SỨC KHỎE SINH SẢN VỊ THÀNH NIÊN

1. Khái niệm vị thành niên 2 2. Đặc điểm phát triển thể chất, tâm sinh lý, tình cảm của vị thành niên 2 2.1. Tuổi dậy thì 2 2.2. Những thay đổi của cơ thể trong thời kì dậy thì 3 3. Tình dục ở tuổi vị thành niên 5 3.1. Khái niệm tình dục 5 3.2.Quan hệ tình dục an toàn và có trách nhiệm 6 3.2.1. Quan hệ tình dục an toàn là gì ? 6 3.2.2. Quan hệ tình dục có trách nhiệm là gì ? 6

SỨC KHỎE SINH SẢN VỊ THÀNH NIÊN

1 Khái niệm vị thành niên 2

2 Đặc điểm phát triển thể chất, tâm sinh lý, tình cảm của vị thành niên 2

2.1 Tuổi dậy thì 2

2.2 Những thay đổi của cơ thể trong thời kì dậy thì 3

3 Tình dục ở tuổi vị thành niên 5

3.1 Khái niệm tình dục 5

3.2.Quan hệ tình dục an toàn và có trách nhiệm 6

3.2.1 Quan hệ tình dục an toàn là gì ? 6

3.2.2 Quan hệ tình dục có trách nhiệm là gì ? 6

3.2.3 Hậu quả của quan hệ tình dục dẫn đến mang thai và sinh con ở tuổi vị thành niên 7

3.2.4 .Làm thế nào để hạn chế quan hệ tình dục dẫn đến mang thai và sinh con ở tuổi vị thành niên 8

3.3.Tư vấn cho vị thành viên trong trường hợp quan hệ tình dục dẫn đến mang thai 9

3.4.Quấy rối và xâm hại tình dục vị thành niên 9

3.5 Tình dục đồng giới 10

4.Các biện pháp tránh thai cho vị thành niên 11

4.1 Vì sao vị thành niên cần sử dụng biện pháp tránh thai ? 11

4.2 Vị thành niên nên sử dụng biện pháp tránh thai nào ? 12

5.Nguy cơ hay gặp ở tuổi vị thành niên 12

6 Những thách thức, trở ngại đối với sự phát triển của VTN 15

7.Chăm sóc, giáo dục sức khỏe sinh sản vị thành niên như thế nào? 16

7.1 Rèn luyện về kỹ năng sống 16

7.2 Chăm sóc sức khỏe thể chất và tâm lý 16

1. Khái niệm vị thành niên

Vị thành niên là giai đoạn phát triển chuyển tiếp từ trẻ em thành người lớn và đặc trưngbởi sự phát triển mạnh mẽ cả về thể chất lẫn tinh thần, tình cảm và khả năng hoà nhậpcộng đồng

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tuổi vị thành niên dùng để chỉ những người từ 10 đến

19 tuổi.

Ở Việt Nam những người tuổi từ 10 đến 24 tuổi gọi là thanh thiếu niên.

Tuổi vị thành niên kéo dài trong khoảng 9 - 10 năm Căn cứ vào mức độ phát triển thểchất, tâm sinh lí người ta chia vị thành niên làm 3 giai đoạn:

- VTN sớm (10 - 14 tuổi).

- VTN trung bình (15 - 17 tuổi).

- VTN muộn (18 - 19 tuổi).

2. Đặc điểm phát triển thể chất, tâm sinh lý, tình cảm của vị thành niên

Thời kì phát triển mạnh mẽ nhất cả về thể chất, tâm sinh lí, tình cảm của tuổi vị thànhniên là thời kì dậy thì

2.1 Tuổi dậy thì

Tuổi dậy thì của nam và nữ có thể sớm hay muộn phụ thuộc vào nơi sống, mức sống, điềukiện dinh dưỡng, điều kiện văn hoá xã hội, điều kiện địa lí, khí hậu Tuổi dậy thì thườngkéo dài vài năm

Ở Việt Nam, tuổi dậy thì ở nam và nữ là khác nhau và thời gian dạy thì thường kéo dài từ

3 đến 5 năm

Dậy thì của nam và nữ Việt Nam có thể được chia thành 2 giai đoạn:

Giai đoạn trước dậy thì: nữ từ 11 đến 13 tuổi và nâu từ 13 đến 15 tuổi.

Giai đoạn dậy thì chính thức: nữ từ 13 đến 15 tuổi và nam từ 15 đến 17 tuổi

Dậy thì được đánh dấu bằng hành kinh lần đầu ở em gái và xuất tinh lần đầu ở em trai(hiện tượng mộng tinh) Đây là hiện tượng sinh lí bình thường và bảo hiệu sự trưởngthành về mặt sinh dục và khả năng có con ở cả nam trường thế và nữ

2.2 Những thay đổi của cơ thể trong thời kì dậy thì

* Thay đổi về thể chất

Bước vào tuổi này trẻ em có những thay đổi rất nhanh về thể chất.

Những thay đổi về thể chất Nam Nữ

Nữ NamPhát tiển chiều cao Phát triển chiều cao

Phát triển cân nặng Phát triển cân nặng

Lông mu, lông nách xuất hiện Lông mu, lông nách xuất hiện

Thay đổi giọng nói, giọng nói trở nên cao

và trong trẻo Thay đổi giọng nói, giọng nói trở nên trầmhơnTăng tiết mồ hôi và chất nhờn, xuất hiện

trứng cá ở mặt, cổ Tăng tiết mồ hôi và chất nhờn, xuất hiệntrứng cá ở mặt, cổ

Cơ quan sinh dục nữ phát triển, bắt đầu có

kinh nguyệt Dương vật và tinh hoàn phát triển, bắt đầuxuất tinhXương chậu phát triển, hông mở rộng để

mang thai Không cánh tay phát triển, các

cơ rắn phát triển về ngực, vai, các cơ chắc,

lông trên cơ thể và mắt như ở nam

Ngực và vai phát triển, cơ cánh tay pháttriển, các cơ rắn chắc, lông trên cơ thể vàmắt phát triển

Thay đổi dần hình dáng có thể, từ cơ thể

trẻ em nữ mảnh khảnh chuyển dần sag cơ

thể trưởng thành

Thay đổi dần hình dáng có thể, từ cơ thểtrẻ em nam mảnh khảnh chuyển dần sag

cơ thể trưởng thành

* Thay đổi về sinh lí

 Đối với em gái: bắt đầu xuất hiện kinh nguyệt Trong khoảng 1 năm đầu khi có kinh,

kinh nguyệt không đều và thời gian hành kinh cũng thay đổi

 Đối với em trai, xuất hiện hiện tượng cương cứng dương vật và xuất tinh ban đêm khi

ngủ (mộng tinh) Điều này báo hiệu tinh hoàn của em trai bắt đầu sản sinh tinh trùng

và tăng sản xuất ra hoócmôn sinh dục nam testôstêrôn

* Thay đổi về tâm lí

Do tác động của hoócmôn dẫn đến những thay đổi về thể chất cũng như những cảm xúcgiới tính và thay đổi về tâm lý, cách cư xử Vị thành niên có thể bối rối hay hoảng sợ khi

tự nhiên thấy có kinh nguyệt ở con gái hoặc xuất tinh vào ban đêm ở con trai So vớinhững phát triển về cơ thể thì quá trình phát triển tâm lý ở tuổi dậy thì kéo dài hơn Sựphát triển này phụ thuộc rất nhiều vào môi trường xã hội, giáo dục trong gia đình và nhàtrường

Những thay đổi về tâm lí có thể khái quát trong 4 lĩnh vực sau đây:

- Tính độc lập:

+ Bắt đầu có xu hướng tách ra, ít phụ thuộc vào cha mẹ

+ Chuyển từ sinh hoạt gia đình sang sinh hoạt bạn bè, tín ngưỡng để đạt được sựđộc lập

+ Muốn độc lập nên nhiều khi chống đối lại bố mẹ

- Nhân cách: Vì cố gắng khẳng định mình như một người lớn nên VTN có những hành vi

bắt chước người lớn, dễ tự ái và dễ bị kích động Nhân cách giới cũng được phát triển vìvậy nên nữ có những biểu hiện thích làm dáng, trang điểm, dịu dàng, còn con trai thích tỏ

ra dáng " mày râu "

- Tình cảm:

+ Tình cảm thường mạnh mẽ, thay đổi thất thường, xuất hiện tình cảm với bạnkhác giới, khó phân biệt giữa tình yêu và tình bạn Dễ mơ mộng

+ Khi đổ vỡ niềm tin dễ sinh chán nản

+ Học cách biểu lộ tình cảm và điều khiển cảm xúc

+ Tỏ thái độ thân mật trong quan hệ với người khác

- Trí tuệ: Trí tuệ liên tục được phát triển qua những thu thập và tích luỹ các kiến thức từ

nhà trường, xã hội Vị thành niên thường thích lập luận, suy diễn, nhìn sự vật theo quanđiểm lý tưởng hoá

3. Tình dục ở tuổi vị thành niên

3.1 Khái niệm tình dục

Tình dục là một một khái niệm rộng, không đơn giản chỉ là các cảm xúc tình dụchay giao hợp Tình dục bao hàm nhận thức và cảm xúc về cơ thể mình và cơ thể ngườikhác, khả năng và nhu cầu gần gũi vô tình cảm với một ai đó, những suy nghĩ và tình cảmgiới tính, cảm giác hấp dẫn tình dục với người khác và các tiếp xúc tình dục từ động chạmđến giao hợp

Tình dục là tự nhiên và là phần lành mạnh của cuộc sống, tất cả mọi người bình thườngđều có ham muốn tình dục.

Tình dục có những khía cạnh khác nhau:

- Khía cạnh sinh học: Nam giới có khả năng tạo ra tinh trùng, còn phụ nữ cókhả năng tạo ra trứng Giao hợp là hành vi tình dục làm cho trứng có thể kết hợpvới tinh trùng để hình thành một cá thể mới Hoocmôn sinh dục nam và hoocmônsinh dục nữ có tác dụng trong việc hình thành các đặc điểm giới tính, phát triển cơquan sinh dục nam và nữ, hình thành tinh trùng, đồng thời gây ra ham muốn tìnhdục

- Khía cạnh xã hội: Giữa hai cá thể nam và nữ có thể xuất hiện sự cuốn hútrất mạnh mẽ về sinh lí (cuốn hút giới tính) hoặc tình cảm (tình yêu) Sự cuốn hútnày có thể dẫn đến hôn nhân và hình thành một gia đình

Tình dục và tình yêu không hoàn toàn giống nhau Tuy nhiên, đối với nhiều người, tìnhyêu, hôn nhân và tình dục đi cùng với nhau

3.2 Quan hệ tình dục an toàn và có trách nhiệm

3.2.1 Quan hệ tình dục an toàn là gì ?

- Không để xảy ra có thai ngoài ý muốn dẫn đến phải phá thai

- Không để lây nhiễm các bệnh lây truyền qua đường tình dục (giang mai, lậu, nấmcanđiđa, HIV / AIDS )

Biện pháp cơ bản để có tình dục an toàn là sử dụng các biện pháp tránh thai, đặc biệt làbiện pháp sử dụng bao cao su (condom) Đây là biện pháp duy nhất vừa giúp phòng tránhthai, vừa giúp tránh được các bệnh lây truyền qua đường tình dục.

3.2.2 Quan hệ tình dục có trách nhiệm là gì ? là quan hệ tình dục phải trên cơ sở tình yêu.

tự nguyện, tôn trọng nhau, có trách nhiệm đối với bản thân, với người yêu và với nhữngngười khác có liên quan Quan hệ tình dục có trách nhiệm còn thể hiện qua sử dụng cácbiện pháp tránh thai an toàn, sử dụng các biện pháp tránh các bệnh lây nhiễm qua đườngtình dục kể cả HIV / AIDS

3.2.3 Hậu quả của quan hệ tình dục dẫn đến mang thai và sinh con ở tuổi vị thành niên

Phụ nữ mang thai trước tuổi 18 được coi là mang thai sớm Thống kê trên phạm vi cảnước cho thấy có 5 % các em gái sinh con trước 18 tuổi và 15 % sinh con trước tuổi 20

Quan hệ tình dục ở tuổi vị thành niên có thể dẫn đến có thai ngoài ý muốn đối với các emgái Kết quả là các em có thể phải kết hôn sớm hoặc phải sinh con khi còn quá trẻ hoặcphải phá thai Phá thai có thể để lại những biến chứng nghiêm trọng như vô sinh, chửangoài tử cung, thậm chí tử vong…

Mang thai sớm có thể đem đến những hậu quả sau đây đối với vị thành niên và đứa concủa họ:

Đối với mẹ Đối với con

- Đa số vị thành niên có cơ quan sinh dục

phát triển chưa đầy đủ Tử cung (nơi chứa

thai và nuôi thai) chưa phát triển hoàn

chỉnh về cấu tạo và chức năng tiến thai nhi

phát triển không thuận lợi

- Do tử cung chưa phát triển hoàn chỉnh về

cấu tạo và chức năng nên khi sinh đẻ dễ

rách cổ tử cung, vỡ tử cung, viêm tử cung

- Khung xương chậu nhỏ và cổ tử cung yếu

nên khi chuyển da, sinh con khó khăn (để

khỏ) Vì vậy, tỉ lệ can thiệp bằng phẫu

thuật khi sinh đẻ cao

- Thống kê ở nhiều nước cho thấy nguy cơ

chết khi sinh con của những người mẹ ở

tuổi vị thành niên cao su 3 lần so với những

người mẹ 20 - 24 tuổi

- Khi mang thai thì nhu cầu về dinh dưỡng

cho cả mẹ và con tăng lên Việc ưu tiên

cung cấp chất dinh dưỡng cho thai nhi có

thể làm chậm phát triển cơ thể mẹ (mẹ đang

ở giai đoạn sinh trưởng và phát triển mạnh),

người mẹ dễ bị thiếu máu và suy dinh

dưỡng

- Mang thai, sinh con và nuôi con ở tuổi

VTN để lại hậu quả nặng nề về mặt tâm lý

cho cả người mẹ và em bé, ảnh hưởng đến

học tập, nâng cao học vấn và hạn chế tham

gia các hoạt động xã hội

- VTN thường chưa có điều kiện kinh tế để

lo cho bản thân mình và cho con cái

Vị thành niên thường ít có kinh nghiệm khimang thai và chăm sóc con mới sinh vì vậycon của vị thành niên thường nhẹ cân và có

tỉ lệ chết cao hơn so với con các bà mẹ ởtuổi trưởng thành

3.2.4 Làm thế nào để hạn chế quan hệ tình dục dẫn đến mang thai và sinh con ở tuổi vị thành niên

- Cung cấp cho VTN thông tin đầy đủ và thích hợp liên quan đến tình dục, sức khoẻ sinhsản (tránh thai, nguy cơ mắc bệnh lây truyền qua quan hệ tình dục )

- Giáo dục cho VTN về tác hại to lớn dẫn đến của quan hệ tình dục dẫn đến mang thai vàsinh con ở tuổi vị thành vi giúp họ trì hoãn quan hệ tình dục sớm Tổ chức các hoạt độngtuyên truyền tại cộng đồng, và nhà trường, như gặp gỡ và nói chuyện với những người trẻtuổi đã có thai Tổ chức các câu lạc bộ diễn kịch, thảo luận về hậu quả của quan hệ tìnhdục ở tuổi VTN, kĩ năng nói không với tình dục không an toàn

- VTN cần được trang bị đầy đủ kiến thức về tình dục an toàn, có trách nhiệm để có thểtránh được mang thai ngoài ý muốn, tránh được các bệnh lây truyền qua đường tình dục

kể cả HIV / AIDS

- VTN cần phải biết và biết cách sử dụng các biện pháp tránh thai phù hợp với tuổi vịthành niên như sử dụng bao cao su, viên thuốc tránh thai khẩn cấp, mũ cổ tử cung haymàng ngăn âm đạo VTN muộn có thể sử dụng thuốc tránh thai phối hợp.

-Giáo dục cho VTN nam thấy được trách nhiệm của mình trong phòng chống mang thai

và sinh con ở VTN nữ

- Tạo điều kiện để VTN tiếp cận với những dịch vụ tư vấn và chăm sóc sức khoẻ sinh sảnkhi cần thiết

3.3 Tư vấn cho vị thành viên trong trường hợp quan hệ tình dục dẫn đến mang thai

Nội dung tư vấn có thể là:

- Giải thích những nguy cơ và khó khăn trong trường hợp tiếp tục mang thai và sinh con.

- Giải thích các nguy cơ về phá thai để chấm dứt thai nghén.

- Cách tư vấn phải làm cho VN yên tâm, giảm lo lắng, căng thẳng Người tư vấn hướngdẫn VTN cân nhắc, tham khảo thêm ý kiến của người thân hoặc người tin cậy và tự đi đếnquyết định cuối cùng tuỳ theo hoàn cảnh Nếu có điều kiện, người tư vấn trao đổi với bố

mẹ VTN để hỗ trợ VTN

3.4 Quấy rối và xâm hại tình dục vị thành niên

Quấy rối và xâm hại tình dục là hành vi tình dục có đụng chạm hay không đụngchạm đối với một vị thành niên bao gồm cả lời nói, cử chỉ, hành động mang ý nghĩa, hơihướng tình dục làm người khác khó chịu; sự đụng chạm, vuốt ve tình dục, lôi kéo vị thànhniên vào hoạt động tình dục, nhìn trộm, cưỡng ép tình dục, hiếp dâm hay có âm mưu hiếpdâm.

Việc xâm hại tình dục và quấy rối tình dục gây tổn thương có thể rất nghiêm trọng đến thểchất, tình cảm và cuộc sống gia đình sau này của VTN, đặc biệt là VTN nữ

Xâm hại và quấy rối tình dục có thể dẫn đến mang thai, phá thai không an toàn, lây nhiễmcác bệnh lây truyền qua đường tình dục

à Chính vì vậy cần phải hướng dẫn VTN các kĩ năng sống như:

- Nhận biết những dấu hiệu xâm hại và quấy rối tình dục qua lời nói, ánh mắt, cử chỉ

- Cách ứng xử kịp thời như từ chối, tránh xa những đối tượng khả nghi và biết cách tự vệkhi bị xâm hại

- Mặc dù có thể rất khó khăn, nhưng cần phải nói ngay với người lớn mà mình tin cậy như

bố mẹ, anh chị, thày cô giáo để được giúp đỡ khi bị xâm hại

3.5 Tình dục đồng giới

Tình dục đồng giới, không đơn giản chỉ là các cảm xúc tình dục hay giao hợp giữanhững người cùng giới Tình dục đồng giới bao hàm nhận thức, cảm xúc và các tiếp xúctình dục từ động chạm đến giao hợp với người cùng giới.

Sự hấp dẫn về mặt tình dục và tình cảm giữa hai có thể cùng giới (giữa nam vớinam, giữa nữ với nữ) còn gọi là đồng tính luyến ái.

Trường hợp quan hệ tình dục với cả người cùng giới và khác giới thì gọi là tìnhdục lưỡng giới

Hầu hết những người tình dục đồng giới là những người bình thường như nhữngngười khác về sức khỏe, tâm lí và năng lực Họ không có biểu hiện gì khác lạ so vớingười bình thường vì thế rất khó có thể nhận biết được người tình dục đồng giới Chỉ cóthể xác định được người tình dục đồng giới trên cơ sở đối tượng tình dục mà họ hướngtới Do nhiều người trong cộng đồng không công nhận tình dục đồng giới nên nhữngngười tình dục đồng giới cảm thấy bị cô lập và buộc phải che giấu thiên hướng tình dụccủa mình và của bạn tình Điều này dẫn đến khó xác định được số người tình dục đồnggiới

Một số người trẻ tuổi đã rất lo sợ khi phát hiện mình là người có định hướng tìnhdục đồng giới, thậm chí họ cảm thấy chán ghét bản thân và có thể có những phản ứng tiêucực

Nguyên nhân tình dục đồng giới vẫn chưa được làm sáng tỏ Có nhiều giả thiếtkhác nhau như:

- Tình dục đồng giới chịu ảnh hưởng lớn từ môi trường sống

(Ông Andrea Ganna, nhà sinh học thuộc Viện Y học phân tử tại Phần Lan, đồng chủ trìnghiên cứu, cho biết nhóm khoa học đã xem xét kỹ lưỡng toàn bộ bộ gen người để kiểmtra những nhân tố gen tác động tới xu hướng tình dục.

Theo đó, ông Andrea Ganna khẳng định có "một ảnh hưởng rất nhỏ" từ yếu tố này, "chưatới 1%" trong các trường hợp tự thừa nhận có hành vi tình dục đồng giới.

Điều này có nghĩa, chính các nhân tố không di truyền, như môi trường, cách nuôi dạy, cátính, chế độ dinh dưỡng, mới gây tác động đáng kể hơn nhiều tới việc hình thành xuhướng tình dục của mỗi người.

Nói cách khác, những nhân tố không di truyền vừa nêu cũng tác động tới xu hướng tìnhdục của con người không khác gì so với cách nó tác động tới những phương diện khácnhư cá tính, hành xử