dinh va c¢ng d0ng

N~n kinh te tt! cung, tt! cap cua cac t¢c nguai thi~u s6 a Vi~t Naill (Hitroi bu¢c cae ngh~ thu cong van Ie te, manh mun, trong do co ngh6 d~t Wm

cho cac ngh~ nay khong th~ co co phat tri~n va tach thanh nhu'ng co S('1s<'mxuat mang t£nh chuyen bi¢t TInh tr~ng do keo dai a Vi¢t Nam cho den trlf<'1c

va sau khi co chfnh sach d6i m6'i 1986 Tru6'c nam 1986 va th~m trl sau nam

do, n~n van minh cong nghi¢p da co tac d¢ng m¢t cach thieu dinh hU(1I1gvitovung d6ng bao cac dan t¢c thi~u so Trong chfnh sach cua kinh le thi tnrl1ng,nhi~u vung citng v6'i cac khu du lich xuat hi¢n da t~o co hQi cho nghc d¢ttruy~n thong cua m¢t so vung d6ng bao cac dan t¢c co di~u ki¢n s6ng d~y vitphat tri~n, san phAm ngh~ d¢t da tra thanh hang hoa co gia tri va nghc d~ttruy~n thong co cO hqi trathanh m¢t b¢ ph~n cua n~n kinh te hang hoa

3.2 Nghe d~t trong dOl song van hoa- xa hQi

+ Trollg Ieluji:

Nguai Thai co nhG'ng b¢ trang phl;lCdanh rieng cho cac dip Ie tet Di6unay th~ hi¢n nep s6ng van hoa cao cua tQc nguoi Thai, va cung thay ro IH1nm6i quan h¢ b~n ch~t cua ngh~ d¢t v6'i cu¢c s6ng cua cQng et6ng Nell ngilYthuang nguai Thai co nhG'ng b¢ trang phl;lC gian dL It theu hoa van, ke ctt aocom lfin khan "pieu" va cach d¢i khan cling khac cach d¢i ngay Ie h¢i, hay thtttlung cling don gian hon

+ Trollg dam cum:

Dam cu6'i la mol' quan tr9ng trong cu¢c dai m¢t con nguai, la dau an v~st! truang thanh cua nguai thanh nien Thai Dam cu6'i cua nguai Thai cling lam¢t st! ki¢n vui ve, quan tr9ng cua ca bttn Theo phong tl;lc truycn th6ng cuanguoi Thai dam cu6'i cua cac chang trai, co gai Thai duqc dien ra hai IUn LUnmQt cu6'i ben nha gai, nguai con trai se v~ ben nha gai d~ ar~, co th~ b r~ t(1i 3nam Dam cu6'i IUn hai dien ra ben nha trai, Wc do m6'i don dau v~ BQ qUUn aocua co dau, chu r~ la b¢ qufin ao m6'i nhfit, d~p nhfit Trong nay cU(1i, c() daum(lc chiec "xua com" mau cham (neu la nguai Thai Den) con vo'i ngu<1i ThaiTrang chiec "xlra com" se la m~\Utrang Chiec "x in" vay m6i, "xiIi d)" (thtttlung) m6'i D~ co duqc b¢ vay ao that lung, khan (pieu) d~p trong ngay cU<li,