Tính nhạc trong thơ bích khê

Mỗi nhà thơ với cá tính sáng tạo của mình là một bản nhạc riêng góp phần tạo nên thế giới du dương, tiết tấu âm vang. Thế giới thoe mới là thế giới của sự sáng tạo, giao thoa giữa thơ nhạc. Thế giới mới mẻ ấy có thi sĩ Bích Khê rất tiêu biểu. Tìm hiểu tính nhạc trong thơ Bích Khê là đề tài hay và thú vị.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN



BÀI TẬP KẾT THÚC HỌC PHẦN

Tiếp cận văn học từ lý thuyết văn học so sánh

Đề tài TÍNH NHẠC TRONG THƠ BÍCH KHÊ

Năm 2021

A MỞ ĐẦU

Có thể nói, thơ đã nảy sinh từ rất sớm trong cuộc sống của người dân Việt Nam Nó là sự nhận thức cuộc sống, những liên tưởng, tưởng tượng phong phú, tâm hồn cảm xúc, tiếng nói cá nhân, cái nhìn rung cảm trước cuộc

đời của tác giả Nhà văn người Pháp Voltaire nhận định: "Thơ là âm nhạc của

tâm hồn, nhất là những tâm hồn cao cả, đa cảm", nghĩa là thơ ca là nơi những

giai điệu của tâm hồn nhà thơ được âm vang và những tâm hồn cao cả sẽ luôn mang lại âm điệu mới mẻ, hấp dẫn cho thơ Mỗi bài thơ đều mang nhịp điệu, thanh âm của một tâm hồn, đó là một bản nhạc được thể hiện bằng ngôn từ Nói cách khác, thơ là tiếng nói đầy tính nhạc, mang âm thanh của những rung động trong tâm hồn nhà thơ

Trong lịch sử phát triển thi ca, giai đoạn thơ mới 1932 - 1945 là quá trình hiện đại hóa thơ dân tộc, có thể coi là "cuộc cách mạng thơ ca trước nay chưa từng có trong tiến trình văn học dân tộc" Đây là giai đoạn thơ đổi mới

về nhiều mặt, đặc biệt là sự thay đổi về nhạc tính trong thơ - kết hợp cả giá trị dân tộc và tinh hoa phương Tây

Mỗi nhà thơ mới với cá tính sáng tạo riêng là một bản nhạc đặc biệt góp phần tạo nên thế giới thơ du dương, tiết tấu âm vang Thế giới thơ mới là thế giới của sự giao hợp thơ - nhạc, của những con chữ có âm thanh, biết ca hát, tâm tình bằng nhịp điệu, tiết tấu và âm vần Để tạo nên thế giới mê hoặc

ấy không thể không nhắc đến Bích Khê - một trong những nhà thơ tiêu biểu của phong trào thơ mới Bước vào thơ Bích Khê ta như lạc vào thế giới huyền diệu - hòa điệu giữa ngôn từ và âm thanh bởi nỗ lực cách tân thơ, tạo cho những trang thơ của mình giàu tính nhạc, du dương mà say đắm Trong bài viết này, chúng ta tiếp cận tính nhạc trong thơ Bích Khê qua lí thuyết văn học

so sánh

B NỘI DUNG

1 Văn học so sánh

Văn học so sánh là bộ môn khoa học nghiên cứu văn học vượt ra khỏi phạm vi một nước, so sánh văn học của nước này với một nước khác hoặc nghiên cứu môi quan hệ giữa văn học với các lĩnh vực khác (nghệ thuật, triết học, lịch sử, khoa học xã hội, )

Văn học so sánh có vai trò và vị trí quan trọng trong việc nghiên cứu văn học "Văn học so sánh cung cấp tư liệu tham khảo cho những người viết lịch sử dân tộc và văn học thế giới, cung cấp tư liệu giúp lí luận văn học rút ra được kết luận khái quát" [1-tr.58] và "góp phần giao tiếp về mặt tinh thần giữa các dân tộc, làm cho các dân tộc hiểu nhau, góp phần củng cố hòa bình, đẩy mạnh phát triển và hợp tác quốc tế" [1-tr.58,59]

Phạm vi nghiên cứu của văn học so sánh rất rộng, được chia ra làm hai hướng lớn: Nghiên cứu văn học, văn hóa xuyên quốc gia và nghiên cứu so sánh liên ngành Ở bài viết này, chúng ta tập trung vào nghiên cứu so sánh liên ngành

Nghiên cứu so sánh văn học liên ngành là việc đặt vấn đề so sánh giữa văn học với loại hình nghệ thuật khác Văn học so sánh là cầu nối giữa các lĩnh vực hoạt động sáng tạo khác nhau của loài người Cụ thể ở đây chúng ta tìm hiểu mối quan hệ giữa văn học và âm nhạc, đặc biệt là thơ ca và âm nhạc

để tìm sau, nghiên cứu nhạc tính trong thơ Bích Khê

Đối với âm nhạc, hình tượng rất trừu tượng, nó được tạo dựng từ chất liệu âm thanh Khác với trừu tượng của thơ ca, âm nhạc thâm nhập vào chiều sâu của nhận thức, nó tác động trực tiếp đến tình cảm của con người, thông qua đó thể hiện tư tưởng Văn chương và âm nhạc có sự tác động qua lại lẫn nhau, chúng thâm nhập vào nhau để tồn tại và phát triển, song phương tiện biểu đạt, ngôn ngữ biểu đạt của chúng lại khác nhau Bởi vậy nên trong nhạc

có thơ, trong thơ có nhạc

2 Tính nhạc trong thơ

Tính nhạc trong thơ là nhạc điệu được thi sĩ sáng tạo, lấy chất liệu là tính chất của ngôn từ như nhịp, vần, thanh, thủ pháp nghệ thuật,

Từ khi ra đời, thơ đã gắn liền với âm nhạc, chúng có mối liên hệ chặt

chẽ và chi phối lẫn nhau Bởi vậy, thi nhân xưa có câu "Thi trung hữu nhạc"

(phương Đông) Theo tiến trình phát triền, thơ ngày càng độc lập với âm nhạc Người ta vẫn nhắc đến nhạc trong thơ, nhưng đó là âm nhạc đặc biệt tạo bởi sự trùng điệp của điệp âm, điệp vần, niêm, luật, vần, đối, "Ý nghĩa của thơ tạo ra từ những nghĩa có sẵn ở hầu hết các từ, còn tính nhạc của thơ được

tạo ra bằng âm thanh những từ được lựa chọn, sắp đặt cốt sao khuôn theo những thi điệu có sẵn, bởi vậy, âm thanh và ý nghĩa bị tách rời" [4] Song, các nhà thơ nhận thấy thế giới nội tâm của mình không chỉ biểu hiện bằng mặt ý nghĩa của ngôn từ mà cần phải bộc lộ bằng cả âm thanh của từ ngữ (phương

Tây) "Thơ là sự giao động giữa âm thanh và ý nghĩa" (Valery), mỗi từ ngữ

trong bài thơ chính là một nốt nhạc âm vang tạo nên bản giao hưởng của tâm hồn Với tinh thần cách tân, một số nhà thơ đã sáng tạo nên những bài thơ tựa bản hòa âm trầm bổng âm vang, nghĩa là tạo ra hàm nghĩa của tác phẩm bằng cách sử dụng những từ mới, đặt câu mới để làm mới nhạc điệu của bài thơ -một trong những thành tựu nghệ thuật biểu đạt tình cảm của phong trào thơ mới (1932 - 1945)

3 Nhà thơ Bích Khê

Bích Khê là nhà thơ nổi tiếng thời tiền chiến của nền văn học Việt Nam, tên thật là Lê Quang Lương Khi sáng tác thơ Đường luật, ông lấy kí bút là Lê Mộng Thu Ông sinh ra trong gia đình nho học yêu nước, ông nội là

Lê Trọng Khanh, cha là Lê Quang Dục Từ nhỏ (15 tuổi) ông đã có thể làm thơ Đường luật Ông cùng chị gái ruột là Ngọc Sương vào Phan Thiết mở trường dạy học vào năm 1934, 1938 nhưng đều bị Pháp bắt đóng cửa

Trước khi sáng tác thơ mới, Bích Khê viết ca trù, thơ Đường luật và đăng trên nhiều tờ báo Sau năm 1937, Bích Khê chuyển hướng sang viết thơ mới Sự nghiệp thơ mới của ông chịu nhiều tác động của người đồng nghiệp

có hoàn cảnh nhiều nét tương đồng Hàn Mạc Tử

Tên tuổi của Bích Khê gắn liền với các sáng tác: Tinh huyết viết năm

1939 - là tác phẩm duy nhất ra đời khi ông còn sống, còn lại là các tập thơ

chưa xuất bản Tinh hoa sáng tác từ năm 1938 đến năm 1944 và Mấy dòng thơ

cũ là tập thơ tổng hợp khoảng 100 bài thơ Đường luật đã đăng báo,

Trong từ điển bách khoa Việt Nam có viết về Bích Khê: " Nhà thơ có

nhiều tìm tòi đổi mới thơ ca theo hướng chủ nghĩa hiện đại, đi sâu vào cõi vô thức Có một số bài, một số câu ý tứ mới mẻ, nhạc điệu du dương " [6] Có

thể nói, ở thế giới thơ mới, tính nhạc trong thơ Bích Khê được coi là huyền diệu, độc đáo và sáng tạo bậc nhất

4 Tính nhạc trong thơ Bích Khê

Bắt đầu sự nghiệp văn chương từ năm mười bốn, mười lăm tuổi với thể loại thơ Đường luật nhưng lúc bấy giờ Bích Khê vẫn là cái tên xa lạ Khi ấy,, ông được thi giới và bạn đọc đón nhận một cách dè dặt Sau đó Bích Khê bén duyên với thơ Hàn Mạc Tử và tiếp xúc với tư tưởng phương Tây, ông chuyển hướng sang kiểu thơ tượng trưng, khiến thơ ông trở nên diễm ảo, hấp dẫn và được thi giới đón nhận, có chỗ đứng xứng đáng trên thi đàn Có thể nói, trong thế giới thơ huyền ảo của Bích Khê thì tính nhạc là thành tựu diệu kì bậc nhất

Trước hết, tính nhạc trong thơ Bích Khê được thể hiện qua sự hòa phối những thanh điệu nhịp nhàng Những trang thơ tựa bản nhạc âm vang của Bích Khê nổi bật nhất là lối phối âm bình thanh - thơ có những tiếng đều mang thanh bằng

Không riêng gì Bích Khê, các nhà thơ mới cũng từng viết những bài thơ có câu thơ bình thanh, ví dụ như Tản Đà:

"Tài cao, phận thấp, chí khí uất, Giang hồ mê chơi, quên quê hương"

B B B B B B B

(Thăm mã cũ bên đường)

Hay Xuân Diệu viết trong Nhị hồ có hai câu thơ bình thanh:

"Sương nương theo trăng ngừng lưng trời

B B B B B B B

Tương tư nâng lòng lên chơi vơi"

B B B B B B B

(Nhị hồ)

Đến năm 1938, Nguyễn Xuân Sanh viết cả bài thơ chủ yếu bằng thanh bằng, cả bài điểm lác đác vài thanh trắc:

"Tay sương lam mờ đường buông tơ,

B B B B B B B

Nghe sương lam mờ đường giăng tơ,

B B B B B B B

Đêm rải men tràn nơi lối dẻo

B T B B B T T

Hàng dương say đường thôi ngâm thơ"

B B B B B B B

(Xây mơ)

Hàn Mạc Tử cũng viết Tiêu sầu, có khoảng hai phần ba bài thơ là thanh

bằng, có thể lấy ví dụ một đoạn thơ ngắn:

"Ô! Đêm nay trời trong như gương Không làn mây vương không hơi sương

Tơ trăng buông rèm trên muôn cành.

Tơ trăng vàng rung như âm thanh.

Từ đâu tiêu sầu reo vi vu, Buồn như làn mây hiền mùa thu

Êm như giòng tơ trên vai nường "

(Tiêu sầu)

Tuy nhiên đó có thể chỉ là những cách hòa âm ngẫu nhiên của các tác giả, mỗi bài thơ chỉ có một câu, hai câu hoặc vẫn cần xen vần trắc Thơ bình thanh thật sự chủ động được mang vào trang thơ Việt Nam là những trang thơ

của Bích Khê Theo khảo sát, ông có hai bài thơ bình thanh trong tập Tinh

huyết viết năm 1939, trong tập thơ, những câu thơ bình thanh cũng rải đều

khắp các bài thơ Bởi lẽ đó, bước vào thơ ông người đọc như lạc vào một bản nhạc du dương, nhẹ nhàng, thanh khiết

Tỳ bà của Bích Khê được trải khắp là các thanh bằng khiến ta như lạc

vào thế giới âm thanh trầm bổng, nó cuốn người đọc đến cảm giác lâng lâng tựa như được nghe khúc nhạc của cảm xúc yêu đương âm vang bởi tỳ bà:

"Nàng ơi! Tay đêm đang giăng mềm Trăng đan qua cành muôn tay êm Mây nhung pha màu thu trên trời Sương lam phơi màu thu muôn nơi"

(Tỳ bà)

Cách tạo âm bình thanh này đã khiến lời thơ có nét buồn sâu lắng, cảm giác lâng lâng như đưa tâm hồn ta vào một cảnh giới mơ hồ đầy quyến rũ Tựa như những thanh bằng trầm lắng ấy dẫn ta vào một thế giới đầy thi vị:

"Vàng sao nằm im trên hoa gầy Tương tư người xưa thôi qua đây Ôi! Nàng năm xưa quên lời thề Hoa vừa đưa hương gây đê mê"

(Tỳ bà)

Cứ như vậy, Bích Khê đã khoác lên bài thơ của mình một bản nhạc với

thanh âm mượt mà với toàn thanh bằng Tỳ bà của ông cứ vậy mà du dương,

đầy nhạc tính như một bản tình ca thanh trầm:

"Tôi qua tìm nàng vay du dương Tôi mang lên lầu lên cung Thương Tôi không bao giờ thôi yêu nàng Tình tang tôi nghe như tình lang"

(Tỳ bà)

Tất cả đều là vần bằng kết hợp với các âm vang "nàng", "tang", "lang"

giúp lời thơ nhẹ nhàng tựa hơi thở, giống tiếng nhạc lan tỏa và bay rộng khắp không gian

Bản nhạc trầm buồn lại vang lên trong Hoàng hoa:

"Lam nhung ô! màu lưng chừng trời;

Xanh nhung ô! Màu phơi nơi nơi.

Vàng phai nằm im ôm non gầy;

Chim yên neo mình ôm xương cây.

Đây mùa Hoàng hoa, mùa Hoàng hoa:

Đông nam mây đùn nơi thành xa "

Ở bài thơ này, thanh bằng trầm buồn hơn, âm điệu hơi u uất của nỗi lòng người chinh phụ:

"Oanh già theo quyên quên tin chàng!

Đào theo phù dung: thư không sang!

Ngàn khơi, ngàn khơi, ta, ngàn khơi:

Làn trăng theo chàng qua muôn nơi;

Theo chàng ta làm con chim uyên;

Làn mây theo chàng bên nhung yên."

Những vần thơ của Bích Khê âm vang, da diết như cuốn ta theo sự trầm buồn lặng lẽ của thanh bằng Thật buồn! Âm thầm và sâu lắng!

Bên cạnh đó, Bích Khê còn sáng tác những bài thơ chủ yếu là thanh bằng, đôi lúc điểm thêm một vài thanh trắc, tạo sự trầm bổng, du dương cho bài thơ:

"Ôi nắng vàng thơm rung rinh điệu ngọc

B T B B B B T T

Những cánh hồng đơm những cánh hồng đơm

T T B B T T B B

Nhẹ nhàng nhịp nhàng thở đều trong sương

T B T B T B B B

Màu trăng không gian như gờn gợn sóng"

B B B B B T T T

(Nhạc)

Dường như trong đoạn thơ này, mỗi thanh bằng là khung nhạc nền để các thanh trắc nhấn nhá trở thành nét chấm phá trong bản giao hưởng trầm bổng Đọc những dòng thơ này ta tựa như được nghe khúc hòa ca của thiên nhiên: tiếng rung rinh điệu ngọc, nhịp nhàng thở đều, tiếng sóng gờn gợn Nhịp điệu của bản hòa âm lan truyền khắp không gian, trầm bồng khắp mọi ngả, cao thấp theo thanh bằng trắc mà Bích Khê sử dụng Chất nhạc bao trùm lên toàn bộ những vần thơ của Bích Khê, độc đáo mà huyền diệu

Tính nhạc trong thơ Bích Khê không chỉ là những bài thơ bình thanh

mà còn ở cách nhà thơ gieo vần khéo léo Tựa âm nhạc, thơ là sự cộng hưởng, kết nối của các âm vần tương ứng để tạo tư vị hài hòa Ở cách thể hiện này, Bích Khê sử dụng lối gieo vần cùng dòng:

"Lam nhung ô! Màu lưng chừng trời Xanh nhung ô! Màu phơi nơi nơi"

(Hoàng hoa)

Cách gieo vần trên cùng một dòng "lưng - chừng", "phơi - nơi" làm cho

bài thơ như trầm bổng, đó là những nốt luyến láy của giai điệu tạo nên bản nhạc du dương Bích Khê kết hợp một cách khéo léo các âm vần, nó hòa tan vào giai điệu nhạc buồn của người chinh phụ:

"Chàng ơi! hồn say trong mơ màng,

- Hồn ta? hay là hồn tình lang?

Non Yên tên bay ngang muôn đầu

Thâm khuê oan gì giam xuân sâu?

- Ai xây bờ xanh trên xương người?!

Ai xây mồ hoa chôn đời tươi?!"

(Hoàng hoa)

Người thi sĩ tài ba đã khéo léo gieo vần theo chiều ngang "chàng

màng", "thâm sâu" cùng với gieo vần theo chiều dọc "màng lang", "đầu -sâu", "người - tươi" Các âm vần giao hợp với nhau, hòa vào cảm xúc trầm

buồn, khúc nhạc buồn như tỏa ra không gian, hòa vào tâm hồn con người Âm thanh thơ tuyệt diệu được tạo từ cách gieo vần của Bích Khê thật buồn:

"Buồn lưu cây đào tìm hơi xuân Buồn sang cây tùng thăm đông quân

Ô hay buồn vương cây ngô đồng Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông."

(Tỳ bà)

Gieo vần ngang - dọc nhuần nhuyễn, hài hòa Cảm xúc dường như trải

theo câu chữ chiều ngang câu thơ bởi cách gieo vần ngang "buồn - xuân",

"buồn - quân", "buồn - đồng", và nỗi buồn của thi sĩ kéo dài theo cách gieo

vần dọc "xuân - quân", "đồng - mông" Dường như sức mạnh diệu kỳ của âm thanh ngôn ngữ được phát huy trong trang thơ của Bích Khê Tỳ bà bởi những

sự sáng tạo, hòa phối âm điệu, tạo tính nhạc độc đáo mà trở nên có sức sống mãnh liệt với thời gian như vậy

Cùng với các thanh bằng - trắc, âm điệu, gieo vần thì nhịp điệu cũng là một yếu tố quan trọng để thơ Bích Khê mang nhiều tính nhạc Mỗi bản nhạc đều có tiết tấu, giai điệu, thơ Bích Khê cũng vậy, cách ngắt nhịp khéo léo tạo

nên âm hưởng du dương của mỗi bài thơ Thể thơ tám chữ được thi sĩ cách tân trong việc ngắt nhịp 4/4, chia làm hai khiến cho câu thơ như hòa hợp mà cũng như sóng đôi riêng biệt:

"Ôi nắng vàng thơm/ rung rinh điệu ngọc Những cánh hồng đơm/ những cánh hồng đơm Nhẹ nhàng nhịp nhàng/ thở đều trong sương Màu trăng không gian/ như gờn gợn sóng."

(Nhạc)

Hầu hết các nhà thơ mới thường ngắt nhịp câu thơ tám chữ ở nhịp thứ

ba, năm, sáu, rất hiếm thấy ngắt ở nhịp thứ tư như "Ta không muốn/ đợi ngày/

hơi thở tắt// Cánh thời gian/ bay chậm quá/ người đi" (Máu xương - Chế Lan

Viên), "Xao xác tiếng gà/ trăng ngà lạnh buốt// Mắt mờ run/ kỹ nữ thấy sông

trôi" (Lời kỹ nữ - Xuân Diệu) Vậy mà Bích Khê lại táo bạo ngắt đôi câu thơ

làm người đọc cảm giác như gặp một bài thơ tứ tuyệt Nhịp thơ đồng nhất, bình lặng giúp người đọc có thể từ từ cảm nhận được âm thanh ngôn ngữ Đó

là những âm thanh nhẹ nhàng của nắng vàng, bình lặng của không gian Nhưng cũng có lúc nhịp điệu trở nên trầm bổng bởi cách ngắt nhịp không đồng nhất:

"Tiệc hoa sáng/ rượu chung đầy Trông ra mây nước/ muôn trùng biếc Nước ái/ non tình/ bóng nguyệt đây."

(Nam hành)

Ở đoạn thơ này, Bích Khê không ngắt nhịp theo các quy tắc của thể loại

mà ông ngắt nhịp theo mạch cảm xúc, cách ngắt nhịp rất lạ và độc đáo Mỗi câu thơ được ngắt nhịp linh hoạt tạo âm hưởng tự do, khoáng đạt để có thể âm vang cảm xúc của tâm hồn một cách dễ dàng:

"Mây,/ tuyết,/ thời gian bay/ tơ nhạc Hồn tôi đã thoát/ để tiêu dao

Những tờ thơ nát/ đầy hơi hám Tay khách đa tình/ sẽ chuyển trao"

(Nấm mộ)