Đặc điểm tiêu đề văn bản báo chí

Những nghiên cứu về tiêu đề văn bản báo chí - Tác giả Bùi Khắc Việt 1978 đã có một bài viết khảo sát tiêu đề của các bài báo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, chỉ ra một số đặc điểm ngôn ngữ về

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

Tôi xin cảm ơn quý thầy cô giáo, gia đình, bạn bè và đồng nghiệp, những người đã chỉ bảo tận tình và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất giúp tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới thầy giáo, tiến sĩ Nguyễn Hoài Nguyên, người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn Tôi đặc biệt gửi lời cảm ơn tới các thầy cô giáo Khoa Ngữ văn, Khoa Sau đại học Trường Đại học Vinh đã giúp

đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu để có kiến thức thực hiện luận văn này

Luận văn không tránh khỏi những sai sót, tôi kính mong nhận được những ý kiến góp ý quý báu của các thầy cô và những người quan tâm tới vấn

đề này

Xin chân thành cảm ơn!

Học viên

Trần Thị Thu Hiền

MỞ ĐẦU 1

1.Lí do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 4

5 Bố cục của luận văn 5

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 6

1.1 Tiêu đề và tiêu đề văn bản 6

1.1.1 Ranh giới giữa tiêu đề và tiêu đề văn bản 6

1.1.2 Khái quát về tiêu đề văn bản 8

1.2 Tiêu đề văn bản báo chí 13

1.2.1 Đặc điểm của tiêu đề văn bản báo chí 13

1.2.2 Cấu trúc và chức năng của tiêu đề văn bản báo chí 19

1.2.3 Các dạng tiêu đề báo chí thường gặp 26

1.3.Tiểu kết chương 1 29

CHƯƠNG 2: CẤU TRÚC VÀ CHỨC NĂNG CỦA TIÊU ĐỀ BÁO CHÍ 31

2.1 Đặc điểm cấu trúc của tiêu đề báo chí 31

2.1.1 Cách tổ chức các thành tố của tiêu đề báo chí 31

2.1.2 Cấu trúc ngữ pháp của tiêu đề 42

2.1.3 Cấu trúc ngữ nghĩa của tiêu đề báo chí 49

2.2 Chức năng của tiêu đề báo chí 56

2.2.1 Hấp dẫn (níu mắt) người đọc 56

2.2.2 Giúp người đọc lựa chọn 58

2.2.3 Tác động nhận thức, tình cảm 60

2.3 Tiểu kết chương 2 62

CHƯƠNG 3: TIÊU ĐỀ BÁO CHÍ ĐÚNG VÀ HAY 64

3.1 Dẫn nhập 64

3.1.1 Về cái đúng 64

3.1.2 Về cái hay 65

3.2 Thực trạng tiêu đề báo chí hiện nay 66

3.2.1 Đánh giá chung 66

3.2.2 Các loại lỗi tiêu đề báo chí 67

3.3.1 Những điều kiện để thiết lập tiêu đề báo chí đúng 70

3.3.2 Những điều kiện để thiết lập một tiêu đề báo chí hay 82 3.4 Tiểu kết chương 3 88

MỞ ĐẦU 1.Lí do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu

1.1.Tiêu đề là một hiện tượng ngôn ngữ liên quan đến đời sống tinh thần của mọi tầng lớp xã hội Bởi trong xã hội đương đại, nhất là các đô thị phát triển, con người luôn tiếp xúc với những tiêu đề trên sách vở…Do đó, tiêu đề là một thuật ngữ không mấy xa lạ với hầu hết mọi người trong xã hội Tiêu đề xuất hiện như những tên gọi khác nhau, hàm chứa những thông tin ngắn gọn nhằm giới thiệu về các vấn đề của đời sống, cung cấp thông tin đến đông đảo công chúng

Thế nhưng bản chất tiêu đề là gì? Nó được tổ chức như thế nào? Vai trò và cương vị ngôn ngữ học của nó đối với toàn văn bản, nói rộng ra là đối với hoạt động giao tiếp ra sao? Tiêu đề có hay không có quan hệ đến tâm lí người phát ngôn, người thụ ngôn? Hàng loạt câu hỏi được đặt ra xoay quanh vấn đề tiêu đề nhưng đến nay vẫn chưa được nghiên cứu và trả lời một cách thỏa đáng

1.2 Việc lựa chọn, xử lí và tổ chức ngôn ngữ của tiêu đề như thế nào là đúng, là hay, đó là một công việc không đơn giản nhưng lại có tác dụng thiết thực đến xã hội, đến chuyển tải thông tin, đến truyền thông đại chúng và thậm chí đến diện mạo văn hóa Do đó, từ góc độ ngôn ngữ học, cần đi sâu vào những vấn đề về nội dung và hình thức của tiêu đề Đây là một vấn đề có tính thời sự, bởi nhiều đối tượng phát ngôn - thụ ngôn nói riêng, cơ chế phát ngôn

- thụ ngôn nói chung đang là một trong những vấn đề ngôn ngữ học hiện đại quan tâm nghiên cứu

1.3 Đối với một văn bản nói chung và một văn bản báo chí nói riêng, việc lựa chọn ngôn ngữ để xây dựng một tiêu đề phù hợp là một vấn đề quan trọng Bởi tiêu đề có một vai trò hết sức to lớn, có thể nói “ trong một bài báo đặt đầu đề cho một bài báo là việc làm có tính chất quyết định số phận số phận bài báo Bài báo hay nhưng tiêu đề dở thì có thể làm mất đi ít nhất một nửa số độc giả” Tầm quan trọng đó của tiêu đề văn bản báo chí đã được nhà báo Pháp Lô-ic Éc-vu-ê, Tổng giám đốc Trường đại học báo chí Lin / Line -

khái quát trong đoạn mở đầu chương IV (Đặt đầu đề) ở cuốn sách Viết cho

độc giả của mình

1.4 Tiêu đề văn bản nói chung và tiêu đề văn bản báo chí nói riêng có một tầm quan trọng đặc biệt như vậy, nhưng hiện nay, việc đi sâu nghiên cứu, tìm hiểu nó thì đang ở mức độ ít ỏi Có thể nói, vấn đề chưa được quan tâm đúng mức Mặt khác, trên thực tế nhà văn, nhà giáo, nhà báo hàng ngày sáng tạo ra các tiêu đề cho văn bản của mình, hay giảng dạy về tiêu đề văn bản nhưng không phải tất cả đều thống nhất được với nhau về nguyên tắc hành chức của tiêu đề và cấu trúc của nó Do đó, tìm hiểu cấu trúc ngôn ngữ tiêu đề văn bản báo chí cũng như hiệu quả thông tin, tức là sự tác động về mặt xã hội

- thẩm mĩ là một đề tài mới mẻ lí thú Nếu nghiên cứu thấu đáo chắc chắn sẽ

có nhiều đóng góp cả về mặt lí thuyết cũng như ứng dụng Về lý thuyết, các kết quả nghiên cứu tiêu đề văn bản báo chí từ góc độ ngôn ngữ sẽ góp phần làm sáng tỏ bản chất của tiêu đề, vai trò và cương vị ngôn ngữ học của nó đối với văn bản tiếng Việt Về ứng dụng, các kết quả của luận văn giúp những người làm báo lựa chọn, xử lí và tổ chức tiêu đề cho đúng và hay nhằm tăng cường hiệu quả thông tin đại chúng Từ nhận thức đó, chúng tôi mạnh dạn tìm

hiểu Đặc điểm tiêu đề văn bản báo chí làm luận văn tốt nghiệp Cao học Hy

vọng thông qua việc tìm hiểu một số vấn đề của tiêu đề văn bản báo chí sẽ góp phần đống góp một cái nhìn đầy đủ hơn về tiêu đề nói chung và tiêu đề

trên văn bản báo chí nói riêng

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

a Tình hình nghiên cứu tiêu đề và tiêu đề văn bản

Từ rất lâu, người xưa đã biết quan tâm tổ chức tiêu đề văn bản cả hai mặt nội dung và hình thức Truyền thống ngữ văn phương Đông và phương Tây đều chú ý đến tiêu đề văn bản, có ý thức chăm sóc tiêu đề văn bản Dĩ nhiên, các ý kiến bàn về tiêu đề văn bản thường chỉ là những nhận định khái

quát Chẳng hạn: “Tiêu đề là cái đẻ ra văn” (Kim Thánh Thán) “Toàn bộ

thực chất(…) nằm ngay trong tiêu đề cuốn sách” (Che Khov) “Tiêu đề cũng

là miếng mồi ngon để quyến rũ độc giả” (Hồ Hữu Tường)…Tuy nhiên, những

ý kiến trên đây mới chỉ là những nhận định tổng quát về tiêu đề và vai trò của

nó Lâu nay, giới nghiên cứu và giới sáng tác đã nhận thức sâu sắc về nhiều phương diện của tiêu đề văn bản Tuy nhiên, đáng tiếc là cho đến nay, chưa

có một công trình nào tổng kết về vấn đề này Việc nghiên cứu tiêu đề văn bản chưa đặt ra như nó phải có Thực tế, nghiên cứu tiêu đề văn bản nói chung và tiêu đề văn bản báo chí nói riêng, so với giới báo chí, giới ngôn ngữ

học có lưu tâm nhưng chủ yếu chỉ đề cập đến một cách gián tiếp Khi bàn đến những vấn đề ngôn ngữ học, các nhà nghiên cứu tùy theo góc nhìn vấn đề liên

quan có đề cập đến tiêu đề Chẳng hạn, giáo trình Làm văn (2tập) các tác giả

Đình Cao - Lê A [5] có nói đến vai trò định hướng nội dung cũng như yêu cầu thẩm mỹ của tiêu đề Các tác giả Nguyễn Minh Thuyết - Nguyễn Văn Hiệp [32] cũng đã nhấn mạnh đến tính hấp dẫn của tiêu đề văn bản trong khi tổ chức các văn bản I R Galperin [8] trong nỗ lực nhằm chứng minh tính hoàn chỉnh của văn bản đã khẳng định tiêu đề văn bản là ý đồ chủ đạo, tư tưởng quan điểm của người tạo ra văn bản Dựa vào hình thức thông tin sự kiện, tác giả chia tiêu đề văn bản thành 6 loại: 1/ Tên gọi - biểu tượng; 2/ Tên gọi - luận đề; 3/ Tên gọi - trích dẫn; 4/ Tên gọi - thông báo; 5/ Tên gọi - ám chỉ; 6/ Tên gọi - kể chuyện Có thể kể thêm, tác giả Cao Xuân Hạo [11] - nhân việc phân loại câu theo quan niệm ngữ pháp chức năng đã xếp các loại tiêu đề trong đó có các loại tiêu đề văn bản vào loại câu đặc biệt Ngoài ra, trong phạm vi chúng tôi quan sát được, có các công trình bàn về tiêu đề văn bản khác sau đây:

- Tác giả Lương Duy Thứ (1982), khi khảo sát “Thi pháp Lỗ Tấn” đã quan tâm đến tính đa nghĩa của tiêu đề “Thuốc” Và ông đã chỉ ra có đến ba tầng nghĩa tập trung ở tiêu đề này Tuy nhiên, những lí giải đó chưa được lập thức một cách rõ ràng nhất

- Nguyễn Thị Tuyết Ngân (1992) chú ý đến mặt sử dụng của tiêu đề văn bản Cụ thể là việc ngắt dòng không đúng chỗ trong việc trình bày mĩ thuật của tiêu đề trên trang báo Tác giả cũng nêu lên ba trường hợp phân đoạn cú pháp sai, dẫn đến sự hiểu lầm có thể có trong tri giác tiêu đề văn bản

- Hồ Lê (1993) coi tiêu đề văn bản là một phát ngôn, một biến thể của câu cơ sở như những phát ngôn khác Tácgiả đặc biệt nhấn mạnh đến tính hàm súc của mọi tiêu đề văn bản

- Trịnh Sâm (2001) nghiên cứu tiêu đề văn bản một cách có hệ thống dưới góc độ ngôn ngữ học, phác thảo những đặc điểm tiêu đề văn bản tiếng

Việt hiện nay Có thể xem công trình Tiêu đề văn bản tiếng Việt của tác giả

Trịnh Sâm là đầy đủ nhất cho đến thời điểm này

b Những nghiên cứu về tiêu đề văn bản báo chí

- Tác giả Bùi Khắc Việt (1978) đã có một bài viết khảo sát tiêu đề của các bài báo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, chỉ ra một số đặc điểm ngôn ngữ về mặt phong cách cá nhân

- Tác giả Hồ Lê (1982), trên cứ liệu các bài báo của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã phân tích những nguyên nhân dẫn đến tính hấp dẫn của tiêu đề báo chí

- Tác giả Nguyễn Đức Dân (1995), dựa trên tư liệu tiêu đề báo chí phân tích những hàm ý của tiêu đề báo chí

- Một số luận văn tốt nghiệp ở khoa Báo chí, Trường đại học KHXH &

NV (ĐHQG Hà Nội), Phân viện Báo chí tuyên truyền (nay là Học viện Báo chí tuyên truyền), khoa Sau đại học Trường đại học Vinh, Đại học Huế,….cũng đã khảo sát đặc điểm ngôn ngữ tiêu đề báo chí trên một số tờ

báo Chẳng hạn, khóa luận tốt nghiệp Tìm hiểu tiêu đề trên báo Lao động của

Phan Thị Loan, khoa Báo chí, Trường đại học KHXH & NV (ĐHQG Hà

Nội), 1997; luận văn thạc sĩ Cấu trúc và chức năng tiêu đề trong các bài báo

của Chủ tịch Hồ Chí Minh của Đậu Thị Kiều Nga, Trường đại học Vinh,

2005

3 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là ngôn ngữ tiêu đề văn bản báo chí

trên các báo Nhân dân (tháng 2/2011), Tuổi trẻ (tháng 3/2011), Nghệ An (tháng 5/2011), Giáo dục và Thời đại (tháng 7/2011)

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Chúng tôi đặt ra cho luận văn phải giải quyết những nhiệm vụ sau đây:

- Thống kê định lượng các tiêu đề văn bản báo chí trong một số tờ báo

ở một thời đoạn nhất định

- Miêu tả và phân tích cấu trúc, chức năng tiêu đề báo chí

- Đề xuất những điều kiện để thiết lập một tiêu đề báo chí đúng và hay

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tư liệu

Do đề tài tập trung nghiên cứu về tiêu đề văn bản báo chí nói chung nên phạm vi nghiên cứu khá rộng, trong khi đó, thời gian tiến hành nghiên cứu có

hạn Chính vì vậy, với đề tài Đặc điểm tiêu đề văn bản báo chí, chúng tôi chỉ

tập trung khảo sát 2000 tiêu đề một số thể loại tiêu biểu như tin, bình luận,

phóng sự, tiểu phẩm trên báo Nhân dân, Giáo dục và Thời đại, Nghệ An, Tuổi

trẻ vào từng tháng nhất định trong năm 2011 Hàng năm, số lượng tiêu đề bài

báo trên các báo là vô cùng đồ sộ và cũng để tránh nghiên cứu phiến diện, chúng tôi chọn từng tháng nhất định để kháo sát trên 4 tờ báo trên Cụ thể,

báo Nhân dân vào tháng 2, có ngày thành lập Đảng Cộng Sản; báo Tuổi trẻ vào tháng 3, tháng Thanh niên; báo Nghệ An vào tháng 5, ngày sinh nhật Bác Hồ; báo Giáo dục và Thời đại vào tháng 7, mùa tuyển sinh Số lượng tiêu đề

bao gồm 2000 tiêu đề

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Xuất phát từ nhiệm vụ mà luận văn này đã đặt ra, chúng tôi chọn sử dụng các phương pháp và thao tác cơ bản sau:

Phương pháp thống kê, phân loại và xử lí tư liệu

Thao tác miêu tả, phân tích, tổng hợp để khảo sát các phương thức đặt

tiêu đề và cấu trúc tuyến tính của các tiêu đề trên báo Nhân dân (tháng 2/2011), Tuổi trẻ (tháng 3/2011), Nghệ An (tháng 5/2011), Giáo dục và Thời

đại (tháng 7/2011)

Phương pháp phân tích các thành tố nghĩa để chỉ ra tính chất vượt trội của một số tiêu đề nào đó trong hoạt động hành chức của nó

5 Bố cục của luận văn

Ngoài phần Phụ lục bảng tiêu đề các bài báo gồm 57 trang, toàn luận văn gồm 92 trang Trừ phần Mở đầu và Kết luận, Nội dung luận văn trình bày thành ba chương:

Chương 1 Cơ sở lí thuyết của đề tài

Chương 2 Cấu trúc và chức năng tiêu đề báo chí

Chương 3 Tiêu đề báo chí đúng và hay

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Tiêu đề và tiêu đề văn bản

1.1.1 Ranh giới giữa tiêu đề và tiêu đề văn bản

Tiêu đề là một khái niệm có ngoại diên rất rộng Thông thường, khái niệm tiêu đề ứng với những sở chỉ khác nhau theo nhiều cách hiểu Đó là những đề hiệu mang tính chất khái quát hay loại biệt có ý nghĩa phân biệt như biển hiệu công ty, cơ quan, cửa hàng, trường học, xí nghiệp, tên các loại hàng hóa…; là những đề báo, nghĩa là bản thân nó có giá trị thông báo và giữa chuỗi tín hiệu gọi là tiêu đề với sự vật đuợc nó định danh có mối liên hệ về mặt nội dung cũng như hình thức, như tên gọi của các tác phẩm nghệ thuật nói chung Về mặt chất liệu thể hiện sự vật mà tiêu đề gọi tên không đồng nhất với nhau Có loại hoàn toàn do ngôn ngữ biểu hiện như truyện ngắn, bài báo, bài thơ …, có loại vừa do ngôn ngữ vừa do một số loại phương tiện khác thể hiện như: nhạc (ngôn ngữ và nhạc điệu), phim (hình ảnh và ngôn ngữ) Có loại được xây dựng trên chất liệu không liên quan đến ngôn ngữ như hội họa, điêu khắc (màu sắc, hình khối)…Như vậy, tiêu đề là một phức thể Xét về các phương diện như nguồn gốc, chất liệu, chức năng, nguyên tắc cấu tạo, chúng rất khác nhau Khái niệm tiêu đề là tập hợp của nhiều chủng loại tiêu đề cụ thể mà ta có thể phân chia thành tiêu đề văn bản và tiêu đề phi văn bản

1.1.1.1 Tiêu đề phi văn bản

Tiêu đề phi văn bản là tiêu đề mà đối tượng định danh không phải là văn bản hay một bộ phận trong văn bản Ví dụ: tên cơ quan, tên trường học, tên một tổ chức xã hội, tên một hãng sản xuất hay nhãn hiệu hàng hóa, biển hiệu quảng cáo…Có thể phân tích để thấy rõ hơn bản chất của loại tiêu đề không phải là tiêu đề văn bản này, nó gồm các tiểu loại sau:

Những tiêu đề này không phải gọi tên văn bản mà thông báo về sự hiện diện của các tổ chức xã hội Đó là tên các cơ quan, xí nghiệp, trường học, khu phố, đường phố… Hình thức của chúng là những hàng chữ được ghi thành bảng hiệu, biển hiệu, đôi khi có kèm theo các hình ảnh cách điệu tượng trưng

Tiêu đề của một sản phẩm hàng hóa, thường được gọi là nhãn hiệu Trong kết cấu của chúng, thường hay xuất hiện các dạng tắt tố, kèm theo hình ảnh tượng trưng hay minh họa để giới thiệu một sản phẩm hàng hóa Ví dụ: dầu gội đầu Clear, sữa tắm Lux, sữa đậu nành Fami…Tiêu đề loại này thực chất là những danh từ riêng, định danh chủ yếu để phân biệt Nó không nhất

thiết phản ánh nội dung hàng hóa Nó chỉ là những cái tên ước lệ Đôi khi, cũng có thể nói về một địa điểm hay một tên người như: nước mắm Cửa Hội, trà Dr Thanh…thì chính những địa danh, nhân danh ấy cũng là một kiểu ước

lệ để gọi tên hàng hóa Cùng loại này, có thể kể đến cả tiêu đề của cửa hàng, tiệm dịch vụ, những tấm panô quảng cáo

Tiêu đề của một sản phẩm văn hóa hay tên một tác phẩm nghệ thuật, đó

là những tên phim, tên nhạc, tên kịch (kịch trên sân khấu chứ không phải văn bản kịch…) Ngoài chất liệu chuyên biệt như màu sắc, ánh sáng, âm thanh, cử chỉ…phim, nhạc, kịch có nhạc kèm theo lời Nhưng đôi khi hoàn toàn không

có lời như phim câm, kịch câm, nhạc không lời

Nếu có kèm theo lời thì tiêu đề có liên quan một phần đến nội dung của lời, nhưng nhìn chung, nó không phải là tiêu đề văn bản, đối tượng mà tiêu đề định danh Trong một số trường hợp, bên cạnh một số chất liệu khác, yếu tố lời được sử dụng, nhưng lời với tư cách là một trong những chất liệu hợp thành Mặc dù, về nội dung, giữa tiêu đề và lời có thể ít nhiều có quan hệ với nhau, nhưng đó không phải là tên gọi của văn bản hay thuộc về văn bản Tên tranh, tên ảnh, tên tượng…trong chất liệu những sản phẩm mà tiêu đề gọi tên không hiện diện yếu tố lời Vì vậy, tiêu đề của tranh, ảnh, tượng hoàn toàn không phải tiêu đề văn bản

1.1.1.2 Tiêu đề văn bản

Tiêu đề văn bản lâu nay được hiểu theo hai nghĩa:

a Tên gọi chính thức của một văn bản như tên một cuốn sách, bài thơ, bài báo…

Ví dụ:

- Thép đã tôi thế đấy (Nhi-ca-lai A-xtơ-rốp-xki); Rượu ta ở bên Tây,

Mậu Thân với anh Sáu, Ông già ôm 7 kg đơn từ (Xuân Ba); Tôi đi bán tôi, Cao Bằng mùa hạt dẻ ( Huỳnh Dũng Nhân)…

- Cây đàn muôn điệu, Nguyệt cầm, Lời kĩ nữ (Xuân Diệu); Ông đồ (Vũ Đình Liên); Nhớ rừng (Thế Lữ); Chân quê, Mưa xuân (Nguyễn Bính); Mùa

xuân chín (Hàn Mạc Tử); Chợ tết (Đoàn Văn Cừ);…

b Tên gọi chính thức một chương mục nào đó trong văn bản

Ví dụ: Trong luận văn “Cấu trúc và chức năng tiêu đề các bài báo của Chủ tịch Hồ Chí Minh” (Đậu Thị Kiều Nga) gồm 3 chương

Chương 1: Một số vấn đề chung

Chương 2: Cấu trúc và chức năng tiêu đề các bài báo của

Chủ tịch Hồ Chí Minh Chương 3: So sánh tiêu đề báo chí với tiêu đề trong các văn bản khác của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Thực tế, những tên gọi tắt của văn bản hay một bộ phận như gọi theo kí hiệu thư viện: cuốn luận văn LA.002605; gọi theo thứ tự: quyển 1, quyển 2, quyển 3, chương 1…không phải tiêu đề văn bản

Như vậy, tiêu đề văn bản bao gồm hai tiểu loại: tiêu đề của văn bản (tiêu đề chung) và tiêu đề của một bộ phận nào đó trong văn bản mà cần được đặt tên (tiêu đề bộ phận) Tiêu đề văn bản là tiêu đề duy nhất ứng với một văn bản chỉ có một tiêu đề, được thể hiện bằng yếu tố ngôn ngữ

1.1.2 Khái quát về tiêu đề văn bản

1.1.2.1 Các tên gọi

Hiện nay, tiêu đề văn bản, bên cạnh cách gọi “tiêu đề” còn có nhiều cách định danh khác như: tên sách, tên bài, tựa bài, đề mục, tựa đề, chương mục, đầu đề, nhan đề, tít…

Đây là những tên gọi ứng với sở chỉ nằm trong phạm trù tiêu đề văn bản, tuy gần nhau về khái niệm nhưng chúng không phải là một, nhiều khi còn gây nhầm lẫn cho người sử dụng Vì vậy, cần phải nêu và phân tích từng tên gọi một

Tên sách, tên bài là tiêu đề của những văn bản như sách hay bài báo trong tạp chí nhưng không phải là tiêu đề văn bản vì không bao quát được tên chương, tên tiết…Hơn nữa, “tên” bản thân nó không phải là thuật ngữ chuyên dùng, nên không thể sử dụng thay thế cho tiêu đề văn bản được

Đầu đề hay đề (headline), không ít trường hợp có chung sở chỉ với tiêu

đề văn bản Ví dụ: có thể nói đầu đề bài báo, đầu đề quyển tiểu thuyết nhưng nhiều khi lại vượt qua ngoài khuôn khổ ấy Chẳng hạn, khi nói đầu đề hay đầu

đề bài toán hay đầu đề bài văn thì bản thân nó là những văn bản riêng biệt, văn bản của người ra đề, còn phần lí giải đề toán, đề văn lại là những văn bản khác - văn bản của người làm bài Vì vậy, không thể lẫn lộn nó với tiêu đề văn bản

Nhan đề thường được người nghe tiếp nhận như là mặt hình thức của tiêu đề, do có “nhan” một thành tố Hán - Việt, vẫn còn mang nghĩa gốc là

“dung nhan”, do đó, không thể coi là đồng nghĩa với tiêu đề văn bản

Tựa bài, tựa đề lại rất dễ lẫn lộn với lời tựa, lời đề từ thường đặt giữa tiêu đề và phần tiếp theo của văn bản

Trong nhiều trường hợp, đề mục, chương mục cũng được dùng để chỉ tên gọi một đoạn nội dung, thường có độ lớn đến mức nào đó Dĩ nhiên, nó không thể có tính khái quát như tiêu đề văn bản

Trong phong cách thông tấn báo chí, tiêu đề văn bản còn được gọi là tít

Từ điển tiếng Việt 2006, định nghĩa về tít khá đơn giản: “tít là đầu đề bài báo thường in chữ lớn”[24, tr.1000] Tít vốn là từ mượn của tiếng Pháp (titre) và

tiếng Anh (title) Tít vừa là một thuật ngữ báo chí, vừa là một từ nghề nghiệp, trong một chừng mực nào đó, nó còn mang tính quốc tế Thuật ngữ tít còn có khả năng phái sinh cao, nói cách khác, nó tiện lợi cho việc gọi tên các khái niệm phái sinh từ khái niệm gốc: tít chính, tít phụ, tít dẫn…vừa tiện lợi cho việc gọi tên các thao tác xử lí tít: rút tít, đặt tít, chạy tít…Dưới góc độ ngôn ngữ báo chí, tít tác phẩm báo chí không chỉ đơn thuần là một kí hiệu để phân biệt tác phẩm này với tác phẩm khác mà còn là sự biểu đạt nội dung, thể hiện bản chất tư tưởng của tác phẩm Xét về mặt chức năng thông báo, tít báo chí mang chức năng của phần “đề” với những thông báo khái quát, tổng hợp nhất

mà phần “thuyết” chính là phần nội dung của toàn bài báo Xét về hình thức, tít là dòng chữ đứng ở mọi vị trí đầu tác phẩm, được trình bày cỡ chữ to hơn,

in đậm, cho phép phân biệt với các phần còn lại

Sau khi xem xét các từ cùng trường nghĩa vừa phân tích thì thấy tiêu đề theo nghĩa gốc là cái nêu lên, đề chữ vào, cái để ngắm, để người ta nhận diện

có thể phù hợp với tất cả những sở chỉ mà “tên”, “tựa đề”, “đầu đề”, “nhan đề” biểu thị hơn nữa nó còn bao quát hơn cả những tiêu đề phi văn bản Vì vậy, dùng tiêu đề theo nghĩa thuật ngữ vừa khái quát, vừa tiết kiệm mà lại dễ quan sát tất cả các chủng loại tiêu đề Từ đó, có thể nhận thấy rằng, việc dùng tiêu đề văn bản làm thuật ngữ để chỉ phạm vi vấn đề luận văn nghiên cứu, chứ không dùng các tên gọi trên cũng như gọi tít là hợp lí hơn cả

1.1.2.2 Các loại tiêu đề văn bản

Dưới dạng thức là một phát ngôn hay một chuỗi phát ngôn, nhưng tùy theo góc độ xem xét, tiêu đề có thể phân xuất thành các loại, hay nói cách khác, nó có thể có những cương vị sau:

a.Tiêu đề văn bản là một phát ngôn độc lập

Tiêu đề văn bản thực chất là một thứ nhãn hiệu của văn bản Chính vai trò định danh ấy khiến nó có tính độc lập khá cao Tính độc lập của nó rất khác về chất với các phát ngôn trong văn bản Trước hết, muốn độc lập (nghĩa

là có thể trở thành câu cơ sở), phát ngôn trong văn bản phải đầy đủ thành phần cơ bản và không chứa các đại từ Trong khi ấy, tiêu đề bất chấp điều kiện này, nó vẫn có tính độc lập Phát ngôn trong văn bản dù “độc lập” nhưng vẫn bị chi phối bới tính kế thừa thông báo Nghĩa là nó vẫn bị chi phối bởi các phát ngôn trước và sau nó Thường thì, phát ngôn trước là tiền đề cho một hay nhiều phát ngôn sau Và đến lượt chúng, các phát ngôn sau lại làm tiền đề cho các phát ngôn sau nữa Cứ thế, chúng dựa dẫm vào nhau, liên kết với nhau theo hình tuyến Phát ngôn tiêu đề, trái lại, không bị ràng buộc như vậy, nó được phân giới với phần văn bản còn lại khá rõ, dưới nhiều dạng thức hay màu sắc, kiểu chữ khác nhau, nhưng thường gặp nhất là ngăn cách với phần còn lại bởi một khoảng trống để người đọc dễ phân biệt

Đối với những phát ngôn không đầy đủ trong văn bản, người ta có thể dựa vào văn cảnh để khôi phục các yếu tố tỉnh lược Trong khi ấy, các thành phần “bị thiếu” trong phát ngôn tiêu đề thường không thể dựa vào thủ pháp này mà phải đọc hết văn bản may ra mới khôi phục lại được Tất nhiên, có một số trường hợp, chỉ cần đọc một vài câu mở đầu hay đoạn mở đầu văn bản

là có thể hiểu ngay được các yếu tố tỉnh lược Nhưng điều cần lưu ý, thường người ta cũng không cần thiết phải khôi phục các yếu tố ấy Nói khác đi, người ta tri giác nó như một khối trọn vẹn, hoàn chỉnh, bất chấp hình thức của

nó như thế nào Cho nên, khi tách khỏi văn cảnh, phát ngôn tiêu đề có đủ tư cách như đại diện của văn bản và có những trường hợp có đủ tư cách như một văn bản

Các tiêu đề phụ được phân giới bằng dấu ngoặc, hay được đặt ở vị trí là cái bổ túc cho các tiêu đề chính, cũng có thể coi như những phát ngôn độc lập khi tách khỏi văn cảnh, tất nhiên, mức độ độc lập của nó có phần kém hơn tiêu đề chính

b.Tiêu đề văn bản là một “khách ngôn”

Khách ngôn là một phát ngôn hay một bộ phận của phát ngôn đã có sẵn trong xã hội, tồn tại khách quan ngoài sự sáng tạo riêng tư của người phát ngôn Nói khác, tiêu đề - khách ngôn cũng là tiêu đề - trích dẫn Nguồn trích

dẫn này rất phong phú và đa dạng, có thể từ nguồn văn học dân gian, một văn bản khác, hay từ một tuyên ngôn nổi tiếng nào đó…và chỗ trích dẫn có thể dẫn nguyên dạng hay chỉ lấy một vài thành tố Nhưng dù sao, nó là khách ngôn đã được người phát ngôn chủ ngôn hóa

c.Tiêu đề văn bản là một chủ ngôn

Chủ ngôn thì chính người phát ngôn sáng tạo ra với đầy đủ dấu ấn cá nhân của mình Đối với một số tác giả có bản lĩnh thì thông qua một số tiêu đề

có thể ghi nhận những nét độc đáo về phong cách cá nhân của họ Dù là khách ngôn hay chủ ngôn, tiêu đề văn bản vẫn là linh hồn của văn bản, là những phát ngôn tuyển chọn sau một quá trình cân nhắc khó khăn

d Tiêu đề văn bản là một phát ngôn - biểu trưng

Loại tiêu đề này biểu trưng cho toàn văn bản hay đoạn văn mà nó là tên gọi Trong tương quan với toàn văn bản hay đoạn văn, có thể nói tiêu đề là phần nêu, phần đề và phần còn lại của văn bản là phần báo, phần thuyết Nhưng khác với phần đề trong câu đề - thuyết, tiêu đề văn bản có tư cách là một phần đề mà nội dung của nó là cái biểu trưng cho toàn bộ nội dung của phần thuyết, tức phần còn lại của văn bản hay đoạn văn

Khi đại diện cho toàn bộ văn bản, có quan hệ xuyên suốt với toàn phần còn lại của văn bản đứng sau và nằm ở đầu văn bản thì nó chính là tiêu đề chung Trái lại, khi nó đại diện cho một đoạn văn trong văn bản và đứng đầu đoạn văn ấy thì nó là tiêu đề bộ phận Tiêu đề bộ phận có quan hệ trực tiếp với đoạn văn mà nó định danh Đồng thời, nó có quan hệ giãn cách với tiêu đề chung và các tiêu đề bộ phận khác (nếu văn bản có nhiều tiêu đề bộ phận) Do

đó, tiêu đề bộ phận có ba chức năng chính: khái quát nội dung của đoạn văn

mà nó định danh; cụ thể hóa từng phần nội dung của tiêu đề chung; là một mắt xích trong dây chuyền tiêu đề bộ phận và tiêu đề chung

1.1.2.3 Các hướng nghiên cứu tiêu đề văn bản

Tiêu đề văn bản có thể được nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau: Nếu tiếp cận theo phương diện xã hội học của tiêu đề thì sẽ phát hiện

ra cách đặt tên mang tính đặc thù ở những vùng phương ngữ khác nhau, hay ở cộng đồng người có trình độ, nghề nghiệp, giới tính khác nhau, hoặc tìm ra những đặc trưng mang phong cách cá nhân qua cách đặt tiêu đề văn bản như:

Thu điếu, Thu ẩm, Thu vịnh của Nguyễn Khuyến; Mưa xuân, Xuân về, Mùa

xuân xanh, Thơ xuân, Tết của mẹ tôi, Cô lái đò, Xuân tha hương, Xuân vẫn tha hương, Xuân lại tha hương,…của Nguyễn Bính

Còn cách tiếp cận tiêu đề văn bản từ phương diện tâm lí học thì sẽ nhằm vào việc đo tác động của tiêu đề văn bản đến những kiểu thụ ngôn khác nhau

Việc xem xét cách đặt tiêu đề văn bản của một trào lưu văn học như

Thơ mới, Thơ văn kháng chiến, Tự Lực văn đoàn…trong một giai đoạn nào

đó để tìm hiểu thị hiếu sáng tác này cũng như việc khảo sát chuyển đổi cách thức đặt tiêu đề của những khuynh hướng sáng tác trong những giai đoạn lịch

sử khác nhau, là những vấn đề của văn học

Tiếp cận bằng con đường ngôn ngữ học thì không thể không đề cập đến các phương diện xã hội học, tâm lí học, bởi chúng quan hệ giao nhau với ngôn ngữ học Trong phạm vi ngôn ngữ học, cần tập trung nghiên cứu tiêu đề văn bản ở các mặt sau: cấu trúc và chức năng của tiêu đề văn bản; sự phát triển của các cấu trúc và chức năng của tiêu đề văn bản trong lịch sử; một số thủ pháp viết tiêu đề văn bản đúng và hay Cũng có thể hiểu nghiên cứu tiêu

đề văn bản trên bình diện ngôn ngữ diễn ra theo hai hướng:

+ Ở bình diện đồng đại

Cùng với sự phát triển của xã hội, tiếng Việt đồng đại trong mọi lĩnh vực giao tiếp đã có những bước phát triển lớn Là kết quả của một sự lựa chọn lựa nghiêm ngặt, kết cấu tiêu đề ít nhiều phản ánh hiện trạng tiếng Việt trong một giai đoạn nhất định Bởi vậy, nghiên cứu tiêu đề trên bình diện đồng đại, xét từ nhiều phía sẽ thu được nhiều kết quả bổ ích và lí thú Chẳng hạn, xem xét tính đa dạng trong cấu trúc, tính tầng bậc trong diễn đạt, qua đó cũng nắm được diện mạo của sự hành chức một ngôn ngữ Nếu khảo sát nguồn tư liệu tốt sẽ có nhiều gợi ý tốt cho việc đề ra các nguyên tắc thiết kế tiêu đề theo hướng tối ưu Đồng thời, có thể đưa ra những khuyến cáo nhằm thay đổi những cấu trúc đã bị sao mòn, thiếu chính xác

+ Ở bình diện lịch đại

Xét về mặt hình thức, hễ khi có chữ viết, nhất là khi có kĩ thuật in ấn là xuất hiện tiêu đề Tuy nhiên, đề tài được tập trung cần phải chọn những thời điểm thích hợp, những giai đoạn lịch sử có tính vấn đề để khảo sát sự tiến hóa của nó Điểm xuất phát để nghiên cứu tiêu đề văn bản tiếng Việt là cái mốc

1865 Đó là năm Gia Định báo, tờ báo viết bằng chữ Quốc ngữ đầu tiên xuất

hiện Và thông qua ba giai đoạn, từ 1865 - 1930, từ 1930 - 1945, từ 1945 -

nay, có thể có cơ sở để so sánh đối chiếu từng giai đoạn với nhau một cách có

hệ thống Cũng có thể nghiên cứu tiêu đề ở bình diện lịch đại nhưng hẹp hơn như chỉ trong phạm vi so sánh tiêu đề tiểu thuyết hay báo chí Trong bình diện này, tiêu đề có khả năng phản ánh đầy đủ các mối quan hệ tiếp xúc, bao gồm

cả vay mượn và Việt hóa, giữa tiếng Việt và tiếng Hán, tiếng Pháp, tiếng Anh…

Cần xác định thông qua con đường so sánh lịch sử không phải để phục nguyên các dạng thô sơ của tiêu đề mà là để đối chiếu phạm vi hoạt động rộng, hẹp; cấu trúc đơn giản hay phức tạp, để tìm ra các quan hệ và ảnh hưởng

do tiếp xúc ngôn ngữ mang lại Có hay không tác dụng tâm lí xã hội, nếu có thì mức độ mạnh yếu thế nào giữa cấu trúc tiêu đề và giá trị thông tin do nó sản sinh

Tiêu đề văn bản được đề cập đến trong luận văn này là dòng chữ đứng

ở vị trí đầu văn bản, được trình bày bằng những co chữ riêng cho phép phân biệt nó với toàn bộ phần còn lại của văn bản Là hệ thống nằm trong một hệ thống lớn hơn nhưng theo chúng tôi tiêu đề văn bản là bộ phận tiêu biểu và quan trọng nhất Nó tiêu biểu và quan trọng không chỉ ở hình thức cấu tạo đa dạng mà còn ở nội dung hàm súc, có sức diễn đạt được nhiều phương diện, cả chiều rộng lẫn chiều sâu, không chỉ có số lượng lớn so với các loại tiêu đề khác mà còn thể hiện nhiều đặc điểm phong cách ngôn ngữ Nó có sức lan tỏa rất lớn đến đời sống tinh thần của toàn xã hội, có những ảnh hưởng không thể phủ nhận được từ tâm lí tiếp nhận công nghiệp của xã hội hiện đại

1.2 Tiêu đề văn bản báo chí

Do tiêu đề văn bản báo chí liên quan trực tiếp và quan trọng nhất đối với vấn đề mà luận văn khảo sát, nghiên cứu nên chúng tôi tách thành một mục riêng để tìm hiểu

1.2.1 Đặc điểm của tiêu đề văn bản báo chí

Ngôn ngữ của phong cách báo chí chủ yếu là ngôn ngữ thông tin, sự kiện Về nguyên tắc, đây là ngôn ngữ định lượng chứ không phải định tính Nghĩa là, thông qua nội dung chính trong ngôn từ ta có thể lượng hóa sự kiện chính trong văn bản Một văn bản được coi là có số lượng thông tin cao khi

nó chứa đựng nhiều sự kiện Như vậy, mọi sự trình bày phải tuân theo nguyên tắc: bằng một hình thức, cô đúc ngắn gọn nhất phải chuyển tải được một lượng thông tin tối đa Chính đặc điểm này sẽ chi phối cách tổ chức văn bản

của mọi thể loại nằm trong phong cách báo chí từ bản tin, bài phóng sự hay tiểu phẩm

Trước hết, việc trình bày các kiểu chữ, cỡ chữ, màu sắc khác nhau trong kết cấu tiêu đề văn bản nhằm làm nổi bật các quan hệ ý nghĩa của các thành phần ngữ pháp, hay nhấn mạnh một thành phần nào đó, ít nhiều đều được sử dụng trong tiêu đề văn bản ở mọi phong cách Tuy nhiên, hơn đâu hết, chúng được khai thác một cách triệt để và phổ biến trong phong cách báo chí như những thủ pháp văn tự

Ngoài các tên riêng nước ngoài bao gồm: địa danh, nhân danh được viết nguyên dạng, chuyển âm, trong kết cấu tiêu đề báo chí thường xuyên xuất hiện các yếu tố tắt Các yếu tố này thường là tên các tố chức, các cơ quan, doanh nghiệp, chức danh…trong và ngoài nước Trong kết cấu tiêu đề bài báo cũng xuất hiện lớp từ ngữ mang tính thời sự trong và ngoài nước với tần số cao Tiêu đề trong phong cách báo chí vừa có loại đóng lại có loại mở Tiêu

đề đóng có chức năng thâu tóm thông tin chính, hay nêu một thông tin có giá trị chi phối toàn văn bản Tiêu đề mở có giá trị gợi mở những suy tư rộng hơn những gì nói trong văn bản

1.2.1.1 Đặc điểm chung của tiêu đề văn bản báo chí

Cùng là đầu đề của một tác phẩm nào đó nhưng so với đầu đề của một cuốn sách hay một bài hát thì đầu đề của một bài báo có các đặc điểm đáng chú ý sau:

Thứ nhất, số lượng tiêu đề bài báo là rất lớn, mỗi trang có thể đến hàng chục tiêu đề, mỗi số báo khoảng bốn trang và mỗi ngày mỗi số thì số tiêu đề bài báo là khổng lồ So với tiêu đề sách, các bài hát, số lượng tiêu đề các loại này không ít nhưng hạn chế hơn nhiều

Thứ hai, chính vì số lượng tiêu đề bài báo lớn như vậy nên ngoại trừ những tiêu đề rất đặc biệt, cực kì hấp dẫn, có khả năng đập mạnh vào thị giác người đọc thì khó có thể được ghi nhớ hay nhắc lại Từ việc không nhớ tiêu

đề, độc giả cũng có thể quên luôn nội dung bài báo Trong khi đó, nếu quên tên một bài hát người ta vẫn có thể nhớ giai điệu hay lời của nó

Thứ ba, đời sống của tiêu đề bài báo là rất ngắn ngủi, xét về mặt nào

đó, nó chỉ sống trong một khoảng thời gian giữa hai kì báo, (12 giờ, một ngày,

ba ngày, một tuần, một tháng…) Trong khi đó, tiêu đề của một cuốn sách,

một ca khúc có thể tồn tại lâu hơn nhất là khi những ca khúc, cuốn sách đó đã

đi vào lòng người đọc, người nghe

Thứ tư, tiêu đề bài báo đòi hỏi sự hấp dẫn cao Số đông người đọc và các nhà báo khi được hỏi đều thừa nhận là luôn có hứng thú khi đọc những bài báo có tiêu đề hấp dẫn Và hầu hết các nhà báo đều cố gắng đặt tiêu đề thật hấp dẫn khi viết báo, mặc dù đây không phải là một công việc đơn giản Bởi vậy, đối với một số người, đặt xong tiêu đề coi như hoàn thành 50% công việc viết một bài báo Tiêu đề phải hấp dẫn không phải là yêu cầu cao nhất đối với việc đặt tên sách hay tác phẩm âm nhạc

1.2.1.2 Tiêu đề văn bản báo chí trong từng thể loại

Tiêu đề của một tác phẩm báo chí phụ thuộc vào nhiều yếu tố:

+ Tôn chỉ, mục đích của một tờ báo

+ Chủ đề nội dung bài báo

+ Hình thức thể loại bài báo

+ Phong cách, bút pháp, sở trường ngôn ngữ của tác giả bài báo

Trong đó, yếu tố thể loại của bài báo có vai trò rất quan trọng Thể loại của bài báo chế định mạnh đến việc đặt tiêu đề, và đương nhiên, tiêu đề của thể loại nào thì thể hiện đặc trưng của thể loại đó Chẳng hạn, về mặt hình thức, tiêu đề của bài xã luận, phỏng vấn thường rất dài so với các thể loại khác, có khi lên đến 20-30 từ Tiêu đề của thể loại tin có sự biến đổi tùy theo dạng tin và tin cụ thể, có những tin rất dài nhưng cũng có những tin khá ngắn,

như: Pháo lậu (Nhân dân, 1/2/2011), Khu dự trữ sinh quyển Đồng Nai được

công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới (Giáo dục và Thời đại,

19/7/2011)…Những bài phản ánh, bình luận thường có tiêu đề dao động từ

10-30 từ, như: Từ “hội chứng mở trường” đến “hội chứng mở sân bay”(Giáo

dục và Thời đại, 23/7/2011)…Trong khi đó, tiêu đề của phóng sự thường

được rút gọn 3-8 âm tiết: Làm giàu nhờ… rau má (Giáo dục và Thời đại,

14/7/2011)

a.Tiêu đề văn bản của mẩu tin

Câu đề - thuyết và câu gọi tên làm tiêu đề, là đặc điểm nổi bật nhất trong kết cấu mẩu tin Nói chính xác hơn, không kể hình thức zero, tiêu đề có thể do nhiều cấu trúc đảm nhiệm, nhưng hai loại câu vừa cân nhắc xuất hiện với tần số cao Tiêu đề là câu đề - thuyết, theo thống kê của tác giả Trịnh Sâm

là loại tiêu đề chiếm tỉ lệ cao nhất trong văn bản mẩu tin, còn câu chỉ có phần

thuyết chiếm tỉ lệ thấp hơn, câu do cụm danh từ và câu ghép chiếm tỉ lệ tương đối thấp Nhưng xét một cách triệt để thì tỉ lệ đó còn phụ thuộc vào chúng xuất hiện ở báo nào

Trong mẩu tin, kết cấu văn bản có mô hình A:B rất hay gặp, nó có tác dụng nhấn mạnh và nêu bật những thông tin có quan hệ với nhau, nhưng lại

có thể phân lập với nhau làm độc giả chú ý hơn Kết cấu tiêu đề văn bản tin tức có mô hình A:B rất phong phú, trong đó, đáng chú ý nhất là những trường hợp sau:

+ A:B là cấu trúc đề ứng (biến thể 1):

Đề là đặc điểm, vị trí, ứng với nó là phần thuyết có thể do ngữ động từ

hay một cấu trúc từ đảm nhiệm Ví dụ: Nam Đàn: tập huấn luật Người cao

tuổi Việt Nam (Nghệ An, 5/5/2011); Nghệ An: 9 học sinh được miễn thi tốt nghiệp THPT (Nghệ An, 4/5/2011); Nghệ An: bắt đối tượng cắt trộm cáp quang (Tuổi trẻ, 13/3/2011); Cụm thi TP HCM: An ninh trật tự phòng thi được đảm bảo ( Giáo dục và Thời đại, 5/7/2011)

+ A:B là cấu trúc đề ứng (biến thể 2):

Đề là thời gian hay sự kiện Ví dụ: Vòng đấu thứ 14 Eximbank Vleague

2011: SLNA - Khánh Hòa: 4-0 Thắng đậm, SLNA giữa vững ngôi đầu (Nghệ

An, 16/5/2011); Dự tuyển tiến sĩ: 3 đối tượng được miễn kiểm tra ngoại ngữ (Tuổi trẻ, 20/3/2011); 2011: Năm bùng nổ du lịch châu Á (Tuổi trẻ, 8/3/2011)

+ A:B là cấu trúc đề ứng

Đề nêu chủ thể, ứng là một sự tuyên bố, một nhận định về một phương diện

nào đó Ví dụ : Giám đốc TDTT Hoàng Vĩnh Giang : Năm 1993, Hà Nội sẽ

đầu tư cho bóng đán nhiều hơn năm 1992 (Lao động 18/2/1993)

+ A:B là cấu trúc chủ vị

Nhưng chủ ngữ A thường đặt trước dấu hai chấm với dụng ý nhấn mạnh,

làm nổi bật chủ đề của hành động B trong biểu thị Ví dụ : Bệnh viện Nhi Nghệ

An : Đưa vào sử dụng nhà điều trị 6 tầng (Nghệ An, 19/5/2011) ; Báo Nghệ An - Báo Hà Tĩnh : Giao lưu văn nghệ, thể thao chào mừng các ngày lễ lớn (Nghệ

An, 20/5/2011) Nhìn chung, kết cấu tiêu đề tin tức là do câu định hướng trần thuật Rất ít trường hợp tiêu đề tin tức do câu nghi vấn, cảm thán hay câu cầu khiến đảm nhận Cấu trúc tiêu đề văn bản ít nhiều có lệ thuộc vào đề tài được đề cập hay chủ thể vận động được nhắc đến trong bản tin

b.Tiêu đề văn bản tiểu phẩm

Tiêu đề văn bản tiểu phẩm thường có ý nghĩa rất hàm súc và đa nghĩa, lại chứa nhiều yếu tố biểu cảm, thường sử dụng khách ngôn, nhất là khách ngôn được cải biên, theo tiêu đề hay câu thơ trong văn học Đặc điểm này khiến cho tiêu đề thể loại tiểu phẩm có những nét giống và khác với tiêu đề trong văn bản nghệ thuật Giống nhau ở chỗ cả hai loại tiêu đề đều chứa các biện pháp tu từ Khác nhau, tiêu đề tiểu phẩm thiên về sử dụng các kết cấu

“bất thường” và “lạ đời” nhằm gây cười Ví dụ: Quan tham và bồ nhí (Tuổi trẻ, 3/3/2011); Làm xấu mặt đàn ông (Tuổi trẻ, 6/3/2011); Từ quốc hoa …tới

quốc nạn (Tuổi trẻ, 7/3/2011); Hôm nay ngày tám tháng ba…(Tuổi trẻ,

9/3/2011); Một đô một tô (Tuổi trẻ, 15/3/2011); Thẹn (Tuổi trẻ, 29/3/2011);

Nhờ dân nhậu ra tay (Tuổi trẻ, 30/3/2011)

c Tiêu đề thể loại phóng sự

Qua khảo sát 233 tiêu đề bài báo thuộc thể loại phóng sự, chúng tôi nhận thấy: hoàn cảnh ra đời của các văn bản phóng sự thường bắt nguồn từ những tình huống “có vấn đề” Những vấn đề này thường có tính cấp thiết nghiêm trọng ảnh hưởng đến nhiều người trong xã hội hay là được đông đảo mọi người quan tâm Chính vì thế, kết cấu của tiêu đề thường chứa những từ

ngữ nêu lên những sự kiện “không bình thường” Ví dụ: Nhà máy điện “trùm

mền” (Tuổi trẻ, 1/3/2011); “Cò” lộng hành ở bệnh viện ung bướu (Tuổi trẻ,

5/3/2011); Tái chế dầu ăn từ rác (Tuổi trẻ, 7/3/2011); Kĩ nghệ tái chế đồ nhậu (Tuổi trẻ, 14/3/2011); Trường công đã “cởi mở” hơn (Tuổi trẻ, 2/3/2011);

“Đạp sóng” về đất liền dự tư vấn tuyển sinh (Tuổi trẻ, 6/3/2011)

Tiêu đề văn bản phóng sự thường do nhiều kiểu câu đảm nhiệm, trong

đó, tiêu đề văn bản là kiểu câu hỏi thường xuất hiện với tần số cao Chẳng

hạn: Thực hư thiết bị tiết kiệm xăng? (Tuổi trẻ, 9/3/2011); Vụ “Mối tình đầu

của Lượm”: Một mình Thùy Dương có làm nên chuyện? (Tuổi trẻ,

23/3/2011); Hạt giống làm nên “mùa vàng”? (Nhân dân, 5/2/2011); Ôn thi

theo tài liệu nào? (Tuổi trẻ, 1/3/2011); Vấn nạn khai thác vàng ở Tương Dương: Trách nhiệm của cơ quan quản lí ở đâu? (Nghệ An, 5/5/2011); Nghịch lí thị trường bất động sản? (Nghệ An, 20/5/2011); Tại sao Hà Nội vẫn

“nóng” tuyển sinh đầu cấp? (Giáo dục và Thời đại, 8/7/2011)

d Tiêu đề thể loại bình luận

Bình luận là một thể loại trong nhóm chính luận báo chí, nhiệm vụ của

nó là diễn đạt quan điểm tư tưởng của tác giả và tòa soạn về một vấn đề thời

sự hay sự kiện, có ý nghĩa làm cho độc giả hiểu được mối quan hệ đó theo một quan điểm nhất định và từ sự đánh giá đó rút ra được kết luận mang tính chất chính trị Một bài bình luận tức là một sự giải thích, sự cắt nghĩa một vấn

đề, một hiện tượng, một quá trình Bình luận còn có nghĩa là dẫn giải, chú thích, xâu chuỗi các chi tiết về sự vật, hiện tượng, sự kiện…được khắc hoạ với bản chất toàn vẹn của chúng trong suy nghĩ, nhận thức và tình cảm của công chúng Bình luận, chính vì thế, có tác dụng rất lớn trong việc giáo dục, tuyên truyền, hướng dẫn dư luận xã hội trước những sự kiện vấn đề nảy sinh trong cuộc sống xã hội Do đây là thể loại mà mỗi bài viết trong đó thường bày tỏ quan điểm, thái độ, chính kiến về một vấn đề nào đó nên nhất thiết phải

sử dụng từ toàn dân, chuẩn mực, chính xác để trình bày một cách rõ ràng, mạch lạc các luận điểm, luận cứ để không gây hiểu nhầm, hiểu sai vấn đề đang bình luận Tiêu đề bình luận thường khá ngắn gọn, từ 2 - 6 tiếng Trong các bài bình luận, tác giả nêu lên thái độ, chính kiến của mình đối với vấn đề

bình luận, do vậy tiêu đề các bài bình luận có sử dụng các từ cầu khiến (chớ,

đừng, không, hãy…) khá phổ biến Ngoài ra, tiêu đề bài báo thuộc thể loại này còn sử dụng các biện pháp tu từ để tạo ấn tượng cho tiêu đề Nó tạo cho bài bài bình luận có một sắc thái mới thông qua những hình ảnh ẩn dụ, so sánh…khiến cho người đọc phải tò mò đọc bài bình luận, không những thế

còn tạo sự liên tưởng nơi độc giả Xét về hệ thống dấu câu thì dấu chấm lửng

và dấu ngoặc kép được sử dụng như một thủ pháp nghệ thuật tạo sự chú ý, bắt

mắt độc giả Ví dụ: Lại càng lo! (Tuổi trẻ, 14/3/2011); Thảm hoạ không của

riêng ai! (Tuổi trẻ, 19/3/2011); Chờ lộ trình “hết thiếu điện” (Tuổi trẻ,

23/3/2011); Murray chỉ là…(Tuổi trẻ, 27/3/2011); Những “cục sạn” trong

kinh doanh xăng dầu (Tuổi trẻ, 29/3/2011); Vô tình hay…cố ý! (Nghệ An,

3/5/2011); MU không dễ “xơi” Marseille (Tuổi trẻ, 15/3/2011); Khi người

tiêu dùng hết là “thượng đế” (Tuổi trẻ, 24/3/2011); Khi bệnh viện thành

…doanh nghiệp (Tuổi trẻ, 25/3/2011)

1.2.2 Cấu trúc và chức năng của tiêu đề văn bản báo chí

1.2.2.1 Vai trò và bản chất của tiêu đề văn bản

a.Vai trò của tiêu đề văn bản trong quá trình giao tiếp

Truyền thống ngữ văn phương Tây cũng như phương Đông đều chú ý nghiên cứu tiêu đề văn bản Người xưa đã dụng công trong việc tổ chức tiên

đề văn bản về mặt nội dung cũng như hình thức Một số nhà văn hóa đã nhận thức được vai trò của tiêu đề văn bản Có thể dẫn ra một số ý kiến, chẳng hạn:

tiêu đề là cái đẻ ra văn (Kim Thánh Thán); Toàn bộ thực chất (…) nằm ngay trong tiêu đề của cuốn sách (CheKhov); Tiêu đề cũng là miếng mồi ngon để quyến rũ độc giả (Hồ Hữu Trường)

Ngày nay, theo lý thuyết giao tiếp, tiêu đề văn bản chi phối cả hai quá trình ngược chiều nhau: Quá trình lập văn bản và quá trình giải văn bản

+ Quá trình lập văn bản

Tại đây, xảy ra hàng loạt thao tác lựa chọn, trong đó, có sự lựa chọn cấu trúc tiêu đề văn bản Việc đặt tiêu đề có thể xảy ra trước hoặc sau khi văn bản đã hình thành là tùy theo thói quen ở mỗi người cầm bút Nhưng có nhiều

cơ sở để giả định rằng tiêu đề là yếu tố thường thực hiện hữu hoặc bằng ý thức hoặc bằng vô thức chi phối quá trình lập văn bản Bởi vì, không có nó thật khó lòng xác định nội dung giao tiếp, cũng như giới hạn nội dung sẽ trình bày

Xét trong quá trình tạo các văn bản, tiêu đề vừa đảm nhiệm chức năng của một yếu tố dự đoán (cataphoric); đồng thời lại vừa gánh vác nhiệm vụ của một yếu tố hồi cố (anaphoric) Hai chức năng này hoàn toàn ẩn mặt Nó rất khác dự báo và hồi cố với tư cách là một phương thức liên kết trong văn bản Nếu trong văn bản hai yếu tố vừa nhắc đến có thể dễ dàng nhận diện, tức là một số từ ngữ nào đó chuyên đảm trách chức năng này thì dự báo và hồi cố trong tiêu đề văn bản lại là một công đoạn diễn ra quá trình văn bản dược thực hiện dưới dạng tiềm ẩn Chúng xảy ra một cách đồng thời trong quá trình lập văn bản cũng như giải văn bản

Một văn bản chỉ được coi là hoàn chỉnh khi ta có thể đặt cho nó một tiêu đề dưới dạng này hay dạng khác Điều đó nói lên rằng, tiêu đề văn bản

là yếu tố mở đầu nhưng cũng là biểu tượng kết thúc trong quá trình lập văn bản Điều này đã được I.R.Galperin khẳng định : “Tiêu đề văn bản nói lên ý

đồ chủ đạo, tư tưởng, quan điểm của người tạo ra văn bản khi thì dưới hình thức văn bản rõ ràng cụ thể, khi thì dưới hình thức mập mờ tàng ẩn” [8, tr121]

+ Quá trình giải văn bản

Trước một văn bản cụ thể, người thụ ngôn có thể quyết định đọc nó (đọc kỹ hoặc đọc lướt) tức giải mã nó, nhưng cũng có thể gạt nó qua một bên,

có nghĩa là không tiến hành giải mã nó Có ý nghĩa quyết định đối với sự lựa chọn đó, không thể không có vai trò của tiêu đề văn bản Bởi vì, tiêu đề văn bản là yếu tố đầu tiên được người tiếp nhận văn bản tri giác Nó có thực hiện chức năng kích thích hay không, ngoài nội dung vấn đề nó đề cập có phù hợp với nhu cầu người tiếp nhận văn bản hay không còn có những nét tri thức toát

ra từ cấu trúc tiêu đề Nói cách khác, cấu trúc của nó có gì lạ không, có gợi ra được sự tò mò không? Nó có phải là chủ đề mà người đọc quan tâm không? Sau khi đã đi vào văn bản, tiêu đề sẽ là đối tượng nhận thức và tái nhận thức nhiều lần Nó vừa thực hiện chức năng dự báo vừa là cái nút quan trọng trong tuyến hồi cố Nó là một tiêu điểm (forcus) mà các yếu tố làm nên văn bản phải hướng về Và trong quá trình đọc - hiểu văn bản, người tiếp nhận văn bản cũng luôn luôn hướng về nó

Tiêu đề văn bản là yếu tố đầu tiên và cũng là yếu tố cuối cùng chi phối quá trình thụ đắc văn bản

b Cương vị tiêu đề trong văn bản

Dưới hình thức là một phát ngôn hay một chuỗi phát ngôn, tiêu đề có thể có nhưng cương vị khác nhau

+ Tiêu đề văn bản là một phát ngôn độc lập

Tiêu đề văn bản là một thứ “nhãn hiệu” (étiquette) của văn bản Chính vai trò định danh ấy khiến cho nó có tính độc lập khá cao

Tính độc lập của nó rất khác về chất với phát ngôn trong văn bản Phát ngôn trong văn vản dù “độc lập” nhưng vẫn bị chi phối bởi tính kế thừa thông báo Phát ngôn tiêu đề, trái lại, không bị ràng buộc như vậy Nó được phân giới với phần văn bản còn lại khá rõ dưới nhiều dạng thức hoặc màu sắc với các kiểu chữ, cỡ chữ khác nhau, nhưng thường gặp nhất là ngăn cách với phần còn lại bởi một khoảng trống để người tiếp nhận văn bản dễ phân biệt

Đối với những phát ngôn không đầy đủ thành phần trong văn bản, người ta có thể dựa vào văn cảnh hẹp để khôi phục các yếu tố tỉnh lược Trong khi ấy, các thành phần “bị thiếu” trong phát ngôn tiêu đề thường không

thể dựa vào thủ pháp đơn giản này mà không đọc hết văn bản, tức là phải dựa vào văn cảnh rộng may ra mới khôi phục lại được Tất nhiên, có một số trường hợp, chỉ cần đọc một vài câu mở đầu văn bản hay đoạn mở đầu văn bản là có thể hiểu ngay được các yếu tố tỉnh lược Nhưng điều cần lưu ý, thường người ta không cần thiết khôi phục các yếu tố ấy Nói cách khác, người ta tri giác nó như một khối trọn vẹn, hoàn chỉnh bất chấp hình thức của

nó như thế nào Cho nên, khi tách rời văn cảnh, phát ngôn tiêu đề có đủ tư cách như một yếu tố đại diện của văn bản và có trường hợp có đủ tư cách như một văn bản

Các tiêu đề phụ hoặc được phân giới bằng các dấu ngoặc đơn, hoặc được đặt ở vị trí là cái bổ túc cho các tiêu đề chính, cũng có thể coi như những phát ngôn độc lập khi tách rời khỏi văn cảnh, tất nhiên, mức độ, độc lập của nó có phần kém hơn tiêu đề chính

+ Tiêu đề văn bản là một khách ngôn

Tiêu đề - khách ngôn cũng là tiêu đề - trích dẫn Nguồn trích dẫn này rất phong phú và đa dạng, có thể từ nguồn văn học dân gian, từ một văn bản khác, hoặc từ một câu tuyên ngôn nào đó…và chỗ trích dẫn có thể dẫn nguyên dạng hoặc chỉ lấy một vài thành tố Nhưng dù sao, cuối cùng, nó là khách ngôn đã được người phát ngôn chủ ngôn hóa

+ Tiêu đề văn bản là một chủ ngôn

Tiêu đề văn bản có thể là một chủ ngôn, tức là do người phát ngôn sáng tạo ra với đầy đủ dấu ấn cá nhân của mình, qua đó, có thể hiện nét độc đáo về phong cách cá nhân

+ Tiêu đề văn bản là một phát ngôn biểu trưng

Loại tiêu đề này biểu trưng cho nội dung toàn văn bản hoặc nội dung của đoạn văn mà nó là tên gọi Nó đại diện cho toàn bộ văn bản, có quan hệ xuyên suốt với toàn bộ phần còn lại của văn bản

1.2.2.2 Cấu trúc và chức năng của tiêu đề văn bản báo chí

a Cấu trúc của tiêu đề văn bản báo chí

Cấu trúc của tiêu đề văn bản bao gồm cấu trúc hướng nội và cấu trúc hướng ngoại Cấu trúc hướng nội là cách tổ chức bên trong của một tiêu đề văn bản khi tách khỏi văn cảnh Nói rõ hơn, đó là mối quan hệ về hình thức

và nội dung giữa các yếu tố tạo nên chỉnh thể của tiêu đề Cấu trúc hướng

ngoại chủ yếu là mối quan hệ về nội dung và hình thức giữa tiêu đề và phần còn lại của văn bản

- Cấu trúc hướng nội của tiêu đề hay tiêu đề văn bản tạm thời tách khỏi văn bản

Nhận diện ban đầu, về giá trị thông báo, tự thân tiêu đề văn bản là một thông điệp có khả năng được người nghe tri giác như một đơn vị riêng và tự bản thân chúng có một cấu trúc riêng nên hoàn toàn có thể tách khỏi ngữ cảnh

để xem xét cấu tố làm nên tiêu đề Khảo sát tiêu đề tự thân có tính cách hướng nội như vậy, ta thấy có hai kiểu cấu trúc nội tại chính:

+ Cấu trúc tuyến tính liên tục

Cấu trúc này chủ yếu là những quan hệ về trật tự trước sau của từ trên chuỗi lời và có thể phân xuất chúng thành: cấu trúc ngữ pháp và cấu trúc ý nghĩa biểu hiện, tức loại ý nghĩa xuất hiện trên bề mặt của tiêu đề văn bản báo chí

+ Cấu trúc phi tuyến tính

Đó là những quan hệ về nội dung giữa những từ hay những cụm từ trên chuỗi lời Nó có khả năng bao gồm hai bình diện: cấu trúc liên tưởng giữa các

từ ngữ không theo trật tự tuyến tính, nếu tiêu đề văn bản bao gồm những từ, những ngữ và cấu trúc liên hội ngữ nghĩa, tức cấu trúc ngữ nghĩa hàm ẩn

- Cấu trúc hướng ngoại hay tiêu đề văn bản gắn với toàn văn bản Tiêu đề văn bản đồng thời cũng là một bộ phận của toàn văn bản Do

đó, nếu khảo sát nó trong tư thế không cô lập, tức là mối quan hệ với chỉnh thể văn bản Tiêu đề văn bản là một cấu tố quan trọng nằm trong hệ thống văn bản Khảo sát trên bình diện hướng ngoại như vậy cho ta thấy được mối quan hệ giữa tiêu đề chung và phần còn lại của văn bản và quan hệ giữa các tiêu đề trong văn bản (giữa tiêu đề chung và các tiêu đề bộ phận và giữa các tiêu đề bộ phận với nhau)

+ Quan hệ giữa tiêu đề chung và phần còn lại của văn bản

Kết cấu sâu của văn bản thường có khả năng tồn tại trong tuyến quan

hệ giữa tiêu đề và phần còn lại của văn bản, và tiêu đề của văn bản có thể là nội dung của văn bản được nén kín Có thể thấy giữa tiêu đề của văn bản và phần còn lại của văn bản có một số quan hệ về hình thức và nội dung

Hình thức của văn bản là toàn bộ kết cấu ngôn ngữ bao gồm những phần, những chương, những mục, những đoạn, những câu…làm nên cấu trúc văn bản Nội dung của văn bản là một mảng hiện thực nào đó được phản ánh

trong văn bản theo những góc nhìn, những chính kiến nhất định Để khảo sát mối quan hệ giữa tiêu đề của văn bản với phần còn lại của văn bản cả về phương diện hình thức lẫn nội dung bằng hai quan hệ chính: quan hệ tuyến tính liên tục hay gián đoạn và quan hệ phi tuyến tính

+ Quan hệ giữa các tiêu đề trong văn bản

Đầu tiên, phải kể đến tiêu đề chung và tiêu đề bộ phận Đây là mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng Mỗi tiêu đề bộ phận biểu thị một phần nội dung của tiêu đề chung Tổng hợp ý nghĩa của các tiêu đề bộ phận, ta sẽ nhận rõ được nội dung tổng quát chứa trong tiêu đề chung

Tiếp nữa là quan hệ giữa các tiêu đề bộ phận với nhau Đây là loại quan

hệ lô gíc giữa các tiêu đề bộ phận kế tiếp nhau để tạo nên một chuỗi các mắt xích nội dung hợp lí từ đoạn này đến đoạn khác trong văn bản

- Nhận diện tiêu đề văn bản

Tương ứng với mỗi văn bản thường là một tiêu đề Hình thức thường thấy ở tiêu đề văn bản là tiêu đề văn bản được cấu tạo bằng một phát ngôn đầy đủ hay không đầy đủ Với hình thức này, không thể có cấu trúc phức trong tiêu đề văn bản Tuy nhiên, cũng không hiếm trường hợp, tiêu đề văn bản được cấu tạo bằng nhiều phát ngôn Tại đây, có thể phân tích cấu trúc văn bản ra thành mấy kiểu sau:

- Tiêu đề chính + tiêu đề phụ: thường thì tiêu đề phụ được đặt trong

ngoặc đơn Ví dụ: Giọt nắng cho đời (Cảm nhận về bác sĩ Nguyễn Văn

Quang) (Tuổi trẻ, 28/11/2007); tiêu đề phụ được đặt sau một trong những từ

ngữ như: hay, tức, hay là, tức là…; tiêu đề phụ chỉ chủng loại thường đặt trước tiêu đề chính Ví dụ: Sự cố tràn dầu ở Tiền Giang: Sân nghêu…kêu

cứu! (Hùng Anh, Tuổi trẻ, 16/3/2007) Tương tự, tiêu đề chủng loại chỉ đề

mục (tiêu đề phụ) và tiêu đề của một văn bản cụ thể trong mục ấy (tiêu đề chính) thường xuất hiện trên báo cũng thuộc loại này

- Tiêu đề chung + một số tiêu đề bộ phận

Đây là bộ phận những tiêu đề bộ phận đặt kế sau tiêu đề chung, để nói

rõ hơn ý nghĩa của tiêu đề chung Do đó, phần văn bản còn lại có thể sẽ không

có tiêu đề bộ phận Nhưng người đọc có thể quy chiếu dễ dàng những đoạn văn mà bên dưới có nội dung những tiêu đề bộ phận đặt theo kiểu cấu trúc

này Ví dụ: Băng nhóm từ ảo đến thật (tiêu đề chung) Từ game online ra cuộc

sống (tiêu đề bộ phận 1) Cần phối hợp từ nhiều phía (tiêu đề bộ phận 2) (Tuổi

trẻ, 29/5/2007); Hàng “nóng” ở thành phố lạnh! (tiêu đề chính) Hung khí đến

trường (tiêu đề bộ phận 1) Giang hồ áo trắng (tiêu đề bộ phận 2) (Tuổi trẻ,

28/5/2007); Ảo thuật ăn chặn vốn rừng (tiêu đề chính) Trạm kiểm soát …ma (tiêu đề bộ phận 1) Cột mốc ảo, vườn ươm ảo, rừng cháy khống (tiêu đề bộ phận 2) Trù dập người ngay, khen thưởng người sai (tiêu đề bộ phận 3) (Tuổi

trẻ, 18/12/2007)

- Tiêu đề văn bản có thể là một cấu trúc phân cắt

Một phát ngôn được tách ra thành nhiều phần (thường là hai phần) Mỗi

phần ấy được dùng làm một tiêu đề bộ phận Ví dụ: Những hung thần trên

đường phố , Thót tim với những “chuyến xe bão táp” (Tuổi trẻ, 23/7/2007)

- Tiêu đề zero

Trong thực tế có những văn bản không có tiêu đề Nghĩa là ở cái vị trí

mà đáng lẽ tiêu đề phải hiện diện thì lại thấy để trống hay chỉ thấy một số kí hiệu như: I, II, III,…, 1, 2, 3 Vì thế, có thể nói được rằng: ở vị trí ấy chỉ có một tiêu đề zero

Tiêu đề zero là một nội dung hoàn toàn ẩn để trao cho người đọc cái quyền được tự do giải mã Thái độ không ghi tiêu đề của tác giả, có thể hàm chứa nhiều điều thú vị: hoặc là khiêm nhường cho rằng không có gì để ghi, hay là quan niệm khó mà khái quát hết nội dung văn bản qua một tiêu đề, hay

có khi thể hiện tính bất lực; đồng thời cũng là thứ quan niệm, chẳng hạn, cho rằng không thể đặt tiêu đề cho văn bản cũng nên

Ngoài những văn bản đặc biệt như ca dao, tục ngữ, thành ngữ, bút kí cá nhân, thư từ…trong giao tiếp bằng văn bản, thỉnh thoảng ta hay gặp những văn bản có tiêu đề zero Trong công trình này, chúng tôi chỉ đề cập đến những tiêu đề không phải tiêu đề zero

Tóm lại, không kể loại tiêu đề zero, tiêu đề văn bản mà luận văn nghiên cứu có thể được định nghĩa như sau: Tiêu đề văn bản là tên gọi chính thức của một văn bản hay một đoạn văn cần đặt tên trong văn bản Về nội dung, nó tiêu biểu cho đối tượng lấy nó làm tên gọi Về hình thức, nó có thể có cấu trúc đơn hay phức, giãn cách hay không giãn cách và thường được thể hiện bằng những kiểu chữ riêng giúp người đọc dễ dàng phân biệt nó với phần còn lại của văn bản

b Chức năng của tiêu đề văn bản báo chí

Khi tiếp xúc với tiêu đề, có loại chỉ cần đọc tên thì ta biết ngay nội dung chính của văn bản, nhưng không ít trường hợp, tiêu đề chưa cung cấp thông tin gì ngoài ý nghĩa định danh Như vậy, việc đặt tiêu đề kiểu này hay kiểu khác là do đặc điểm của phong cách ngôn ngữ quy định Nói cách khác, tương ứng với các phong cách ta có các loại, kiểu tiêu đề khác nhau Đó chính

là bình diện chức năng của tiêu đề văn bản Tiêu đề trong phong cách văn chương, báo chí là lí thú nhất

Tiêu đề là bộ phận cơ hữu của tác phẩm báo chí, thuộc yếu tố hình thức nhưng tồn tại tương đối độc lập với nội dung bài báo nên ngoài chức năng chung của báo chí, tiêu đề bài báo có chức năng riêng, đặc thù, đóng vai trò quan trọng trong việc tạo diện mạo tác phẩm và biểu đạt nội dung

Theo quan niệm của Man-cô- lin (Malcolin F.Mallette) trong cuốn Sổ

tay dành cho các nhà báo Đông và Trung Âu (Handbook for Journalists of Central and Eastern Europe), thì đối với báo chí tiếng Anh, tiêu đề bài báo có

4 chức năng cơ bản:

+ Tổng kết thông tin

+ Phân định mức độ quan trọng của câu chuyện

+ Gây cảm tình đối với người xem

+ Là những yếu tố dễ nhận thấy trong việc trình bày trang báo

Với nhà báo Lô-íc Éc-vu-ê (Loic Hervouet) - Tổng giám đốc Đại học báo chí Lille - Pháp đã khẳng định rằng: “Chức năng đầu tiên của đầu đề là

“bắt mắt” độc giả khi họ lướt xem qua tờ báo đầu tiên” Ông còn cho rằng:

“Có những người xem lướt qua xem tờ báo ấy trước khi quyết định mua Dù

họ có phải mua báo hay nhận báo miễn phí, thì việc đầu tiên bao giờ cũng là nhìn lướt qua xem có gì đáng đọc không Một đầu đề hấp dẫn ngay lập tức sẽ thu hút sự chú ý của độc giả” [9, tr.171]

Chức năng thứ hai của tiêu đề bài báo cũng theo chính tác giả này đó là

nó có khả năng phân biệt bài nào quan trọng hơn bài nào Nó thể hiện sự chọn lựa của ban biên tập Do vậy, chỉ cần lướt nhanh qua sạp báo, người đọc

sẽ nhanh chóng nhận ra được ngày hôm nay vấn đề gì quan trọng, vấn đề gì được quan tâm nhiều nhất…Do vậy, tiêu đề phải nhấn mạnh được nội dung có

gì hay, có gì đáng đọc để níu mắt người đọc chọn lựa tờ báo của mình

Ngoài ra, tiêu đề còn góp phần định hình phong cách, nét riêng của các nhà báo, người viết báo nổi bật, tạo ấn tượng nhận biết riêng Có khi, tiêu đề bài báo không chỉ thể hiện tinh thần bài báo mà còn nâng bài lên một tầm cao mới

Không thể phủ nhận chức năng quan trọng của tiêu đề văn bản báo chí Tuy nhiên, để đạt được chức năng này, tiêu đề bài báo phải thỏa mãn được những yêu cầu cơ bản:

+ Tiêu đề bài báo phải khái quát được nội dung, tinh thần bài báo

+ Tiêu đề bài báo có cấu trúc ngôn ngữ định danh xác định, chuẩn mực, ngắn gọn và có thể có sức biểu cảm

+ Tiêu đề bài báo được trình bày hấp dẫn

Điều này đồng thời đòi hỏi, tiêu đề bài báo phải có những tính chất chủ yếu: + Rõ ràng và dễ hiểu

+ Ngắn gọn và năng động

+ Chính xác và chứa thông tin, không mơ hồ, chung chung

+ Phải thích đáng, tức là nêu được thông tin độc đáo ở chỗ nào và nhất thiết phải phù hợp với nội dung

Đáp ứng yêu cầu này không chỉ nâng cao và phát huy tối đa chức năng của tiêu đề bài báo mà còn tạo ra sự sắc bén trong công tác rút tít, đặt tít, góp phần định hình phong cách riêng của những cây bút chuyên nghiệp, bản lĩnh

Từ đó, tiêu đề có thể tạo ra những điểm nhấn thông tin, thu hút sự chú ý, tăng niềm tin, sự yêu thích trong lòng độc giả ngay từ thực tiễn sử dụng tiêu đề bài báo đối với từng tờ báo

1.2.3 Các dạng tiêu đề báo chí thường gặp

Xét về mặt cấp độ, tít báo được chia thành hai dạng chính: tít chính, tít phụ…

Nhìn từ góc độ ma-két báo, có nhiều cách gọi tít khác nhau: tít đầu trang, tít đầu trang cố định, tít đầu trang biến động, tít chính, tít phụ, tít lớn, tít nhỏ, tít dẫn,…

Xét về phương diện thể loại của bài báo: tít tin, tít phóng sự, tít bài bình luận, tít tiểu phẩm…

Xét mặt ngữ pháp: tít có cấu trúc một từ, tít có cấu trúc một ngữ, tít có cấu trúc một câu

Về mặt chức năng thông tin: tít thông báo, tít gợi mở, tít hỗn hợp…

Theo Hoàng Anh trong cuốn Một số vấn đề về sử dụng ngôn từ trên

báo chí, tác giả chia thành 7 kiểu tiêu đề (tít) cơ bản sau đây:

+ Tiêu đề xác nhận

Tiêu đề này, đúng với tên gọi của nó, chỉ có nhiệm vụ đơn giản là xác nhận sự tồn tại của các sự kiện, hiện tượng, hoàn cảnh,…nào đó trong thực tế khách quan Kiểu tiêu đề này thường xuất hiện trong thể loại tin thông tấn, nó

thường là một thông báo trọn vẹn và khá cụ thể, chẳng hạn: Mười tám thuyền

viên tàu Hồng Sơn đã về đến Việt Nam (Tuổi trẻ, 23/3/2011); Ngành Y tế thành phố Hồ Chí Minh chi 36 tỉ đồng cho các hoạt động xã hội (Nhân Dân,

13/2/2011); Giá tàu Thống nhất sẽ tăng (Tuổi trẻ, 19/3/2011); TP HCM tuyên

dương học sinh giỏi (Giáo dục và Thời đại, 12/7/2011); Hàn Quốc mở trường

đa văn hóa (Giáo dục và Thời đại, 15/7/2011); Giá cà phê vượt qua 40.000đồng/kg (Nhân Dân, 6/2/2011); Nắng ấm tiếp tục duy trì tại các tỉnh Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ(Nhân Dân, 7/2/2011); Xã cuối cùng của tỉnh Lạng Sơn đã có điện (Nhân Dân, 10/2/2011); Câu lạc bộ M.U có chủ mới (Nhân

Dân, 13/2/2011); Thêm 523 lao động Việt Nam tại Libi về nước (Nhân Dân, 28/2/2011);…

+ Tiêu đề câu hỏi

Tiêu đề câu hỏi được sử dụng với mật độ khá dày trên các trang báo Chúng vừa gợi sự phán đoán của độc giả về một vấn đề bức xúc đáng quan

tâm nào đó, vừa hứa hẹn câu trả lời thỏa đáng ở phía dưới Ví dụ: Vụ “Mối

tình đầu của Lượm”, một mình Thùy Dương có làm nên chuyện? (Tuổi trẻ,

23/3/2011); Ôn thi theo tài liệu nào? (Tuổi trẻ, 1/3/2011); Đâu rồi vỉa hè (Nghệ An, 5/5/2011); Trách nhiệm hay năng lực? (Nghệ An, 27/5/2011); Sao

không tìm “Rajagobal Việt Nam”? (Tuổi trẻ, 4/3/2011); Có thật vì quyền lợi thí sinh? (Tuổi trẻ, 10/3/2011); Sea Game cho ai? (Tuổi trẻ, 1/3/2011); Làm

gì để giải quyết vấn nạn trong thi cử? (Giáo dục và Thời đại, 15/7/2011);…

+ Tiêu đề kêu gọi

Chúng kêu gọi bạn đọc hãy hướng tới một suy nghĩ, hành động cần thiêt (theo quan niệm của người viết) nào đó Nó tồn tại dưới dạng câu cầu

khiến, chẳng hạn: Thú rừng kêu cứu! (Giáo dục và Thời đại, 26/7/2011); Cuộc

chiến cam go! ( Nghệ An, 25/5/2011); Lại càng lo! (Tuổi trẻ, 14/3/2011); Thảm hoạ không của riêng ai! (Tuổi trẻ, 19/3/2011); Vô tình hay…cố ý!

(Nghệ An, 3/5/2011); Hành động đẹp! (Nghệ An, 17/5/2011); Cuộc chiến

cam go! (Nghệ An, 25/5/2011); SLNA ơi! Chưa ngủ được đâu! (Nghệ An,

25/5/2011); Ông Calisto đi là phải! (Tuổi trẻ, 3/3/2011); Thảm họa không chỉ

riêng ai! (Tuổi trẻ, 19/3/2011); Để bằng giả không còn đất sống! (Giáo dục

và Thời đại, 9/7/2011); Chúng ta cần sự đánh giá thật lòng! (Giáo dục và Thời đại, 12/7/2011); tan tành một di tích! (Giáo dục và Thời đại, 14/7/2011);

Đã thấy hình hài nông thôn mới! (Giáo dục và Thời đại, 19/7/2011); Đi tìm các trận đấu hay! (Giáo dục và Thời đại, 21/7/2011);…

+ Tiêu đề trích dẫn

Tiêu đề trích dẫn ở đây là lời trích dẫn trực tiếp tạo cảm giác rằng

nguồn tin của người viết là hoàn toàn đáng tin cậy, chính xác Ví dụ: Tổng

thống Saddam Hussein: Nhân dân Iraq không muốn chiến tranh (Người lao

động, 6/3/2003);…

+ Tiêu đề bình luận

Tác giả bộc lộ nhận xét, đánh giá của mình về con người hay một sự

việc nào đó qua loại tiêu đề này, chẳng hạn: Trung tâm y yế huyện lắm…nỗi

niềm ( Nghệ An, 25/5/2011); Chướng tai, gai mắt! (Nghệ An, 10/5/2011); Cẩn thận với giấy lau vỉa hè (Nghệ An, 26/5/2011); Chống rác thải nhập lậu: cần một giải pháp toàn diện (Nghệ An, 27/5/2011); Cần đầu tư xây dựng cầu máng Tà Lạnh (Nghệ An, 29/5/2011); Đẹp và không đẹp tại một điểm du lịch

(Nghệ An, 31/5/2011); Ông Calisto đi là phải! (Tuổi trẻ, 3/3/2011); Bất

thường giá thuốc (Tuổi trẻ, 5/3/2011); Cần hơn một lời xin lỗi (Tuổi trẻ,

12/3/2011); Vẫn khó tiếp cận vốn sản xuất (Tuổi trẻ, 19/3/2011);…

+ Tiêu đề giật gân

Nó dùng để khêu gợi sự chú ý của độc giả Nó có thể nêu đích đích danh sự việc giật gân, hay quy tụ các tiêu đề cung cấp tín hiệu về sự việc giật

gân còn chưa có tên gọi cụ thể, ví dụ: Thẹn (Tuổi trẻ, 29/3/2011); Khi bệnh

viện thành… doanh nghiệp (Tuổi trẻ, 25/3/2011); Bệnh viện giao chỉ tiêu…số người phải cấp cứu (Tuổi trẻ, 24/3/2011); Tái chế dầu ăn từ rác (Tuổi trẻ,

7/3/2011); “Kỹ nghệ” tái chế đồ nhậu (Tuổi trẻ, 14/3/2011); “Hung thần” về

đêm (Tuổi trẻ, 15/3/2011); “Ma thuốc độc và lời đồn thổi kinh hoàng (Giáo

dục và Thời đại, 22/7/2011); Từ hội chứng mở trường đến hội chứng mở sân

bay (Giáo dục và Thời đại, 23/7/2011);…

+ Tiêu đề gợi cảm

Tiêu đề này được tạo lập bởi cách diễn đạt, lối nói mới lạ, độc đáo, giàu

hình ảnh, vì thế rất sinh động và hấp dẫn Ví dụ: Sáng kiến ánh trăng (Tuổi trẻ, 23/3/2011); Sống lay lắt trên …đê chắn sóng (Giáo dục và Thời đại, 9/7/2011); Giành đất với thú hoang (Giáo dục và Thời đại, 8/7/2011); Chữa

bệnh với “báu vật dân gian” (Giáo dục và Thời đại, số đặc biệt giữa tháng

7/2011); Đất giàu mà chữ vẫn nghèo…(Giáo dục và Thời đại, 22/7/2011);

Muôn nẻo…mát xa kí (Giáo dục và Thời đại, 22/7/2011); Éo le phận “lương hợp đồng” (Giáo dục và Thời đại, 22/7/2011); Thú rừng kêu cứu (Giáo dục và

Thời đại, 26/7/2011); “Cắm” …đời (Giáo dục và Thời đại, số đặc biệt cuối tháng 7/2011) Chảy máu dược liệu quý (Giáo dục và Thời đại, 22/7/2011);…

Với cách đặt đầu đề có hai vế A và B, Nguyễn Thanh Bình trong bài Về

cách đặt tiêu đề bài báo, đăng trên tạp chí Người làm báo số 128, tháng

9/2002 đã đưa ra các dạng tiêu đề:

+ Dạng tiêu đề trong đó hai vế quan hệ tương phản

+ Dạng tiêu đề đặt vấn đề lựa chọn A hay B

+ Dạng tiêu đề hai vế có quan hệ liên kết dạng A và B

+ Dạng tiêu đề có quan hệ nhân quả A suy ra B

+ Dạng tiêu đề hai vế có quan hệ đồng nhất kiểu A bằng B

+ Dạng tiêu đề kết hợp dựa vào một quá trình ( từ A trở thành B)

+Dạng tiêu đề nêu bật thông tin hay thuộc tính tiêu biểu A-B…

Sự phân loại đa dạng về tiêu đề các bài báo cho thấy các nhà nghiên cứu đã cố gắng đi vào phân loại cụ thể, chia nhỏ thành nhiều dạng tiêu đề bài báo để vận dụng, khám phá, sử dụng, giúp cho độc giả nhận diện được mức

độ nội dung, mặt khác nó tạo điều kiện để người trình bày ma-két có cách trình bày, lựa chọn co chữ, cỡ chữ, màu chữ phù hợp

mà còn ở nội dung hàm súc, có sức diễn đạt được nhiều phương diện, cả chiều

rộng lẫn chiều sâu, không chỉ có số lượng lớn so với các loại tiêu đề khác mà còn thể hiện nhiều đặc điểm phong cách ngôn ngữ Nó có sức lan tỏa rất lớn đến đời sống tinh thần của toàn xã hội, có những ảnh hưởng không thể phủ nhận được từ tâm lí tiếp nhận công nghiệp của xã hội hiện đại Tiêu đề có tầm quan trọng vô cùng trong việc quyết định số phận một bài báo Trong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay, công chúng khi tiếp nhận, cập nhật thông tin luôn theo hướng chọn lọc những gì là tiêu biểu, thời sự nóng hổi, ý nghĩa xã hội và

có sức hút cao nhất Điều đó chứng tỏ rằng các tờ báo, bài báo muốn đứng vững trong cuộc cạnh tranh thông tin, thu hút độc giả thì bên cạnh đăng tải nội dung thông tin độc đáo thiết thực phải cần những hình thức chuyển tải sao cho phù hợp bắt mắt Trong đó, tiêu đề được đánh giá là bộ phận quan trọng, góp phần to lớn trong việc hình thành diện mạo của hoạt động thông tin báo chí, của từng tờ báo, số báo… Vì thế, tiêu đề không chỉ khái quát được nội dung của cả bài báo trong một cấu trúc ngôn ngữ xác định, chuẩn mực, ngắn gọn, có sức biểu cảm cao mà còn phải được trình bày sao cho bắt mắt, thu hút

và lôi cuốn nhất

CHƯƠNG 2: CẤU TRÚC VÀ CHỨC NĂNG CỦA TIÊU ĐỀ BÁO CHÍ 2.1 Đặc điểm cấu trúc của tiêu đề báo chí

2.1.1 Cách tổ chức các thành tố của tiêu đề báo chí

2.1.1.1 Tiểu dẫn

Khi tiếp xúc với tiêu đề, nhận diện ban đầu về giá trị thông báo cũng như cả mặt kết cấu, tự thân tiêu đề văn bản là một thông điệp (message), có khả năng được người thụ ngôn như một đơn vị riêng và tự thân chúng có một cấu trúc riêng nên có thể tách ra khỏi ngữ cảnh (văn bản) để xem xét các yếu

tố cấu tạo nên tiêu đề Vì vậy, ta có thể xem xét các tiêu đề như một hệ thống độc lập, tức là xem xét mặt cấu trúc nội tại của nó Khảo sát từ bình diện này phải khám phá ra mặt cấu trúc của tiêu đề Như vậy, khi nói cấu trúc của tiêu

đề là nói đến cấu trúc hướng nội Nói rõ hơn, đó là mối quan hệ giữa hình thức và nội dung giữa các thành tố làm nên chỉnh thể tiêu đề Mối quan hệ về hình thức trong nội bộ một tiêu đề văn bản rất phức tạp, có thể đó là hình thức cấu tạo, hình thức ngữ pháp, hình thức trình bày Tiêu đề văn bản thường được trình bày bằng từ ngữ tiếng Việt nhưng thỉnh thoảng có xuất hiện yếu tố

từ ngữ nước ngoài Về hình thức trình bày, trước hết, tiêu đề có hay không việc khai thác các thủ pháp văn tự Tuy nhiên, hình thức trình bày của tiêu đề văn bản lại nằm ngoài ngôn ngữ học nên chúng tôi không quan tâm trong phạm vi này Còn hình thức ngữ pháp của tiêu đề là một điều hết sức quan trọng Về nguyên tắc, tiêu đề văn bản có thể do một đơn vị ngôn ngữ đảm nhiệm Nhưng việc sử dụng đến mức độ nào và sử dụng như thế nào thì lại là điều quyết định đặc điểm riêng của mỗi tiêu đề Ngoài ra, hình thức ngữ pháp

có thể bình thường, có thể bất bình thường, thể hiện nét độc đáo sáng tạo của tiêu đề Nội dung của tiêu đề có thể bao gồm hai lớp ý nghĩa: ý nghĩa hiểu hiện trên bề mặt và ý nghĩa hàm ẩn Khảo sát từ bình diện cấu trúc nội tại của tiêu đề bao gồm cấu trúc ngữ pháp và cấu trúc lô gic ngữ nghĩa

2.1.1.2 Số liệu thống kê

Vô-skô-bôi-nhi-cốp trong cuốn Nhà báo, bí quyết kỹ năng nghề nghiệp

(Nxb Lao động, H.1998, trang 118) đã từng đặt ra yêu cầu khắt khe đối với tiêu đề xét thuần túy về số lượng “tối đa ý nghĩa phải được thể hiện bằng tối thiểu từ ngữ” hay nói cách khác là một số lượng tối thiểu những từ mà chứa đựng một lượng thông tin tối đa Có lẽ đồng tình với quan điểm ấy nên hầu hết các nhà báo đều cố gắng làm sao để tiêu đề bài báo của mình có số từ ngữ

ít nhất mà truyền tải được hết số lượng cần thiết Qua khảo sát Nhân dân (tháng 2/2011), Tuổi trẻ (tháng 3/2011), Nghệ An (tháng 5/2011), Giáo dục

và Thời đại (tháng 7/2011), chúng tôi nhận thấy phần nhiều các tác giả đã lựa

chọn các cách đặt tiêu đề mang tính ngắn gọn, cô đúc nhất Theo thống kê của chúng tôi, nếu lấy từ làm đơn vị đo lường thì tính trung bình mỗi tiêu đề bài

báo trên các báo Nhân dân (tháng 2/2011), Tuổi trẻ (tháng 3/2011), Nghệ An (tháng 5/2011), Giáo dục và Thời đại (tháng 7/2011) có 4 từ Nếu lấy tiếng

(âm tiết) làm đơn vị đo lường thì trung bình mỗi tiêu đề chỉ hơn 6 tiếng

Cụ thể tiêu đề 1 từ: 24, chiếm 1.2%

Chẳng hạn: Lần cuối (Tuổi trẻ, 10/3/2011); Lời hứa (Tuổi trẻ, 14/3/2011); Thẹn (Tuổi trẻ, 29/3/2011); Đánh bạc (Nhân Dân, 27/2/2011);

Mất trộm (Nhân Dân, 27/2/2011); Cờ bạc (Nhân Dân, 26/2/2011); Tham ô

(Nhân Dân,18/2/2011); Cướp giật (Nhân Dân, 17/2/2011); Ngộ độc (Nhân Dân, 8/2/2011); Chết đuối (Nhân Dân, 8/2/2011); Pháo lậu (Nhân dân,

23/2/2012); Xuất cảnh trái phép (Nhân dân, 24/2/2012); Giao nộp vũ khí (Nhân dân, 26/2/2012); Buôn bán phụ nữ (Nhân dân, 16/2/2011); Xâu xé

Libya (Tuổi trẻ, 25/3/2011); Bệnh viện thi đua (Tuổi trẻ, 25/3/2011); Trộm tài sản (Nhân dân, 1/2/2011); Lễ hội mùa xuân (Nhân dân, 5/2/2011); Tai nạn đường sắt (Nhân dân, 9/2/2011);…

Tiêu đề 3 từ: 323, chiếm 16.15%

Chẳng hạn: Biểu tình ở Mỹ (Nhân dân, 24/2/2012); Ai Cập tổ chức

chính phủ (Nhân dân, 24/2/2012); Gây rối trật tự công cộng (Nhân dân,

21/2/2012); Đang truy xét vụ cướp (Nhân dân, 26/2/2012); Buôn bán, tàng

trữ ma túy (Nhân dân, 26/2/2012); Quan hệ Nga - EU (Nhân dân, 26/2/2012); Khởi công xây dựng cầu Thia (Nhân dân, 27/2/2012); Quan tham và bồ nhí

(Tuổi trẻ, 3/3/2011); Rực rỡ đường hoa Nguyễn Huệ (Nhân dân, 1/2/2011);

Chủ động sản xuất lúa xuân (Nhân dân, 5/2/2011); Bắt tội phạm cướp giật

(Nhân dân, 5/2/2011); Cướp giật 42 hộ chiếu (Nhân dân, 10/2/2011); …

Tiêu đề 4 từ 413, chiếm 20.65%

Chẳng hạn: Vì đó là Mẹ (Tuổi trẻ, 7/3/2011); Một đô một tô (Tuổi trẻ, 15/3/2011); Hoàn thành trùng tu di tích giếng Vua (Tuổi trẻ, 4/3/2011); Ôn

thi theo tài liệu nào? (Tuổi trẻ, 1/3/2011); Đua nhau nuôi yến (Tuổi trẻ,

5/3/2011); Tái chế dầu ăn từ rác (Tuổi trẻ, 7/3/2011); Tiết kiệm một cách

thoải mái (Tuổi trẻ, 26/3/2011); Quan hệ hữu nghị Việt Nam -Pháp (Nhân

dân, 1/2/2011); Síp công nhận nhà nước Pa-let-xtin (Nhân dân, 1/2/2011); Về

quan hệ Thái Lan -Cam-pu-chia (Nhân dân, 1/2/2011); Cùng giữ gìn môi trường ngày Xuân (Nhân dân, 1/2/2011); Hạt giống làm nên “mùa vàng”

(Nhân dân, 5/2/2011);…

Tiêu đề 5 từ: 371, chiếm 18.55%

Chẳng hạn: Khốn đốn vì cúp nước nhiều ngày (Tuổi trẻ, 4/3/2011); Tư

vấn du học miễn phí cho sinh viên (Tuổi trẻ, 15/3/2011); Một nữ công nhân bị đâm chết (Tuổi trẻ, 25/3/2011); Cháy nhà sàn cổ ở Kon Tum (Nhân dân,

1/2/2011); Chuẩn bị cướp thì bị bắt (Nhân dân, 1/2/2011); Người chết do tai

nạn giao thông (Nhân dân, 1/2/2011); Tỷ lệ thất nghiệp ở Mỹ giảm (Nhân

dân, 5/2/2011);…

Tiêu đề 6 từ: 257, chiếm 12.85%

Ví dụ: Nokia xây dựng các nhà máy ở Việt Nam (Tuổi trẻ, 3/3/2011);

Xây nhiều cao ốc, giao thông khó cải thiện (Tuổi trẻ, 5/3/2011); Thiệt mạng vì

bị cuốn vào xe nghiền đá (Tuổi trẻ, 5/3/2011); Nước từ bãi rác gây ô nhiễm nước ngầm (Tuổi trẻ, 7/3/2011); Bắt giữ hơn 130 “quái xế” tham gia “bão đêm” (Tuổi trẻ, 7/3/2011); Các tỉnh miền Bắc tiếp tục rét đậm, rét hại (Nhân

dân, 1/2/2011); Vững bước tiến lên dưới cờ Đảng quang vinh (Nhân dân, 1/2/2011); Buôn ma túy, hối lộ 20 triệu đồng (Nhân dân, 5/2/2011);…

Tiêu đề 7 từ: 194, chiếm 9.7%

Chẳng hạn: Bác sĩ Việt Nam đã ghép được tim người (Tuổi trẻ, 3/3/2011); Hai chiến sĩ cảnh sát cơ động bị ô tô đâm tử vong (Tuổi trẻ, 5/3/2011); Người lao động Việt Nam trở về từ Libya: cuộc vượt thoát nghiệt

ngã (Tuổi trẻ, 5/3/2011); Hưng Yên và Quảng Ngãi ra quân sản xuất đầu năm

(Nhân dân, 5/2/2011); Tàu hỏa húc 6 xe ô tô trên cầu Ghềnh (Nhân dân, 5/2/2011); Sáu vụ tai nạn giao thông, 7 người chết (Nhân dân, 5/2/2011);…

Tiêu đề 8 từ: 91, chiếm 4.55%

Ví dụ: Sống là cho, đâu chỉ nhận riêng mình (Tuổi trẻ, 7/3/2011); Cầu

Bãi Cháy sau khi hoàn vốn sẽ tiếp tục được thu phí (Tuổi trẻ, 18/3/2011); Gần

44 nghìn con trâu, bò bị chết (Nhân dân, 1/2/2011); Ngư dân Phú Yên có lãi sau chuyến ra khơi đầu năm (Nhân dân, 1/2/2011); Kỳ thủ cờ vua Lê Quang Liêm dự giải mời danh giá ở châu Âu (Nhân dân, 10/2/2011); Nhiều siêu thị ở

TP Hồ Chí Minh khuyến mãi kích cầu đầu xuân (Nhân dân, 9/2/2011);…

Tiêu đề 9 từ: 51, chiếm 2.55%

Chẳng hạn: Vụ “Mối tình đầu của Lượm”: một mình Thùy Dương có

làm nên chuyện? (Tuổi trẻ, 23/3/2011); Mỹ tuyên bố trùm khủng bố Binladen

đã bị tiêu diệt (Nghệ An, 3/5/2011); Kỷ niệm 81 năm ngày truyền thống cách mạng Sài Gòn - Gia Định - Chợ lớn (Nhân dân, 8/2/2011);…

Tiêu đề gồm 10 từ trở lên: 72, chiếm 3.6 %

Ví dụ: Trung tâm y tế tuyến huyện: cần có giải pháp đồng bộ và quyết

liệt hơn (Nghệ An, 26/5/2011); Công đoàn giáo dục Kiên Giang tham gia phong trào thi đua “trường học thân thiện, học sinh tích cực” (Giáo dục và

Thời đại, 22/7/2011); Một vài kinh nghiệm của công đoàn trường Đại học

Huế trong công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ (Giáo dục và Thời đại,

22/7/2011); Quảng Ngãi hơn 80 người nghèo, đối tượng chính sách được

tặng quà Tết (Nhân dân, 1/2/2011);…

Nếu lấy tiếng (âm tiết) làm đơn vị đo lường thì trung bình mỗi tiêu đề chỉ có 6 tiếng (âm tiết) Cụ thể:

Tiêu đề 1 tiếng (âm tiết) gồm: 1, chiếm 0.05%

Ví dụ: Thẹn (Tuổi trẻ, 28/3/2012)

Tiêu đề 2 tiếng (âm tiết) gồm: 23, chiếm 1.15%

Ví dụ: Cắm…đời (Giáo dục và Thời đại, số đặc biệt cuối tháng 7/2011);

Chờ 2012…(Tuổi trẻ, 4/3/2011); Lần cuối (Tuổi trẻ, 11/3/2011); Lời hứa

(Tuổi trẻ, 14/3/2011)…

Tiêu đề 3 tiếng (âm tiết) gồm: 16, chiếm 0.8%

Ví dụ: Lòng nhân ái (Nghệ An, 3/5/2011); Trộm tài sản (Nhân dân, 21/2/2011); Mua, bán người (Nhân dân, 14/2/2011); Cướp tài sản (Nhân dân, 13/2/2011); Như con buôn (Tuổi trẻ, 12/3/2011); Lại càng lo (Tuổi trẻ,

14/3/2011);…

Tiêu đề 4 tiếng (âm tiết) gồm: 49, chiếm 2.45%

Ví dụ: Cướp tiền giữa chợ (Nghệ An, 4/5/2011); Tai nạn giao thông (Nhân dân, 10/2/2011); Mua bán ma túy (Nhân dân, 11/2/2011); Trộm cắp tài

sản (Nhân dân, 13/2/2011); Buôn bán phụ nữ (Nhân dân, 16/2/2011);…

Tiêu đề 5 tiếng (âm tiết) gồm: 120, chiếm 6 %

Ví dụ: Cảnh báo nạn cướp giật (Nghệ An, 4/5/2011); Trả tiền gửi xe

ngay (Nghệ An, 4/5/2011); Tan tành một di tích (Giáo dục và Thời đại,

14/7/2011); Như thảm họa sóng thần (Tuổi trẻ, 31/3/2011); …

Tiêu đề 6 tiếng (âm tiết) gồm: 195, chiếm 9.75%

Ví dụ: Bắt 2 đối tượng buôn người (Nghệ An, 4/5/2011); Khởi động

của một mùa thi (Giáo dục và Thời đại, 7/7/2011); Mua ngoại tệ phải trả phí?

(Tuổi trẻ, 25/3/2011); Từ quốc hoa…tới quốc nạn (Tuổi trẻ, 7/3/2011);…

Tiêu đề 7 tiếng (âm tiết) gồm: 219, chiếm 10.95%

Ví dụ: Lại sập hầm lò ở Trung Quốc (Giáo dục và Thời đại, 5/7/2011);

Để bằng giả không còn đất sống (Giáo dục và Thời đại, 9/7/2011); Sống lay lắt trên …đê chắn sóng (Giáo dục và Thời đại, 9/7/2011);…

Tiêu đề 8 tiếng (âm tiết) gồm: 274, chiếm 13.7%

Ví dụ: Xe 7 chỗ gây tai nạn liên hoàn (Nghệ An, 4/5/2011); Núi lửa

Soputan, Inđônêsia, hoạt động trở lại (Giáo dục và Thời đại, 5/7/2011); Băn khoăn nhà vệ sinh trường học (Giáo dục và Thời đại, 9/7/2011); 3 ngày, 3 vụ cháy ở Bảo Lộc (Tuổi trẻ, 6/3/2011);…

Tiêu đề 9 tiếng (âm tiết) gồm: 332, chiếm 16.6%

Ví dụ: Chết không rõ nguyên nhân tại nhà người khác (Nghệ An, 4/5/2011); Hơn 200 công nhân Trung Quốc nhiễm độc chì (Giáo dục và Thời đại, 7/7/2011); Phát động ngày quốc tế Nelson Madela tại Việt Nam (Giáo

dục và Thời đại, 7/7/2011);…

Tiêu đề 10 tiếng (âm tiết) trở lên gồm: 771, chiếm 38.55%

Ví dụ: UBND tỉnh Phú Thọ vừa ban hành kế hoạch tổ chức giỗ Tổ

Hùng Vương (Tuổi trẻ, 1/3/2011); Xung quanh khiếu nại mua CP ưu đãi tại công ty CP xây lắp điện Nghệ An (Nghệ An, 3/5/2011); Mỹ tuyên bố trùm khủng bố Binladen vừa bị tiêu diệt (Nghệ An, 3/5/2011); Ra mắt công ty TNHH một thành viên tổng công ty hợp tác kinh tế Quân khu 4 (Nghệ An,

3/5/2011); Vấn nạn khai thác vàng trái phép ở Tương Dương: trách nhiệm

của cơ quan quản lí ở đâu? (Nghệ An, 5/5/2011); Thanh Chương: Quý I/2011