4.Thiết kế giáo án giờ học văn bản văn học theo quan điểm tích hợp Giáo viên phải ý thức được giáo án dạy học văn bản văn học không phải là một bản đề cương kiến thức để giáo viên lên[r]
Trang 1TÊN CHUYÊN ĐỀ: TÍCH HỢP LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC NGỮ VĂN
I ĐẶT VẤN ĐỀ:
Môn Ngữ Văn là một môn học thuộc nhóm khoa học xã hội, điều đó nói lên tầm quan trọng của nó trong việc giáo dục quan điểm, tư tưởng, tình cảm cho học sinh Môn Ngữ Văn còn là một môn học thuộc nhóm công cụ có mối quan hệ với các môn khác Học tốt môn Ngữ văn sẽ có tác động tích cực đến kết quả học tập các môn khác và các môn khác cũng góp phần giúp học tốt môn Ngữ văn Cho nên tự nó cũng toát nên yêu cầu tăng cường tính thực hành giảm lý thuyết gắn với đời sống
Xuất phát từ những căn cứ đó, chương trình đã nêu mục tiêu tổng quát của môn Ngữ văn: Môn Ngữ văn có vị trí đặc biệt trong việc thực hiện mục tiêu chung của trường trung học, góp phần hình thành những con người có trình độ học vấn phổ thông, chuẩn bị cho họ tiếp tục học lên bậc học cao hơn Đó là những con người có ý tức tự tu dưỡng, biết thương yêu quý trọng gia đình, bè bạn, có lòng yêu nước, biết hướng tới những tư tưởng, tình cảm cao đẹp như lòng nhân ái, tinh thần tôn trọng lẽ phải sự công bằng, lòng căm ghét cái xấu, cái ác Đó là những con người biết rèn luyện để có tính tự lập, có tư duy sáng tạo, bước đầu có năng lực cảm thụ các giá trị chân, thiện, mỹ, trong nghệ thuật, trước hết là trong văn học, có năng lực thực hành
và năng lực sử dụng Tiếng Việt như một công cụ để tư duy và giao tiếp
Vì thế,việc giảng dạy theo quan điểm tích hợp không phủ định việc dạy các tri thức, kỹ năng riêng của từng phân môn, đồng thời đó còn là sự tích hợp liên môn giữa Ngữ văn và các môn học khác như Lịch sử, Địa lý, GDCD… Vấn đề là làm thế nào phối hợp các tri thức, kĩ năng thuộc các môn học đó vào trong bài dạy thật nhuần nhuyễn nhằm đạt tới mục tiêu chung của môn Ngữ văn
Mặt khác, dạy học liên môn là một trong những nguyên tắc quan trọng trong dạy học Đây được coi là một quan niệm dạy học hiện đại, nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục trong các nhà trường
Dạy học tích hợp liên môn trong Ngữ văn là hình thức liên kết những kiến thức giao thoa với môn Ngữ văn như Lịch sử, Địa lí, Giáo dục công dân Rèn luyện
kĩ năng sống, giáo dục bảo vệ di sản văn hóa địa phương… để học sinh tiếp thu kiến thức, biết vận dụng vào cuộc sống và ngược lại từ cuộc sống để giải quyết các vấn đề liên quan đến môn học…
II Cơ sở lý luận:
Tích hợp là hợp lại để thống nhất các mặt riêng lẻ thành một tổng thể, phối hợp tối ưu các hoạt động dạy học khác nhau, các kỹ năng phương pháp của môn học khác nhau, nhằm đáp ứng mục tiêu, mục đích cụ thể, hướng đến một nội dung bao hàm cao hơn, sâu hơn
Dạy học liên môn là hình thức tìm tòi những nội dung giao thoa giữa các môn học với nhau, những khái niệm, tư tưởng chung giữa các môn học, tức là con đường tích hợp những nội dung từ một số môn học có liên hệ với nhau Từ những năm 60 của thế kỉ XX, người ta đã đưa vào giáo dục ý tưởng tích hợp trong việc xây dựng chương trình dạy học Tích hợp là một khái niệm của lí thuyết hệ thống, nó chỉ trạng
Trang 2thái liên kết các phần tử riêng rẽ thành cái toàn thể, cũng như quá trình dẫn đến trạng thái này
Tùy theo khoa học cụ thể mà có thể tích hợp các môn khoa học khác lại với nhau như: Toán-Lí- Hóa- Sinh, Văn- Sử- Địa… Hoặc có thể tích hợp được cả các môn tự nhiên với các môn xã hội như: Văn, Toán, Hóa, Sinh, GDCD…Ở mức độ cao, sự tích hợp này sẽ hình thành những môn học mới Tuy nhiên, các môn vẫn giữ
vị trí độc lập với nhau, chỉ tích hợp những phần gần nhau Ở mức độ thấp thì việc tích hợp được thực hiện trong mối quan hệ liên môn Những môn được học riêng rẽ nhưng cần chú ý đến những nội dung có liên quan đến các bộ môn khác, trong quá trình dạy học chỉ cần khai thác, vận dụng các kiến thức có liên quan đến bài giảng mình đang thực hiện
Dạy học theo quan điểm liên môn có ba mức độ: ở mức độ thấp, giáo viên nhắc lại tài liệu, sự kiện, kĩ năng các môn có liên quan, cao hơn đòi hỏi học sinh nhớ lại và vận dụng kiến thức đã học của các môn học khác, và cao nhất đòi hỏi học sinh phải độc lập giải quyết các nhận thức bằng vốn kiến thức đã biết, huy động các môn
có liên quan theo phương pháp nghiên cứu
- Dạy học vận dụng kiến thức liên môn giúp cho giờ học sẽ trở nên sinh động hơn, vì không chỉ có giáo viên là người trình bày mà học sinh cũng tham gia vào quá trình tiếp nhận kiến thức, từ đó phát huy tính tích cực của học sinh
- Dạy học liên môn cũng góp phần phát triển tư duy liên hệ, liên tưởng ở học sinh Tạo cho học sinh một thói quen trong tư duy, lập luận tức là khi xem xét một vấn đề phải đặt chúng trong một hệ quy chiếu, từ đó mời có thể nhận thức vấn đề một cách thấu đáo
Việc vận dụng kiến thức liên môn với môn Lịch sử, Địa lý, GDCD… và ứng dụng Công nghệ thông tin làm cho hiệu quả của bài học Ngữ văn được nâng cao Giúp cho học sinh học bài với niềm say mê, hứng thú Đồng thời làm cho các em hình dung được một cách chân thực, sinh động về những cuộc đấu tranh của nhân dân ta trong lịch sử gắn liền với truyền thống dựng nước và giữ nước của cha ông ta
từ xa xưa Qua đó giúp hình thành ở các em thái độ biết ơn, biết quý trọng những con người, những vị anh hùng dân tộc có công dựng nước và giữ nước; đồng thời tự hào hơn về truyền thống vẻ vang, hào hùng của dân tộc một thời
III Cơ sở thực tiễn:
Hiện nay giáo viên rất tích cực trong việc đổi mới phương pháp, vận dụng quan điểm dạy học liên môn vào giảng dạy các bộ môn để nâng cao hơn nữa hiệu quả giáo dục Giáo viên đã nêu ra những thuận lợi cũng như khó khăn khi vận dụng quan niệm dạy học này là học sinh có chiều hướng hứng thú tìm hiểu kiến thức liên môn, sách giáo khoa được trình bày theo hướng “ mở”.Tuy nhiên, việc vân dụng quan niệm dạy học này cũng gặp phải những khó khăn nhất định như điều kiện dạy học còn nhiều hạn chế, thiếu thốn, do lượng kiến thức nhiều song thời gian học cho các môn thì ít; nhiều phương pháp, nhiều chuyên đề tập huấn khiến giáo viên có phần rối thông tin Học sinh ít hứng thú với các môn xã hội
Trang 3Mặc dù, quan niệm dạy học liên môn đã được vận dụng vào giảng dạy lịch sử, song hiệu quả đạt được là chưa cao Do đó phần lớn học sinh hiện nay có thái độ bình thường, chưa phát huy được tính tích cực trong học tập
Vì vậy với chuyên đề này, không tham vọng gì nhiều, chúng tôi chỉ muốn đưa
ra một số nội dung cơ bản, trong việc vận dụng kiến thức liên môn trong dạy học Ngữ văn để giải quyết vấn đề nảy sinh trong quá trình dạy học
III- NỘI DUNG CHUYÊN ĐỀ:
1 Khái niệm dạy học tích hợp liên môn :
Dạy học tích hợp liên môn là dạy học những nội dung kiến thức liên quan đến hai hay nhiều môn học "Tích hợp" là nói đến phương pháp và mục tiêu của hoạt động dạy học còn "liên môn" là đề cập tới nội dung dạy học Đã dạy học "tích hợp" thì chắc chắn phải dạy kiến thức "liên môn" và ngược lại, để đảm bảo hiệu quả của dạy liên môn thì phải bằng cách và hướng tới mục tiêu tích hợp
Ở mức độ thấp thì dạy học tích hợp mới chỉ là lồng ghép những nội dung giáo dục có liên quan vào quá trình dạy học một môn học như: lồng ghép giáo dục đạo đức, lối sống; giáo dục pháp luật; giáo dục chủ quyền quốc gia về biên giới, biển, đảo; giáo dục sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, bảo vệ môi trường, an toàn giao thông
Mức độ tích hợp cao hơn là phải xử lí các nội dung kiến thức trong mối liên quan với nhau, bảo đảm cho học sinh vận dụng được tổng hợp các kiến thức đó một cách hợp lí để giải quyết các vấn đề trong học tập, trong cuộc sống, đồng thời tránh việc học sinh phải học lại nhiều lần cùng một nội dung kiến thức ở các môn học khác nhau Chủ đề tích hợp liên môn là những chủ đề có nội dung kiến thức liên quan đến hai hay nhiều môn học, thể hiện ở sự ứng dụng của chúng trong cùng một hiện tượng, quá trình trong tự nhiên hay xã hội
2 Những vấn đề cụ thể áp dụng kiến thức liên môn vào các môn học:
Trong quá trình học tập ở nhà trường, các em sẽ được học các môn học bao gồm các môn khoa học tự nhiên và khoa học xã hội Khoa học tự nhiên gồm các môn: Toán, Lí, Hóa, Sinh, Địa…và khoa học xã hội gồm: Văn, Sử GDCD, Mỹ thuật… Giữa các bộ môn trong nhóm có quan hệ với nhau Ví như giữa Văn học và Lịch sử có liên hệ, kiến thức môn này sẽ hỗ trợ cho môn kia
Ví dụ: Khi học tác phẩm Tắt Đèn của Ngô Tất Tố, nhờ những tư liệu Lịch sử, học sinh sẽ hiểu về những thuế, những sưu mà nhân dân phải gánh chịu, hiểu được những chính sách áp bức, bóc lột của thực dân Pháp, đặc biệt hiểu và thông cảm sâu sắc cho tình cảnh người nông dân Việt Nam, làm việc cực nhọc “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” nhưng vẫn không đủ sống, những tủi nhục, những đắng cay mà người dân phải gánh chịu trong thời kỳ Pháp thuộc Từ đó các em tháy được giá trị của cuộc sống hiện nay, thêm trân trọng và yêu quý những con người đã có công trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc
Hay từ kiến thức môn Địa lí, hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa, những quy luật hiện tượng trong tự nhiên sẽ giúp các em hiểu hơn về những câu tục ngữ
về thiên nhiên và lao động sản xuất
Trang 4Giữa khoa học tự nhiên và khoa học xã hội cũng có quan hệ gắn bó với nhau, như môn Hóa Học, Sinh học, Toán học còn giúp cho môn Ngữ văn giải quyết các vấn đề nảy sinh trong các văn bản nhật dụng
Ví dụ : Khi giảng bài “ Ôn dịch thuốc lá”, giáo viên có thể dùng kiến thức Hóa học để làm rõ các chất có trong thuốc lá; kiến thức môn Sinh để thấy chất độc có trong thuốc lá có hại cho sức khỏe con người như thế nào? Các phép tính còn giúp cho các em thấy được hút thuốc lá không những có hại cho sức khỏe mà còn tiêu tốn tiền bạc; Môn GDCD giúp các em hiểu được tác hại từ hút thuốc lá dẫn đến hủy hoại
về đạo đức, nhân cách…
- Hoặc chúng ta có thể liên hệ các khái niệm vật lí liên quan đến môi trường như: tiết kiệm, hiệu suất, năng lượng, phân loại năng lượng, phân loại nguồn gốc năng lượng, năng lượng tái sinh và không tái sinh Liên hệ kiến thức vật lí liên quan đến các yếu tố tác động đến sự suy thoái và ô nhiễm môi trường: Liên hệ kiến thức vật lí đến sự biến đổi khí hậu toàn cầu : hiệu ứng nhà kính, hiện tượng băng tan… Liên hệ các kiến thức vật lí đến các hành động bảo vệ môi trường như : các biện pháp chống ô nhiễm tiếng ồn (trong phần sóng âm), các biện pháp tiết kiệm năng lượng, các biện pháp chống thất thoát nhiệt lượng, năng lượng; các biện pháp tiết kiệm vật dụng, tăng hiệu suất và tuổi thọ của các thiết bị
- Vận dụng kiến thức liên môn ta có thể giải thích câu tục ngữ lớp 7 bằng kiến thức: Tích hợp môn Địa lí: hiểu được quá trình vận động của trái đất, các hiện
tượng tự nhiên, đặc điểm khí hậu thời tiết thiên nhiên, đất và những điều kiện tự
nhiên trong đất Tích hợp môn Vật lí : hiểu hiện tượng tán xạ ánh sáng.Tích hợp môn Sinh vật: Sự phát triển của thế giới động thực vật theo thời tiết theo mùa, sức khỏe của con người Tích hợp với môn Lịch sử: hiểu được bối cảnh XH của đất nước ta trong nền sản xuất nông nghiệp lâu đời Tích hợp môn GDCD: giúp hs rèn
luyện ý thức bảo vệ giữ gìn tài nguyên thiên nhiên có giá trị; giáo dục hs tình yêu thiên nhiên cùng ý thức bảo vệ môi trường và xây dựng cảnh quan thiên nhiên của đất nước Rèn luyện ý thức phẩm chất mà con người cần phải có Vận dụng kiến thức môn Mĩ thuật để vẽ sơ đồ tư duy
2- Một số phương pháp dạy học tích hợp:
Để nâng cao hiệu quả của môn học tích hợp, chúng tôi đã đưa ra một số phương pháp để dạy học tích hợp như sau:
- Dạy học theo dự án: Dạy học dự án là một phương pháp có chức năng kép
(kết hợp giữa học tập và nghiên cứu), góp phần gắn lý thuyết với thực hành, tư duy
và hành động, nhà trường và xã hội, nó có vai trò tích cực vào việc đào tạo năng lực làm việc sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề
+ Là một kiểu dạy học lấy hoạt động của học sinh làm trung tâm
+ Định hướng vào các khái niệm cơ bản của môn học nhưng gắn liền với thực tế.
+ HS tự lực giải quyết vấn đề và những nhiệm vụ có ý nghĩa khác để hình thành kiến thức, khả năng giải quyết vấn đề và cho ra những kết quả thực tế
Tuy nhiên kiểu dạy học theo dự án rất ít được áp dụng, phần lớn GV còn bỡ ngỡ với phương pháp dạy học này, nhất là ở các môn xã hội
Trang 5- Phương pháp trực quan: Dạy học trực quan (hay còn gọi là trình bày trực
quan) là PPDH sử dụng những phương tiện trực quan, phương tiện kĩ thuật dạy học trước, trong và sau khi nắm tài liệu mới, khi ôn tập, khi củng cố, hệ thống hóa và kiểm tra tri thức, kĩ năng, kĩ xảo PPDH trực quan được thể hiện dưới hình thức là minh họa và trình bày:
+ Minh họa thường trưng bày những đồ dùng trực quan có tính chất minh họa như bản mẫu, bản đồ, bức tranh, tranh chân dung, hình vẽ trên bảng,
+ Trình bày thường gắn liền với việc trình bày thí nghiệm, những thiết bị kĩ thuật, chiếu phim đèn chiếu, phim điện ảnh, băng video Nó là cơ sở, là điểm xuất phát cho quá trình nhận thức - học tập của hs, là cầu nối giữa lí thuyết và thực tiễn Thông qua
sự trình bày của giáo viên mà học sinh không chỉ lĩnh hội dễ dàng tri thức mà còn giúp họ học tập được những thao tác mẫu của GV từ đó hình thành kĩ năng, kĩ xảo,
Ví dụ: Khi dạy bài “ Nước Đại Việt ta” (Ngữ văn 8) Ứng dụng công nghệ thông tin trong việc trình chiếu cho HS xem chân dung Nguyễn Trãi, Bản đồ cuộc kháng chiến chống quân Minh, Sơ đồ lập luận…
- Phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề
Trong các phương pháp trên, chúng ta thường sử dụng phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề
Phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề là phương pháp dạy học trong
đó GV tạo ra những tình huống có vấn đề, điều khiển HS phát hiện vấn đề, hoạt động
tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo để giải quyết vấn đề và thông qua đó chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện kĩ năng và đạt được nhũng mục đích học tập khác Đặc trưng cơ bản của phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn là “tình huống gợi vấn đề” vì
“Tư duy chỉ bắt đầu khi xuất hiện tình huống có vấn đề”
Tình huống có vấn đề (tình huống gợi vấn đề) là một tình huống gợi ra cho HS những khó khăn về lý thuyết hay thực tiễn mà họ thấy cần có khả năng vượt qua, nhưng không phải ngay tức khắc bằng một thực giải, mà phải trải qua quá trình tích cực suy nghĩ, hoạt động để biến đổi đối tượng hoạt động hoặc điều khiển kiến thức sẵn có
Đây chính là một trong những hình thức dạy học vận dụng kiến thức liên môn
để giải quyết những vấn đề đặt ra trong bài học
Ví dụ: Khi dạy bài “Nước Đại Việt ta” một vấn đề được đặt ra là tại sao Bình Ngô Đại cáo được xem là bản tuyên ngôn độc lập dân tộc lần thứ 2 ? Vấn đề này đòi
hỏi HS phải tìm hiểu thế nào là tuyên ngôn độc lập ? Tuyên ngôn độc lập lần thứ nhất
là tác phẩm nào ? Văn bản này có điểm nào giống với Tuyên ngôn độc lập của Chủ Tịch Hồ Chí Minh đọc vào ngày 2/9/1945 tại Quảng Trường Ba Đình ?
Như vậy để giải quyết vấn đề đặt ra không thể không tích hợp
phải biến giờ “giảng văn” thành giờ dạy kĩ năng đọc hiểu cho học sinh, hướng tới
làm cho các em có năng lực đọc hiểu bất kì văn bản nào
Trang 6Khái niệm đọc hiểu là một trong những khái niệm cơ bản làm cơ sở cho việc dạy học tác phẩm văn chương ở bậc THCS theo quan điểm tích hợp, là một trong những năng lực tối thiểu cần hình thành và phát triển cho học sinh Khái niệm đọc hiểu nói lên hoạt động của học sinh phải được thay thế cho khái niệm giảng văn chỉ nói lên hoạt động của người thầy theo quan điểm “lấy người dạy làm trung tâm” Dĩ nhiên ở đây không hề triệt tiêu yếu tố “giảng” của người thầy, một yếu tố vốn có vai trò kích thích hứng thú đọc hiểu cho học sinh, nếu được sử dụng thích đáng, mà là để nhấn mạnh hoạt động đọc hiểu của trò, được coi là hoạt động trung tâm của quá trình dạy học tác phẩm văn chương Hoạt động đọc hiểu trong nhà trường phải được thiết kế và thực hiện theo một trình tự qua các giai đoạn và ở những mức độ khác nhau: từ dễ đến khó, từ thấp đến cao, từ hẹp đến rộng, từ đọc tích luỹ đến đọc hiểu, từ đọc đánh giá đến đọc sáng tạo
Chẳng hạn như khi dạy bài “Chiếu dời đô”, giáo viên phải hướng dẫn HS tìm đọc văn bản phiên âm nguyên tác, cần xem lại lịch sử, xã hội thời Lý, tiểu sử, công trạng của Lý Công Uẩn…; đối với “Hịch tướng sĩ”, giáo viên phải nhận rõ vai trò của tác giả Trần Quốc Tuấn trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên- Mông, chú
ý phần dịch văn bản- nghĩa của từ “sĩ”- đối tượng được tác giả đề cập đến trong văn bản Hay khi dạy “Nước Đại Việt ta” (trích Bình Ngô Đại cáo) Không thể không nói đến cuộc kháng chiến chống quân Minh xâm lược, sức mạnh của tư tưởng nhân nghĩa chính nghĩa, ý thức chủ quyền độc lập dân tộc đẫ được kế thừa và phát huy từ “Nam Quốc Sơn Hà” đến “Tuyên ngôn độc lập” của Hồ Chí Minh … để từ đó giáo dục cho thế hệ trẻ lòng tự hào dân tộc, tình yêu quê hương đất nước và lòng quyết tâm bảo vệ độc lập chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ dân tộc
Đặc biệt đối với các văn bản nghị luận trung đại, khi tổng kết bài học, giáo viên nên có sơ đồ tổng kết các luận điểm, luận cứ của văn bản để làm nổi bật lý lẽ, lập luận của văn chính luận…
Ví dụ: khi dạy bài thơ “Nam quốc sơn hà” của Lý Thường Kiệt, giáo viên có thể tích hợp với phần Lịch sử về cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý, Lý Thường Kiệt đã sử dụng chiến thuật chiến tranh tâm lý, đọc bài thơ “Nam quốc sơn hà” để khích lệ quân ta đánh giặc và làm nao núng tinh thần quân giặc Bài thơ như một lời hiệu triệu, nức lòng toàn quân, toàn dân, khiến cho tinh thần, ý chí quyết tâm của quân dân ta ngày càng tăng Đồng thời cũng là lời cảnh cáo đanh thép với kẻ thù về những hành động sai trái của chúng, khiến kẻ thù khiếp vía
4.Thiết kế giáo án giờ học văn bản văn học theo quan điểm tích hợp
Giáo viên phải ý thức được giáo án dạy học văn bản văn học không phải là một bản
đề cương kiến thức để giáo viên lên lớp giảng giải, truyền thụ áp đặt cho học sinh,
mà là một bản thiết kế các hoạt động, thao tác nhằm tổ chức cho học sinh thực hiện trong giờ lên lớp để lĩnh hội tri thức, phát triển năng lực và nhân cách theo mục đích giáo dục và giáo dưỡng của bộ môn
Đó là bản thiết kế gồm hai phần hợp thành hữu cơ: Một là, hệ thống các tình huống dạy học được đặt ra từ nội dung khách quan của văn bản, phù hợp với tính chất và trình độ tiếp nhận của học sinh Hai là, một hệ thống các hoạt động, thao tác tương ứng với các tình huống trên do giáo viên sắp xếp, tổ chức hợp lí nhằm hướng dẫn học sinh từng bước tiếp cận, chiếm lĩnh văn bản một cách tích cực và sáng tạo
Trang 7Thiết kế giáo án giờ học văn bản văn học phải bám chặt vào những giá trị tư tưởng và nghệ thuật vốn có và ổn định của tác phẩm trong đời sống văn hoá - lịch sử đầy biến động của nó, có nghĩa là phải đặt tác phẩm vào thời điểm nó ra đời Đồng thời phải
mở ra hướng thu nạp các nhu cầu, thị hiếu, cá tính và khả năng diễn dịch của cá nhân học sinh
Nội dung dạy học của thiết kế giáo án giờ học văn bản văn học phải làm rõ những tri thức và kĩ năng cần hình thành, tích luỹ cho học sinh qua phân tích, chiếm lĩnh bài văn; mặt khác, phải chú trọng nội dung tích hợp giữa tri thức lí thuyết và lịch
sử văn học với Tiếng Việt, Làm văn, với hiểu biết lịch sử, văn hoá và đời sống, v.v Giáo án giờ học văn theo quan điểm tích hợp phải chú trọng thiết kế các tình huống tích hợp và tương ứng là các hoạt động phức hợp để học sinh vận dụng phối hợp các tri thức và kĩ năng của các phân môn vào xử lí các tình huống đặt ra, qua đó chẳng những lĩnh hội được những tri thức và kĩ năng riêng rẽ của từng phân môn mà còn chiếm lĩnh tri thức và phát triển năng lực tích hợp
Nội dung tích hợp của thiết kế giáo án cần tập trung vào những điểm quy tụ,
liên kết nội dung ba bộ phận Văn - Tiếng Việt - Làm văn trong văn bản để xây dựng các tình huống tích hợp và các hoạt động phức hợp tương ứng nhằm giúp học sinh tích hợp tri thức và kĩ năng trong khi xử lí tình huống Đó có thể là những từ ngữ, câu thơ, đoạn văn, những chi tiết, hình tượng, các sự kiện, quan hệ, tình huống mà muốn cảm hiểu, cắt nghĩa, đánh giá đòi hỏi phải vận dụng tri thức liên văn bản, phải tổng hợp hiểu biết nhiều mặt về lịch sử, văn hóa, xã hội, văn học, ngôn ngữ…
5.Tổ chức giờ học văn trên lớp là tiến trình thực thi bản kế hoạch phối hợp hữu
cơ hoạt động của giáo viên và học sinh theo một cơ cấu sư phạm hợp lí, khoa học, trong
đó giáo viên giữ vai trò, chức năng tổ chức, hướng dẫn, định hướng chứ không phải truyền thụ áp đặt một chiều Học sinh được đặt vào vị trí trung tâm của quá trình tiếp nhận, đóng vai trò chủ thể cảm thụ, nhận thức thẩm mĩ, trực tiếp tiến hành hoạt động tiếp cận, khám phá, chiếm lĩnh bài văn, chuyển tác phẩm của nhà văn vào trong tư duy, cảm xúc của mình, biến tác phẩm thành thế giới tinh thần, tình cảm của riêng mình để tự nhận thức, tự giáo dục và phát triển theo mục đích, định hướng giáo dục của giáo viên
Ngày nay nhiều lí thuyết hiện đại về quá trình học tập đã nhấn mạnh rằng hoạt động của học sinh trước hết là học cách học Theo ý nghĩa đó, quan điểm dạy học tích hợp đòi hỏi giáo viên phải có cách dạy chú trọng phát triển ở học sinh cách thức lĩnh hội kiến thức và năng lực, phải dạy cho học sinh cách thức hành động để hình thành kiến thức và kĩ năng cho chính mình, phải có cách dạy buộc học sinh phải tự đọc, tự học để hình thành thói quen tự đọc, tự học suốt đời, coi đó cũng là một hoạt động đọc hiểu trong suốt quá trình học tập ở nhà trường
Quan điểm dạy học tích hợp hay dạy cách học, dạy tự đọc, tự học không coi nhẹ việc cung cấp tri thức cho học sinh Vấn đề là phải xử lí đúng đắn mối quan hệ giữa bồi dưỡng kiến thức, rèn luyện kĩ năng và hình thành, phát triển năng lực, tiềm lực cho học sinh Đây thực chất là biến quá trình truyền thụ tri thức thành quá trình học sinh tự ý thức về phương pháp chiếm lĩnh tri thức, hình thành kĩ năng Muốn vậy, chẳng những cần khắc phục khuynh hướng dạy tri thức hàn lâm thuần tuý đã đành,
mà còn cần khắc phục khuynh hướng rèn luyện kĩ năng theo lối kinh nghiệm chủ nghĩa, ít có khả năng sử dụng vào đọc hiểu văn bản, vào những tình huống có ý nghĩa đối với học sinh, coi nhẹ kiến thức, nhất là kiến thức phương pháp
Trang 8Ví dụ: khi dạy bài “Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn Thành Long:
+ Ta có thể tích hợp với môn Lịch sử ở chỗ nói về hoàn cảnh ra đời của tác phẩm: truyện viết nhân một chuyến đi thực tế lên Lào Cai của tác giả(1970) Vào thời điểm này thì ở miền bắc đã được hòa bình sau cuộc kháng chiến chống Pháp và đang bắt tay vào công cuộc khôi phục kinh tế, hàn gắn vết thương chiến tranh, đi lên chủ nghĩa xã hội Còn ở miền Nam đang chiến đấu chống đế quốc Mỹ Truyện viết
về những con người xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc
+ Tích hợp với môn Địa lý khi tìm hiểu phần từ khó “Sa Pa” Giới thiệu qua về
vị trí địa lý, đặc điểm địa hình với những nét độc đáo do thiên nhiên ban tặng và đây
là nơi cư trú của một số dân tộc ít người như Tày, Dao đỏ…
+ Tích hợp với công nghệ thông tin để trình chiếu cho các em học sinh xem thêm một số bức tranh đặc sắc về Sa Pa
Như vậy, trong quá trình tổ chức cho học sinh khai thác nội dung của bài học, giáo viên đã vận dụng và hướng dẫn học sinh áp dụng phương pháp tích hợp một cách linh hoạt, đa dạng ở nhiều góc độ, nhiều khía cạnh và nhiều phạm vi: phạm vi hẹp- “ nội bộ môn học”, phạm vi rộng – tích hợp “ liên môn”
Tóm lại, “Quan điểm dạy học vận dụng kiến thức liên môn cần được hiểu
toàn diện và phải được quán triệt trong toàn bộ môn học; quán triệt trong mọi khâu của quá trình dạy học; quán triệt trong mọi yếu tố của hoạt động học tập; tích hợp trong chương trình, tích hợp trong sách giáo khoa, tích hợp trong phương pháp dạy học của giáo viên và tích hợp trong hoạt động học tập của học sinh; tích hợp trong các sách đọc thêm, tham khảo Quan điểm “lấy học sinh làm trung tâm” đòi hỏi thực hiện việc tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh trong mọi mặt, trên lớp và ngoài giờ; tìm mọi cách phát huy năng lực tự học của học sinh, phát huy tinh thần dân chủ, bồi dưỡng lòng tin cho học sinh thì các em mới tự tin và học tốt được Trên đây là kết quả nghiên cứu và thực nghiệm bước đầu của đề tài Rất mong nhận được
ý kiến nhận xét, đánh giá và đóng góp của các đồng nghiệp để đề tài từng bước hoàn chỉnh và áp dụng có hiệu quả hơn nữa Xin chân thành cảm ơn
Bình Lãnh, ngày 05 tháng 02 năm 2016
Nhóm Ngữ văn