Ngữ cảnh thao giảng 29 11 2017

Nhân vật giao tiếp... Nhân vật giao tiếp.

Trang 2

ĐẬU PHỤ

Sư cụ xơi thịt cầy vụng trong

phòng Chú tiểu trông thấy

hỏi, sư cụ liền nói là đang ăn

đậu phụ.

Vừa lúc ấy, có tiếng chó sủa

ngoài cổng Sư cụ hỏi: “Cái gì

ầm ĩ ở ngoài cổng thế !” Chú

tiểu đáp: “Bạch cụ, đậu phụ

làng cắn đậu phụ chùa đấy ạ!”

(Theo Hợp tuyển thơ văn Việt Nam, Văn học

dân gian)

“Yêu nhau cởi áo cho nhau Về nhà mẹ hỏi qua cầu gió bay”

SỚM Một cụ già hỏi một cậu bé chừng mười tuổi đang phì phèo thuốc lá:

- Sao cháu hút thuốc lá sớm thế ?

- Sớm gì – Cậu bé đáp

– Bây giờ đã gần mười một giờ trưa rồi mà cụ bảo sớm !

(Chuyện vui ngôn ngữ)

Trang 3

TIẾT 38

Trang 4

I Khái niệm

1 Tìm hiểu ngữ liệu:

a Giả sử đột nhiên ta nghe được các câu “ Bạch cụ, đậu phụ làng cắn đậu phụ chùa đấy ạ! ”, “ Sớm gì Bây giờ đã gần mười một giờ trưa rồi mà cụ bảo sớm ! ”, “ cởi áo cho nhau ”, “ Xe con hỏng rồi !”

ta hiểu gì về những nội dung sau trong các câu này:

- Ai đang nói với ai? (“ cụ ” là những ai? Ai đang nói với “cụ”? ) Họ là những người như thế nào, quan hệ ra sao?

- Câu đó được nói ở đâu, khi nào?

- Họ nói về chuyện gì ? Nhằm mục đích gì? (“Đậu phụ làng, đậu phụ chùa” là cái gì? “Đậu phụ làng cắn đậu phụ chùa” nghĩa là sao? Người kia hỏi hay nói gì mà người này lại trả lời “Sớm gì ”?

Ai đã “cởi áo”? Sao lại “cởi áo cho nhau”? “Xe con” là xe hơi hay

“xe của con”? “Hỏng” đơn thuần là 1 thông báo “cái xe đã hỏng” hay còn mang ý nghĩa nào khác? )

→ Ta không thể xác định được đầy đủ những thông tin trên

Trang 5

b Vì sao ta không hiểu được hoặc không hiểu được đầy đủ những thông tin đó? Làm thế nào có thể hiểu đầy đủ ý nghĩa của các câu trên?

→ Phải đặt vào bối cảnh phát sinh của từng câu (trong 1 câu chuyện, tình huống, hoàn cảnh, mối quan hệ với những điều kiện cụ thể ).

c Đặt vào bối cảnh phát sinh ra chúng, ta hiểu về nội dung, ý nghĩa của câu “Bạch cụ, đậu phụ làng cắn đậu phụ chùa đấy ạ!”

ở trên như thế nào? Căn cứ vào những thông tin nào về bối cảnh của câu này mà ta hiểu như vậy?

- Nội dung, ý nghĩa câu nói:

+ Chú tiểu đã biết thừa sư cụ xơi vụng thịt chó rồi, sư cụ đừng

chối nữa

+ Tạo mâu thuẫn vô lí, tăng tính bất ngờ, vừa gây cười vừa góp phần làm nổi bật ý nghĩa tiếng cười của truyện: Phê phán, mỉa

mai thói xấu của những nhà sư “miệng nam mô” nhưng bản chất là

“vô đạo đức” trong xã hội

Trang 6

- Thông tin về bối cảnh:

+ Người nói, người nghe: Chú tiểu - sư cụ Quan hệ: thầy - trò

+ Địa điểm: Nhà chùa, nơi tu hành, cần giữ văn hóa tôn nghiêm, đạo đức

+ Tình huống cụ thể: Chú tiểu bắt quả tang sư cụ đang ăn vụng thịt chó.

+ Thông tin sự việc trong câu nói của chú tiểu: “ đậu phụ làng cắn đậu phụ chùa”

+ Mối liên hệ giữa chi tiết “ đậu phụ” trong câu này với chi tiết

được kể ở đoạn truyện trước đó: sư cụ bị bắt quả tang “ăn thịt chó” mà chối là “ăn đậu phụ”, nghĩa là “chó” cũng là “đậu phụ”, nên

giúp điều chú tiểu nói tưởng vô nghĩa lý “đậu phụ” – món ăn chay mà biết “cắn” nhau trở nên có nghĩa

→ Mỗi câu đều được sản sinh ra trong một bối cảnh nhất định và chỉ được lĩnh hội đầy đủ, chính xác trong bối cảnh.

→ Bối cảnh đó gọi là ngữ cảnh.

Trang 7

d Từ đó, cho biết ngữ cảnh là gì ?

2 Kết luận:

Ngữ cảnh - bối cảnh ngôn ngữ

cơ sở sử dụng từ ngữ và

tạo lập lời nói

căn cứ lĩnh hội thấu đáo

lời nói.

II Các nhân tố của ngữ cảnh

Trang 8

Thảo luận nhóm:

* Nhóm 1:

Đọc văn bản sau, trả lời câu hỏi:

“Chị Dậu xám mặt, vội vàng đặt con bé xuống đất, chạy đến đỡ lấy tay hắn:

- Cháu van ông , nhà cháu vừa mới tỉnh được một lúc, ông tha cho!

- Tha này! Tha này!

Vừa nói, hắn vừa bịch luôn vào ngực chị Dậu mấy bịch rồi lại sấn đến để trói anh Dậu.

Hình như tức quá không thể chịu được, chị Dậu liều mạng cự lại:

- Chồng tôi đau ốm, ông không được phép hành hạ!

Cai lệ tát vào mặt chị một cái đánh bốp, rồi hắn cứ nhảy vào cạnh anh Dậu.

Chị Dậu nghiến hai hàm răng:

- Mày trói ngay chồng bà đi, bà cho mày xem!”

(Tắt đèn - Ngô Tất Tố)

Trang 9

1 Về phía người nói, giải thích vì sao chị Dậu có sự thay đổi trong cách xưng hô với tên cai lệ? Sự thay đổi cách dùng từ xưng

hô thể hiện sự thay đổi về quan hệ, vị thế xã hội giữa 2 nhân vật

ra sao? Thái độ, tình cảm của chị Dậu được bộc lộ như thế nào qua từng cách xưng hô đó?

2 Sự thay đổi trong cách dùng từ xưng hô của chị Dậu góp phần giúp người đọc hiểu được gì về chủ đề, tư tưởng mà tác giả muốn phản ánh trong tác phẩm?

3 Nhân tố nào của ngữ cảnh là căn cứ để người đọc có những lí giải như trên? Trong thực tế giao tiếp hàng ngày, nhân tố đó chi phối như thế nào đến quá trình tạo lập và lĩnh hội lời nói?

Trang 10

Đáp án nhóm 1:

1 Chị Dậu có sự thay đổi 3 lần trong dùng từ xưng hô : ông→tôi-ông→bà-mày”

“cháu-+ thể hiện sự thay đổi về tương quan vị thế giữa 2 nhân vật,

+ thể hiện sự thay đổi về thái độ bộc lộ, mục đích nói: từ tôn kính, van lơn→không tôn kính, xem ngang hàng, yêu cầu→coi thường, căm giận, chống trả khiến tên cai lệ và bọn người nhà lí trưởng phải chùn bước

2 Sự thay đổi trong cách xưng hô đó giúp người đọc hiểu thêm về chủ đề, tư tưởng:

+ Biểu hiện, phản ánh mâu thuẫn đến mức “tức nước vỡ bờ” giữa người nông dân và bọn tay sai phong kiến

+ Góp phần vạch trần bộ mặt tàn ác bất nhân của XH thực dân PK đương thời đã đẩy người nông dân vào tình cảnh khốn cùng, đến nỗi phải liều mạng chống trả; vừa cho thấy 1 vẻ đẹp tâm hồn người phụ nữ nông dân: sức sống tiềm tàng, mạnh mẽ

Nhân vật giao tiếp

Trang 11

1 Nhân vật giao tiếp

Trang 12

* Nhóm 2: Đọc 2 văn bản sau, trả lời câu hỏi:

VB 1:

“ Nam quốc sơn hà Nam đế cư

Tiệt nhiên định phận tại thiên thư

Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm

Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.”

(Nam quốc sơn hà - Lý Thường Kiệt)

1 Hãy chỉ ra một số đặc điểm về hình thức các câu trong tác

phẩm (chữ viết, số tiếng, thể thơ, ngôn ngữ…)? Ý nghĩa, giá trị nội dung bài thơ ?

2 Giá trị tư tưởng, ý nghĩa của bài thơ chỉ được thể hiện và lĩnh

hội đầy đủ nhất trong hoàn cảnh thời đại nào?

Cho biết nhân tố nào của ngữ cảnh chi phối đặc điểm nội dung

và hình thức trên của các câu trong tác phẩm? Trong giao tiếp

hàng ngày, nhân tố này chi phối ra sao đến quá trình tạo lập và lĩnh hội lời nói ?

Trang 13

* Nhóm 2: Đọc 2 văn bản sau, trả lời câu hỏi:

VB 2:

“Bảy giờ sáng Mọi người trong nhà ai nấy đều đã hành lý tươm tất, sẵn sàng cho chuyến đi Từ trong nhà, mẹ nói vọng ra có ý giục Tuấn:

- Nhanh nhanh lên con! Các bác đang đợi đấy!

- Xe con hỏng rồi! Mẹ nói các bác thông cảm chờ con một lát ạ!”

3 Câu “ xe con hỏng rồi!” được hiểu như thế nào khi được đặt trong văn bản trên? Nếu tách khỏi văn bản ta có hiểu đúng nội dung, mục đích người nói muốn truyền đạt trong câu không? Nhân tố nào của ngữ cảnh trong trường hợp này chi phối hình thức, nội dung lời nói?

Trang 14

1 Đặc điểm về hình thức các câu trong tác phẩm: chữ Hán, theo thể thơ thất ngôn tứ tuyệt (7 tiếng), ngôn ngữ trang trọng, âm điệu hào hùng …

Ý nghĩa, giá trị ND tác phẩm: Bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên khẳng định chủ quyền lãnh thổ, nêu cao ý chí quyết tâm bảo vệ chủ quyền trước mọi kẻ thù xâm lược

2 Đặc điểm hình thức và nội dung trên chịu sự chi phối của hoàn cảnh ra đời tác phẩm (thế kỉ XI, quân Tống xâm lược), người đọc phải căn cứ vào hoàn cảnh ra đời (bối cảnh chính trị, xã hội, văn hóa-văn học…) mới thấy hết ý nghĩa, giá trị tư tưởng của tác phẩm

 Bối cảnh giao tiếp rộng (bối cảnh văn hóa)

Trang 15

3 Nội dung câu nói: Xe của Tuấn bị hỏng

Nếu tách câu này khỏi văn bản, ta không xác định rõ nội dung của câu (các cách hiểu: Chiếc xe con hỏng, xe của con bị hỏng, thông báo về điều gì đó khác liên quan đến việc chiếc xe hỏng)

 Bối cảnh giao tiếp hẹp (Bối cảnh tình huống)

Trang 16

* Nhóm 3: Cho các câu sau, trả lời câu hỏi:

- Thôi, ăn cơm đi!

- Ăn cơm đi thôi!

- Đi ăn cơm thôi.

- Tớ thấy buồn quá!

1 So sánh nội dung của các câu: về đề tài, sự việc cụ thể được đề

cập đến, mục đích của người nói trong từng câu

2 Việc xác định sẽ nói về đề tài, sự việc gì chi phối như thế nào đến việc tạo lập, lĩnh hội lời nói qua các câu trên? Từ đó có thể xem đề tài, sự việc trong lời nói là một nhân tố của ngữ cảnh hay không ?

Trang 17

1 Sự giống, khác nhau giữa các câu:

- 3 câu đầu cùng đề cập đến 1 sự việc “ăn cơm” nhưng có mục đích nói khác nhau:

+ Câu 1: Thúc giục

+ Câu 2: Nhắc nhở, nhấn mạnh

+ Câu 3: Rủ rê, mời mọc

- Câu 4 đề cập đến sự việc khác: tâm trạng của “tớ”, mục đích: bày tỏ với người khác

2 Việc xác định sẽ nói về đề tài, sự việc gì sẽ giúp người nói có cách tổ chức, sắp xếp hình thức câu phù hợp nhằm đạt được mục đích nói, đồng thời căn cứ vào đề tài, sự việc người nghe hiểu được thông tin người nói muốn truyền đạt

 Hiện thực được nói tới (nghĩa sự việc)

Trang 18

2 Bối cảnh ngoài ngôn ngữ:

- Bối cảnh giao tiếp rộng (Bối cảnh văn hóa)

- Bối cảnh giao tiếp hẹp (Bối cảnh tình huống)

- Hiện thực được nói tới (Nghĩa sự việc)

Trang 19

* Nhóm 4: Cho các câu sau, trả lời câu hỏi:

“Yêu nhau cởi áo cho nhau

Về nhà mẹ hỏi qua cầu gió bay”

Trang 20

1 Cách hiểu hợp lí: cởi áo trao nhau (khoác cho nhau, tặng làm kỉ vật kỉ niệm)

2 Căn cứ trong câu ca dao: Tất cả những từ ngữ còn lại, đi trước và sau cụm từ “cởi áo cho nhau”

 Văn cảnh (bối cảnh trong văn bản)

Trang 21

2 Bối cảnh ngoài ngôn ngữ:

- Bối cảnh giao tiếp rộng (Bối cảnh văn hóa)

- Bối cảnh giao tiếp hẹp (Bối cảnh tình huống)

- Hiện thực được nói tới (Nghĩa sự việc)

3 Văn cảnh

Trang 22

Ngữ cảnh

Nhân vật giao tiếp Bối cảnh ngoài ngôn ngữ Văn cảnh

Bối cảnh giao

Trang 23

III Vai trò của ngữ cảnh:

SỚM

Một cụ già hỏi một cậu bé chừng mười tuổi đang phì phèo thuốc lá:

-Sao cháu hút thuốc lá sớm thế ?

-Sớm gì – Cậu bé đáp – Bây giờ đã gần mười một giờ trưa rồi mà cụ bảo sớm !

(Chuyện vui ngôn ngữ)

1 Vì sao cậu bé trả lời không đúng thông tin câu hỏi của cụ già? Trường hợp này người nói và người nghe phải

“nói” và “nghe” như thế nào là phù hợp ?

2 Qua tình huống kiểu “ông nói gà, bà nói vịt” như trên

ta cần rút kinh nghiệm gì trong quá trình tạo lập và lĩnh hội lời nói, câu văn? Từ đó hãy rút ra vai trò của ngữ cảnh.

Trang 24

III Vai trò của ngữ cảnh:

Ngữ cảnh

Nhân vật giao tiếp Bối cảnh ngoài ngôn ngữ Văn cảnh

Bối cảnh giao tiếp rộng

Bối cảnh giao tiếp hẹp

Hiện thực được

nói tới

Đối với người nghe (đọc):

Căn cứ lĩnh hội lời nói, câu văn

Đối với người nói (viết):

Cơ sở tạo lập lời nói, câu văn

**Ghi nhớ: (sgk/105)

Trang 25

“– A, em Liên thảo nhỉ Hôm nay lại rót đầy cho chị đây ”

(Hai đứa trẻ - Thạch Lam)

Trang 26

Bài tập 5/106: Trên đường đi, hai người không quen biết gặp nhau, một người hỏi: “Thưa bác, bác có đồng hồ không ạ?” Trong ngữ cảnh đó, câu hỏi cần được hiểu như thế nào? Nó nhằm mục đích gì?

Bài tập 3: Trong ngữ cảnh nào thì có thể sử dụng những câu sau, với mỗi ngữ cảnh hãy trình bày cách hiểu về từng câu:

- Ăn cơm chưa ?

- Bác (cô, chú, anh, chị) ăn cơm chưa ạ ?

- Cô ăn cơm ạ !

- Kính gửi cô giáo chủ nhiệm

- Gửi cô giáo chủ nhiệm

Trang 27

em” với “tấm lụa đào”

- Hiện thực được nói tới: Ý thức về giá trị, thân phận của người phụ nữ → chi phối việc sử dụng các chi tiết “tấm lụa đào, phất phơ,

biết vào tay ai”…

- Văn cảnh: các yếu tố ngôn ngữ “thân em-tấm lụa đào-phất

phơ-vào tay ai” và mối quan hệ giữa chúng trong VB

 Ngữ cảnh trên giúp người đọc hiểu được ý nghĩa bài ca dao: Lời than thân của người con gái trong xã hội cũ, ý thức rõ giá trị bản thân nhưng không thể quyết định được hạnh phúc trong tình yêu

Trang 28

Bài tập 2:

- Nhân vật giao tiếp: Cụ Thi – Liên, đều là phụ nữ → chi phối cách xưng hô “chị-em”,

- Văn cảnh: Trước đó văn bản giới thiệu cụ Thi là một bà già hơi

điên vẫn mua rượu ở hàng Liên và Liên đã rót cho cụ một cút rượi ti đầy → chi phối cách xưng hô không phù hợp với quan hệ

tuổi tác giữa hai nhân vật “chị-em”, giúp người đọc hiểu vì sao cụ Thi lại gọi Liên là “em” và xưng “chị”, đồng thời giúp người đọc hiểu “rót đầy” là “rót đầy rượu vào cút”.

Trang 29

Bài tập 3:

- Câu “Ăn cơm chưa?”: dùng trong ngữ cảnh một người hỏi một người xem đã ăn hay chưa ăn cơm, quan hệ 2 người là bạn bè hoặc người thân thiết, ngang hàng về vai giao tiếp →mục đích: để hỏi, chào, thái độ thân mật, gần gũi…

- Câu “Bác (cô, chú, anh, chị) ăn cơm chưa ạ?”: dùng trong ngữ cảnh hai người hỏi nhau xem đã ăn hay chưa ăn cơm nhưng quan hệ người nói và nghe là quan hệ trên - dưới về tuổi tác, vị thế

→mục đích: để hỏi, để chào hỏi, thái độ tôn trọng

- Câu “Cô ăn cơm ạ!”: Dùng khi hai người có quan hệ trên – dưới về tuổi tác, vị thế →mục đích: mời mọc, thái độ tôn trọng

- Câu “Kính gửi cô giáo chủ nhiệm”: Dùng trong quan hệ “cô - trò” hoặc “phụ huynh - giáo viên” →thể hiện sự kính trọng

- Câu “Gửi cô giáo chủ nhiệm”: Dùng trong quan hệ “cô - trò” hoặc “phụ huynh - giáo viên” →thể hiện sự thiếu kính trọng

Định dạng
Số trang	34
Dung lượng	768,5 KB