Bài giảng sinh học tế bào

Bài 1: Nh?p mụn sinh h?c phõn t? _ t?p 1 Bài 2: Màng sinh ch?t _ t?p 1 Bài 3: V?n chuy?n v?t ch?t qua màng _ t?p 1 Bài 4: Tiờu th? và Peroxisomes _ t?p 2 Bài 5: L??i n?i sinh ch?t và Golgi_ t?p 2 Bài 6: Ty th? _ t?p 2 Bài 7: Nhõn t? bào ? gian kG _ t?p 3 Bài 8: B? x??ng t? bào _ t?p 3 Bài 9: S? phõn bào _ t?p 3Ebook created by CLB195 Bài gi?ng c?a cỏc BS : Nguy?n Qu?c D?ng _ Tr?n Cụng To?i_Lờ Qu?c S? NH?P MễN SINH H?C T? BÀO PHÂN T? 1. L?ch s? Ph??ng phỏp nghiờn c?u Kớnh hi?n vi quang h?c Kớnh hi?n vi ÿi?n t? Ph??ng phỏp phõn tỏch tỏi l?p rỏp Ph??ng phỏp tỏi t? h?p ADN 2. é?i t??ng M?c tiờu mụn h?c C?nh ngh?a t? bào H?c thuy?t t? bào Cỏc thu?c tớnh c?a t? bào é?i t??ng M?c tiờu 3. Cỏc v?n ÿ? chung Thuy?t ti?n hoỏ Cỏc dũng v?n ÿ?ng: V?t ch?t Nang l??ng Thụng tin M?C TIấU: 1. Nờu ÿ??c nguyờn t?c c?a cỏc ph??ng phỏp nghiờn c?u t? bào. 2. Nờu ÿ??c ÿ?nh ngh?a t? bào. 3. Nờu ÿ??c cỏc h?c thuy?t t? bào. 4. K? ÿ??c cỏc thu?c tớnh c?a t? bào. 5. Phõn tớch ÿ??c m?c tiờu mụn h?c. 6. Hi?u và k? ÿ??c cỏc v?n ÿ? c?a sinh h?c phõn t?. I. S? L??C L?CH S? CÁC PH??NG PHÁP NGHIấN C?U: T? bào trong c? th? chỳng ta cú kớch th??c nh? g?p 5 l?n ng??ng nhỡn th?y c?a m?t th??ng. Kớch th??c c?a cỏc bào quan trong t? bào cũn nh? h?n nhi?u l?n, do ÿú, l?ch s? nghiờn c?u t? bào g?n li?n v?i s? phỏt tri?n c?a cỏc ph??ng ti?n k? thu?t cựng cỏc ngành v?t lý và hoỏ h?c. Ng??ng th?y c?a m?t ng??i: Hỡnh 1, Hỡnh 2Ebook created by CLB195 Bài gi?ng c?a cỏc BS : Nguy?n Qu?c D?ng _ Tr?n Cụng To?i_Lờ Qu?c S? Kớnh hi?n vi quang h?c (KHVQH) (Hỡnh: kớnh hi?n vi quang h?c) ÿ??c sỏng ch? kho?ng gi?a th? k? XVII và Robert Hook (1655) quan sỏt ÿ??c cỏc h?c tr?ng trong thõn cõy b?c, ụng g?i là khoang (cell = khoang = t? bào). Gi?a th? k? XIX, H?c thuy?t t? bào ra ÿ?i (Schleiden và Schwann) v?i lu?n ÿi?m c? b?n c? th? ÿ?ng và th?c v?t ÿ??c c?u t?o b?i cỏc t? bào cú nhõn. Vào lỳc này, cỏc nhà khoa h?c ch? bi?t r?ng t? bào g?m cú màng, nguyờn sinh ch?t và nhõn.Ebook created by CLB195 Bài gi?ng c?a cỏc BS : Nguy?n Qu?c D?ng _ Tr?n Cụng To?i_Lờ Qu?c S? Kớnh hi?n vi ÿi?n t? (KHVéT) ra ÿ?i (g?m KHVéT xuyờn (Hỡnh: vi nhung mao t? bào ru?t non d??i kớnh hi?n vi ÿi?n t? xuyờn) và KHVéT quột (Hỡnh: H?ng c?u ng??i hỡnh ÿ?a lừm hai mht d??i kớnh hi?n vi ÿi?n t? quột)) trong nh?ng nam 30 th? k? XX, cho phộp quan sỏt cỏc bào quan nh? bờn trong t? bào. Tuy nhiờn, c? KHVQH và KHVéT ch? cho phộp nghiờn c?u cỏc c?u trỳc b?t ÿ?ng mà thụi. Trong th?c t?, c?u trỳc sinh h?c luụn v?n ÿ?ng và ch? cú trong v?n ÿ?ng chỳng m?i th? hi?n ÿ?y ÿ? ch?c nang sinh h?c c?a mỡnh. Mỏy siờu ly tõm ra ÿ?i (1926 Svedberg) cựng cỏc ph??ng phỏp hoỏ lý khỏc nh? s?c ký, ÿi?n di, l?c phõn t? ... cho phộp phõn tỏch, tỏch chi?t cỏc thành ph?n riờng bi?t c?a t? bào. Nh? ÿú cú th? nghiờn c?u kh?i l??ng, kớch th??c, thành ph?n hoỏ h?c c?a chỳng và th?c hi?n cỏc mụ hỡnh tr?n chỳng tr? l?i v?i nhau ÿ? xỏc ÿ?nh cỏc s?n ph?m c?a chỳng (h? th?ng tỏi l?p rỏp). Vi?c theo dừi, xỏc ÿ?nh cỏc s?n ph?m sinh h?c ÿ??c th?c hi?n nh? cỏc quỏ trỡnh ÿỏnh d?u qua vi?c s? d?ng cỏc ch?t ÿ?ng v? phúng x? và ph??ng phỏp phúng x? t? ch?p hohc b?ng ph??ng phỏp hoỏ mụ mi?n d?ch.Ebook created by CLB195 Bài gi?ng c?a cỏc BS : Nguy?n Qu?c D?ng _ Tr?n Cụng To?i_Lờ Qu?c S? Cu?i th?p niờn 70, ph??ng phỏp tỏi t? h?p ADN ra ÿ?i, nh? ÿú, ng??i ta cú th? l?p ÿ??c b?n ÿ? gen, gi?i mó m?t gen l? nhanh chúng hohc ÿ?a m?t gen mong mu?n vào t? bào, s?n xu?t ra cỏc s?n ph?m c?a gen v?i m?t kh?i l??ng l?n ... Cỏc l?nh v?c này t?o thành ngành di truy?n, ngành cụng ngh? gen ph?c v? trong y h?c, d??c h?c, nụng nghi?p, mụi sinh ... Nh? v?y, sinh h?c phỏt tri?n ÿ??c là nh? nhi?u ph??ng phỏp. M?i ph??ng phỏp cú nh?ng ?u và khuy?t ÿi?m riờng, nh?ng t?t c? chỳng cho phộp ta cú m?t cỏi nhỡn t?ng quỏt v? s? s?ng. II. é?I T??NG VÀ M?C TIấU MễN H?C: é?nh ngh?a: T? bào là ÿ?n v? c?u t?o và ch?c nang nh? nh?t c?a c? th? s?ng (Hỡnh: T? bào và cỏc bào quan).Ebook created by CLB195 Bài gi?ng c?a cỏc BS : Nguy?n Qu?c D?ng _ Tr?n Cụng To?i_Lờ Qu?c S? Cỏc h?c thuy?t v? t? bào: T?t c? cỏc c? th? s?ng ÿ??c c?u t?o b?i t? bào và cỏc thành ph?n c?a nú T?t c? cỏc t? bào ÿ?u gi?ng nhau v? mht c?u trỳc hoỏ h?c Cỏc t? bào m?i ÿ??c thành l?p t? s? phõn chia c?a cỏc t? bào ÿó cú s?n Ho?t ÿ?ng c?a c? th? s?ng là t?p h?p cỏc ho?t ÿ?ng và t??ng tỏc gi?a cỏc t? bào c?a c? th?. T? bào cú cỏc thu?c tớnh ch? y?u sau: Tớnh v?n ÿ?ng: s? v?n ÿ?ng sinh h?c bao g?m c? ngh?a c? h?c l?n chuy?n hoỏ, thay ÿ?i khụng ng?ng cỏc c?u trỳc; Tớnh sinh s?n: là kh? nang t?o ra nh?ng phiờn b?n m?i (copy) v?i tớnh ch?t t??ng t? chớnh mỡnh; Tớnh c?m ?ng: là kh? nang thu nh?n thụng tin t? t??ng tỏc v?i mụi tr??ng xung quanh và t? mỡnh bi?n ÿ?i, ÿỏp ?ng v?i ÿi?u ki?n c?a mụi tr??ng; Tớnh ph?c h?p: t? bào ÿ??c c?u t?o t? cỏc phõn t? polyme sinh h?c, trong ÿú cỏc monome phõn b? khụng tu?n hoàn trờn chu?i polyme. Nh? v?y, ÿ?i t??ng c?a t? bào h?c là nghiờn c?u cỏc thu?c tớnh trờn c?a t? bào, nh?ng là m?t cụng vi?c nghiờn c?u t?ng h?p t?t c? cỏc thu?c tớnh mà khụng ph?i là vi?c nghiờn c?u t?ng thu?c tớnh riờng r?. Thụng qua nghiờn c?u, khoa h?c v? t? bào tỡm hi?u b?n ch?t c?a s? s?ng, do ÿú nú cung c?p n?n t?ng cho cỏc khoa h?c v? s?c kho? và b?nh t?t c?a con ng??i và mụi tr??ng. M?c tiờu mụn h?c: 1. Mụ t? ÿ??c t? bào nh? ÿ?n v? c?u trỳc và ch?c nang c? b?n nh?t c?a s? s?ng; 2. Mụ t? ÿ??c cỏc bào quan v?i c?u t?o và ch?c nang bỡnh th??ng c?a chỳng; 3. Gi?i thớch ÿ??c m?i quan h? chht ch? gi?a c?u trỳc và ch?c nang c?a cỏc bào quan, ÿ? nờu ÿ??c s? bi?n ÿ?i c?a c?u trỳc hay ch?c nang s? d?n ÿ?n cỏc r?i lo?n c?a c? th?; 4. N?m ÿ??c nguyờn t?c ý ngh?a c?a cỏc ph??ng phỏp nghiờn c?u và s?n ph?m c?a khoa h?c v? t? bào ÿ? trong ÿi?u ki?n c? th? cú th? ch? ÿ?nh hohc tri?n khai cỏc ph??ng phỏp và s?n ph?m ÿú. III. M?T S? V?N é? CHUNG C?A SINH H?C T? BÀOPHÂN T?: 3.1. S? ti?n húa t? bào t? Procaryot ÿ?n Eucaryot Toàn b? sinh gi?i cú hai lo?i t? bào là Procaryot (t? bào nhõn s?) và Eucaryot (t? bào nhõn hoàn ch?nh). M?t s? tớnh ch?t phõn bi?t gi?a hai lo?i t? bào này nh? sau: So sỏnh t? bào Procaryot và EucaryotEbook created by CLB195 Bài gi?ng c?a cỏc BS : Nguy?n Qu?c D?ng _ Tr?n Cụng To?i_Lờ Qu?c S? éhc ÿi?m Procaryot Eucaryot Màng nhõn Nhi?m s?c th? S? l??ng C?u trỳc Histon, nucleosom Tr?ng thỏi c?a ÿa s? gen T?ng h?p ARN và protein Cỏc bào quan cú màng (Ti th?, L??i n?i Bào, Golgi, Tiờu th?...) Trung th?, thoi vụ s?c B? x??ng t? bào Ribosom Ít Vũng M ? é?ng th?i 70S + Nhi?u Tuy?n tớnh + éúng Tỏch r?i + + + 80S T? Procaryot ÿ?n Eucaryot là m?t b??c ti?n húa r?t dài c?a sinh gi?i, trong ÿú v?n ÿ? then ch?t nh?t là ch?t li?u thụng tin di truy?n. Cỏc c?u trỳc m?i nh? màng nhõn, thoi vụ s?c, nhi?m s?c th? tuy?n tớnh cú s? ng?ng t? ADNprotein vv... ÿ?u nh?m chung m?c ÿớch là giỳp cho t? bào Eucaryot duy trỡ ÿ??c m?t b? mỏy thụng tin di truy?n kh?ng l? so v?i Procaryot. Theo thuy?t ti?n húa, t? bào Eucaryot ÿ??c hỡnh thành t? nh?ng t? bào t??ng t? Procaryot. ? t? bào Procaryot, ta th?y m?t s? ÿo?n màng bào t??ng lừm vào t? bào ch?t, nh? nh?ng c?u trỳc s? khai c?a h? th?ng cỏc màng n?i bào. Cũn ? t? bào Eucaryot, cỏc phõn t? ADN hỡnh vũng v?n cũn t?n t?i trong cỏc bào quan l?n nh? ty th? và l?p th? cú hai l?p màng bao quanh. Cỏc bào quan này c?ng ch?a ribosom 70S và h? th?ng t?ng h?p protein ki?u Procaryot. M?t gi? thuy?t ÿó ÿ??c ÿ?a ra r?ng trong quỏ kh?, ÿó x?y ra s? c?ng sinh gi?a t? bào th?y t? c?a Eucaryot v?i cỏc t? bào Procaryot. S? c?ng sinh này ngày càng chht ch? ÿ?n m?c cỏc thành ph?n Procaryot tr? thành bào quan c?a t? bào ki?u m?i Eucaryot, nh?ng m?i bờn v?n cú b? mỏy thụng tin di truy?n t??ng ÿ?i ÿ?c l?p. Trong ch??ng trỡnh h?c, chỳng ta s? ÿi sõu nghiờn c?u c?u trỳc và ch?c nang c?a cỏc bào quan và b?n thõn t? bào Eucaryot. 3. 2. V?t ch?t Nang l??ng và Thụng tin T? bào cú ba dũng v?n ÿ?ng l?n là v?t ch?t, nang l??ng và thụng tin. Núi cho chớnh xỏc h?n, thỡ quỏ trỡnh s?ng cú th? ÿ??c nghiờn c?u m?t cỏch t??ng ÿ?i riờng r? trờn ba bỡnh di?n núi trờn. éõy c?ng là thu?c tớnh c?a b?t kG c?u trỳc và ch?c nang sinh h?c nào. a. V?t ch?t hay v?t li?u xõy d?ng: bao g?m cỏc phõn t? nh? và cỏc ÿ?i phõn t?. Chỳng ta s? phõn tớch k? h?n thành ph?n c?u t?o húa h?c c?a cỏc t? bào trong bài ti?p theo. ? ÿõy ch? gi?i thi?u v?n t?t cỏc nhúm phõn t? v?t ch?t ch? y?u c?a t? bào. é??ng (sugars). Cỏc phõn t? ÿ??ng hi?u theo ngh?a r?ng bao g?m cỏc lo?i ÿ??ng ÿ?n (monosaccharides) và phõn t? bao g?m t? hai g?c ÿ??ng tr? lờn (di, oligo và polysaccharides). Cỏc phõn t? ÿ??ng ÿúng vai trũ cung c?p nhiờn li?u (nang l??ng) cho t? bào, nh?ng c?ng tham gia vào c?u trỳc ÿ?i phõn t? AND, ARN, c?u trỳc màng, cỏc glycoprotein th? th?, enzym v.v...Ebook created by CLB195 Bài gi?ng c?a cỏc BS : Nguy?n Qu?c D?ng _ Tr?n Cụng To?i_Lờ Qu?c S? Lipid. Lipid (phospholipid, cholestrrol, glycolipid...) là thành ph?n quan tr?ng nh?t c?a cỏc màng sinh ch?t (màng bào t??ng và màng n?i bào). Ngoài ra, lipid cú th? t?n t?i d??i d?ng cỏc h?t nh? phõn tỏn trong bào t??ng và trong mỏu, và tham gia vào vi?c cung c?p nang l??ng cho t? bào. Acid amin và protein. Cú 20 lo?i acid amin c? b?n c?u t?o nờn cỏc ÿ?i phõn t? protein. Nucleotid và acid nucleic. Nucleotid bao g?m g?c baz nit?, g?n v?i g?c ÿ??ng riboz hay deoxyriboz, cỏc g?c ÿ??ng này ÿ??c phosphoryl húa (g?n g?c phosphat). Khỏc v?i acid amin trong protein, nucleotid trong ADN hay ARN ch? g?m 4 lo?i (A, T, G, X hay A, U, G, X). N??c và ch?t ÿi?n gi?i vụ c?. Phõn t? n??c cú tớnh ch?t r?t ÿhc bi?t. Chỳng là cỏc l??ng c?c, cú th? t?o ra liờn k?t hydro v?i nhau. Cỏc liờn k?t này mhc dự ch? mang tớnh t?m th?i và luụn luụn phỏ v? và r?i l?i hỡnh thành l?i, nh?ng nh? ? s? l??ng r?t l?n, chỳng làm cho n??c trong t? bào duy trỡ tr?ng thỏi tinh th? l?ng. Tinh th? l?ng này cú c?u trỳc khỏ x?p, v?i nhi?u kho?ng tr?ng. Kớch th??c cỏc kho?ng tr?ng này khỏ phự h?p v?i kớch th??c chu?i xo?n alpha c?a protein. Nh? v?y, ch? cú trong mụi tr??ng n??c cỏc phõn t? protein m?i ÿ??c ?n ÿ?nh và th?c hi?n cỏc ch?c nang sinh h?c c?a chỳng. Trờn b? mht c?a cỏc ÿ?i phõn t?, cỏc c?u trỳc màng và bào quan khỏc, cỏc phõn t? n??c l??ng c?c ÿ??c phõn cỏch khỏ chht. L?p n??c này, thụng qua cỏc liờn k?t hydro, l?i ?nh h??ng ÿ?n c?u trỳc l?ng c?a mụi tr??ng n??c ? xa h?n, c?ng nh? t?i cỏc c?u trỳc ÿ?i phõn t?, màng và bào quan khỏc. Mhc dự cỏc t??ng tỏc này r?t y?u, nh?ng nh? ? s? l??ng nhi?u, chỳng cú th? ÿúng vai trũ quan tr?ng trong cỏc ÿỏp ?ng c?a t? bào nh? m?t th? th?ng nh?t. b. Nang l??ng. M?i ph?n ?ng sinh húa và quỏ trỡnh sinh h?c ? m?c t? bào, c?n t? bào ÿ?u kốm theo tiờu t?n nang l??ng t? do và d?n ÿ?n xu h??ng t?a nhi?t, phỏ h?y cỏc tr?t t? v?t ch?t trong t? bào. Do v?y t? bào luụn luụn c?n ÿ??c b? sung nang l??ng. Nang l??ng này ÿ??c cung c?p d??i d?ng húa nang c?a adenozin triphosphat (ATP) là phõn t? nh? ÿ??c t?ng h?p ch? y?u trong ty th?. é??ng và m? ÿ??c t? bào nh?p kh?u t? mỏu và d?ch ngo?i bào, chỳng cú ngu?n g?c t? th?c an, hohc t? cỏc mụ d? tr? (gan, c?, mụ m?). c. Thụng tin. Cỏc c?u trỳc c?ng nh? quỏ trỡnh sinh h?c trong t? bào th??ng tuõn theo m?t tr?t t? khụng gian và th?i gian chht ch?. Tr?t t? này ph?n ỏnh ÿhc tớnh thụng tin c?a h? th?ng s?ng. Kho tàng thụng tin chớnh c?a t? bào n?m trong nhõn, b?n g?c c?a thụng tin luụn ÿ??c c?t gi? trong nhõn, ch? cú cỏc b?n sao (mARN ÿ??c chộp ra nhi?u b?n) là ÿ??c g?i ra bào t??ng ÿ? ÿi?u khi?n cỏc quỏ trỡnh sinh h?c c?a t? bào. Thụng tin t? cỏc b?n sao này ÿ??c nhõn ti?p lờn nhi?u l?n n?a d??i d?ng s?p x?p cỏc acid amin trờn chu?i polypeptid c?a protein. Cỏc protein cú th? th?c hi?n r?t nhi?u ch?c nang khỏc nhau. Khỏc v?i b?n g?c thụng tin (AND), cỏc b?n sao và b?n d?ch thụng tin (ARN và protein) ch? t?n t?i trong m?t th?i gian gi?i h?n. é? duy trỡ ho?t ÿ?ng t? bào, m?t dũng thụng tin ph?i ÿ??c duy trỡ th??ng xuyờn t? nhõn ra bào t??ng. éi?u này ÿ??c ph?n ỏnh trong H?c thuy?t trung tõm c?a Sinh h?c phõn t? nh? sau: ADN > ARN > Protein T? bào cũn thu nh?n thụng tin t? mụi tr??ng xung quanh (vớ d? cỏc hormon, cỏc d??c ph?m...) và qua ÿú ÿi?u ch?nh ho?t ÿ?ng c?a mỡnh. Thụng tin này khụng t?n t?i d??i cỏc d?ng van b?n quy ÿ?nh c?u trỳc c?a ÿ?i phõn t?, mà là cỏc tớn hi?u tỏc ÿ?ng ch?n l?c lờn cỏc th? th? ÿhc hi?u. Cỏc th? th? này cú th? thụng qua h? th?ng cỏc ch?t truy?n tin th? hai (cATP, proteinkinaza...) ÿ? tỏc ÿ?ng tr? l?i cỏc thành ph?m c?a t? bào, k? c? t?i nhõn. Nhõn ÿỏp ?ng cỏc thụng tin ng??c dũng này khụng ph?i b?ng cỏch thay ÿ?i c?u trỳc gen c?a mỡnh, mà b?ng cỏch ÿúng hay m? cỏc gen khỏc nhau.

Bài 1: Nhұp môn sinh hӑc phân tӱ _ tұp 1 Bài 2: Màng sinh chҩt _ tұp 1

Bài 3: Vұn chuyӇn vұt chҩt qua màng _ tұp 1 Bài 4: Tiêu thӇ và Peroxisomes _ tұp 2

Bài 5: Lѭӟi nӝi sinh chҩt và Golgi_ tұp 2 Bài 6: Ty thӇ _ tұp 2

Bài 7: Nhân tӃ bào ӣ gian kǤ _ tұp 3

Bài 8: Bӝ xѭѫng tӃ bào _ tұp 3

Bài 9: Sӵ phân bào _ tұp 3

Ebook created by CLB195

1 Lӏch sӱ - Phѭѫng pháp nghiên cӭu

- Kính hiӇn vi quang hӑc - Kính hiӇn vi ÿiӋn tӱ

- Phѭѫng pháp phân tách & tái lҳp ráp

1 Nêu ÿ˱ͫc nguyên t̷c cͯa các ph˱˯ng pháp nghiên cͱu t͇ bào.

2 Nêu ÿ˱ͫc ÿ͓nh nghƭa t͇ bào.

3 Nêu ÿ˱ͫc các h͕c thuy͇t t͇ bào.

4 K͋ ÿ˱ͫc các thu͡c tính cͯa t͇ bào.

5 Phân tích ÿ˱ͫc mͭc tiêu môn h͕c.

6 Hi ͋u và k͋ ÿ˱ͫc các v̭n ÿ͉ cͯa sinh h͕c phân t͵.

* Kính hiӇn vi quang hӑc (KHVQH) (Hình: kính hiӇn vi quang hӑc)ÿѭӧc sáng chӃkhoҧng giӳa thӃ kӹ XVII và Robert Hook (1655) quan sát ÿѭӧc các hӕc trӕng trong thân cây bҩc, ông gӑi là "khoang" (cell = khoang = tӃ bào) Giӳa thӃ kӹ XIX, "HӑcthuyӃt tӃ bào " ra ÿӡi (Schleiden và Schwann) vӟi luұn ÿiӇm cѫ bҧn "cѫ thӇ ÿӝng và thӵc vұt ÿѭӧc cҩu tҥo bӣi các tӃ bào có nhân" Vào lúc này, các nhà khoa hӑc chӍ biӃtrҵng tӃ bào gӗm có màng, nguyên sinh chҩt và nhân.

Ebook created by CLB195

* Kính hiӇn vi ÿiӋn tӱ (KHVÐT) ra ÿӡi (gӗm KHVÐT xuyên (Hình: vi nhung mao tӃbào ruӝt non dѭӟi kính hiӇn vi ÿiӋn tӱ xuyên) và KHVÐT quét (Hình: Hӗng cҫungѭӡi hình ÿƭa lõm hai mһt dѭӟi kính hiӇn vi ÿiӋn tӱ quét)) trong nhӳng năm 30 thӃ

kӹ XX, cho phép quan sát các bào quan nhӓ bên trong tӃ bào Tuy nhiên, cҧ KHVQH

và KHVÐT chӍ cho phép nghiên cӭu các cҩu trúc bҩt ÿӝng mà thôi Trong thӵc tӃ, cҩutrúc sinh hӑc luôn vұn ÿӝng và chӍ có trong vұn ÿӝng chúng mӟi thӇ hiӋn ÿҫy ÿӫ chӭcnăng sinh hӑc cӫa mình

* Máy siêu ly tâm ra ÿӡi (1926- Svedberg) cùng các phѭѫng pháp hoá lý khác nhѭ sҳc

ký,ÿiӋn di, lӑc phân tӱ cho phép phân tách, tách chiӃt các thành phҫn riêng biӋt cӫa

tӃ bào Nhӡ ÿó có thӇ nghiên cӭu khӕi lѭӧng, kích thѭӟc, thành phҫn hoá hӑc cӫachúng và thӵc hiӋn các mô hình trӝn chúng trӣ lҥi vӟi nhau ÿӇ xác ÿӏnh các sҧn phҭmcӫa chúng (hӋ thӕng tái lҳp ráp) ViӋc theo dõi, xác ÿӏnh các sҧn phҭm sinh hӑc ÿѭӧcthӵc hiӋn nhӡ các quá trình ÿánh dҩu qua viӋc sӱ dөng các chҩt ÿӗng vӏ phóng xҥ và phѭѫng pháp phóng xҥ tӵ chөp hoһc bҵng phѭѫng pháp hoá mô miӉn dӏch

* Cuӕi thұp niên 70, phѭѫng pháp tái tә hӧp ADN ra ÿӡi, nhӡ ÿó, ngѭӡi ta có thӇ lұpÿѭӧc "bҧn ÿӗ gen", giҧi mã mӝt gen lҥ nhanh chóng hoһc ÿѭa mӝt gen mong muӕnvào tӃ bào, sҧn xuҩt ra các sҧn phҭm cӫa gen vӟi mӝt khӕi lѭӧng lӟn Các lƭnh vӵcnày tҥo thành ngành di truyӅn, ngành công nghӋ gen phөc vө trong y hӑc, dѭӧc hӑc,nông nghiӋp, môi sinh

* Nhѭ vұy, sinh hӑc phát triӇn ÿѭӧc là nhӡ nhiӅu phѭѫng pháp Mӛi phѭѫng pháp có nhӳng ѭu và khuyӃt ÿiӇm riêng, nhѭng tҩt cҧ chúng cho phép ta có mӝt cái nhìn tәngquát vӅ sӵ sӕng

II Ð ӔI TѬӦNG VÀ MӨC TIÊU MÔN HӐC:

Ð͓nh nghƭa: TӃ bào là ÿѫn vӏ cҩu tҥo và chӭc năng nhӓ nhҩt cӫa cѫ thӇ sӕng (Hình:

TӃ bào và các bào quan)

Ebook created by CLB195

Các h͕c thuy͇t v͉ t͇ bào:

* Tҩt cҧ các cѫ thӇ sӕng ÿѭӧc cҩu tҥo bӣi tӃ bào và các thành phҫn cӫa nó

* Tҩt cҧ các tӃ bào ÿӅu giӕng nhau vӅ mһt cҩu trúc hoá hӑc

* Các tӃ bào mӟi ÿѭӧc thành lұp tӯ sӵ phân chia cӫa các tӃ bào ÿã có sҹn

* Hoҥt ÿӝng cӫa cѫ thӇ sӕng là tұp hӧp các hoҥt ÿӝng và tѭѫng tác giӳa các tӃ bào cӫa

cѫ thӇ

T͇ bào có các thu͡c tính chͯ y͇u sau:

* Tính vұn ÿӝng: sӵ vұn ÿӝng sinh hӑc bao gӗm cҧ nghƭa cѫ hӑc lүn chuyӇn hoá, thay ÿәi không ngӯng các cҩu trúc;

* Tính sinh sҧn: là khҧ năng tҥo ra nhӳng phiên bҧn mӟi (copy) vӟi tính chҩt tѭѫng tӵchính mình;

* Tính cҧm ӭng: là khҧ năng thu nhұn thông tin tӯ tѭѫng tác vӟi môi trѭӡng xung quanh và tӵ mình biӃn ÿәi, ÿáp ӭng vӟi ÿiӅu kiӋn cӫa môi trѭӡng;

* Tính phӭc hӧp: tӃ bào ÿѭӧc cҩu tҥo tӯ các phân tӱ polyme sinh hӑc, trong ÿó các monome phân bӕ không tuҫn hoàn trên chuӛi polyme

* Nhѭ vұy, ÿӕi tѭӧng cӫa tӃ bào hӑc là nghiên cӭu các thuӝc tính trên cӫa tӃ bào, nhѭng là mӝt công viӋc nghiên cӭu tәng hӧp tҩt cҧ các thuӝc tính mà không phҧi là viӋc nghiên cӭu tӯng thuӝc tính riêng rӁ Thông qua nghiên cӭu, khoa hӑc vӅ tӃ bào tìm hiӇu bҧn chҩt cӫa sӵ sӕng, do ÿó nó cung cҩp nӅn tҧng cho các khoa hӑc vӅ sӭckhoҿ và bӋnh tұt cӫa con ngѭӡi và môi trѭӡng

Mͭc tiêu môn h͕c:

1 Mô tҧ ÿѭӧc tӃ bào nhѭ ÿѫn vӏ cҩu trúc và chӭc năng cѫ bҧn nhҩt cӫa sӵ sӕng;

2 Mô tҧ ÿѭӧc các bào quan vӟi cҩu tҥo và chӭc năng bình thѭӡng cӫa chúng;

3 Giҧi thích ÿѭӧc mӕi quan hӋ chһt chӁ giӳa cҩu trúc và chӭc năng cӫa các bào quan,

ÿӇ nêu ÿѭӧc sӵ biӃn ÿәi cӫa cҩu trúc hay chӭc năng sӁ dүn ÿӃn các rӕi loҥn cӫa cѫthӇ;

4 Nҳm ÿѭӧc nguyên tҳc - ý nghƭa cӫa các phѭѫng pháp nghiên cӭu và sҧn phҭm cӫakhoa hӑc vӅ tӃ bào ÿӇ trong ÿiӅu kiӋn cө thӇ có thӇ chӍ ÿӏnh hoһc triӇn khai các phѭѫng pháp và sҧn phҭm ÿó

III M ӜT SӔ VҨN Ðӄ CHUNG CӪA SINH HӐC Tӂ BÀO-PHÂN TӰ:

3.1 S͹ ti͇n hóa t͇ bào tͳ Procaryot ÿ͇n Eucaryot

* Toàn bӝ sinh giӟi có hai loҥi tӃ bào là Procaryot (tӃ bào nhân sѫ) và Eucaryot (tӃbào nhân hoàn chӍnh) Mӝt sӕ tính chҩt phân biӋt giӳa hai loҥi tӃ bào này nhѭ sau:

So sánh tӃ bào Procaryot và Eucaryot

Ðһc ÿiӇm Procaryot EucaryotMàng nhân

NhiӉm sҳc thӇ

Sӕ lѭӧngCҩu trúc Histon,nucleosom Trҥng thái cӫa ÿa

sӕ gen Tәng hӧp ARN

và protein Các bào quan có màng (Ti thӇ,Lѭӟi nӝi Bào, Golgi, Tiêu thӇ )Trung thӇ, thoi

vô sҳc

Bӝ xѭѫng tӃ bào Ribosom

-ÍtVòng-

MӣÐӗng thӡi-

-70S

-+

NhiӅuTuyӃn tính +

ÐóngTách rӡi+

++80S

* Tӯ Procaryot ÿӃn Eucaryot là mӝt bѭӟc tiӃn hóa rҩt dài cӫa sinh giӟi, trong ÿó vҩn

ÿӅ then chӕt nhҩt là chҩt liӋu thông tin di truyӅn Các cҩu trúc mӟi nhѭ màng nhân, thoi vô sҳc, nhiӉm sҳc thӇ tuyӃn tính có sӵ ngѭng tө ADN-protein vv ÿӅu nhҵmchung mөc ÿích là giúp cho tӃ bào Eucaryot duy trì ÿѭӧc mӝt bӝ máy thông tin di truyӅn khәng lӗ so vӟi Procaryot Theo thuyӃt tiӃn hóa, tӃ bào Eucaryot ÿѭӧc hình thành tӯ nhӳng tӃ bào tѭѫng tӵ Procaryot Ӣ tӃ bào Procaryot, ta thҩy mӝt sӕ ÿoҥnmàng bào tѭѫng lõm vào tӃ bào chҩt, nhѭ nhӳng cҩu trúc sѫ khai cӫa hӋ thӕng các màng nӝi bào Còn ӣ tӃ bào Eucaryot, các phân tӱ ADN hình vòng vүn còn tӗn tҥitrong các bào quan lӟn nhѭ ty thӇ và lҥp thӇ có hai lӟp màng bao quanh Các bào quan này cNJng chӭa ribosom 70S và hӋ thӕng tәng hӧp protein kiӇu Procaryot Mӝt giҧthuyӃt ÿã ÿѭӧc ÿѭa ra rҵng trong quá khӭ, ÿã xҧy ra sӵ cӝng sinh giӳa tӃ bào thӫy tәcӫa Eucaryot vӟi các tӃ bào Procaryot Sӵ cӝng sinh này ngày càng chһt chӁ ÿӃn mӭccác thành phҫn Procaryot trӣ thành bào quan cӫa tӃ bào kiӇu mӟi - Eucaryot, nhѭngmӛi bên vүn có bӝ máy thông tin di truyӅn tѭѫng ÿӕi ÿӝc lұp

* Trong chѭѫng trình hӑc, chúng ta sӁ ÿi sâu nghiên cӭu cҩu trúc và chӭc năng cӫacác bào quan và bҧn thân tӃ bào Eucaryot

3 2 V̵t ch̭t - Năng l˱ͫng và Thông tin

TӃ bào có ba dòng vұn ÿӝng lӟn là vұt chҩt, năng lѭӧng và thông tin Nói cho chính xác hѫn, thì quá trình sӕng có thӇ ÿѭӧc nghiên cӭu mӝt cách tѭѫng ÿӕi riêng rӁ trên

ba bình diӋn nói trên Ðây cNJng là thuӝc tính cӫa bҩt kǤ cҩu trúc và chӭc năng sinh hӑc nào

a V̵t ch̭t hay v̵t li͏u xây d͹ng: bao gӗm các phân tӱ nhӓ và các ÿҥi phân tӱ Chúng

ta sӁ phân tích kӻ hѫn thành phҫn cҩu tҥo hóa hӑc cӫa các tӃ bào trong bài tiӃp theo Ӣÿây chӍ giӟi thiӋu vҳn tҳt các nhóm phân tӱ vұt chҩt chӫ yӃu cӫa tӃ bào

* Ðѭӡng (sugars) Các phân tӱ ÿѭӡng hiӇu theo nghƭa rӝng bao gӗm các loҥi ÿѭӡngÿѫn (monosaccharides) và phân tӱ bao gӗm tӯ hai gӕc ÿѭӡng trӣ lên (di-, oligo- và

Ebook created by CLB195

* Lipid Lipid (phospholipid, cholestrrol, glycolipid ) là thành phҫn quan trӑng nhҩtcӫa các màng sinh chҩt (màng bào tѭѫng và màng nӝi bào) Ngoài ra, lipid có thӇ tӗntҥi dѭӟi dҥng các hҥt nhӓ phân tán trong bào tѭѫng và trong máu, và tham gia vào viӋc cung cҩp năng lѭӧng cho tӃ bào

* Acid amin và protein Có 20 loҥi acid amin cѫ bҧn cҩu tҥo nên các ÿҥi phân tӱprotein

* Nucleotid và acid nucleic Nucleotid bao gӗm gӕc baz nitѫ, gҳn vӟi gӕc ÿѭӡngriboz hay deoxyriboz, các gӕc ÿѭӡng này ÿѭӧc phosphoryl hóa (gҳn gӕc phosphat) Khác vӟi acid amin trong protein, nucleotid trong ADN hay ARN chӍ gӗm 4 loҥi (A,

T, G, X hay A, U, G, X)

* Nѭӟc và chҩt ÿiӋn giҧi vô cѫ Phân tӱ nѭӟc có tính chҩt rҩt ÿһc biӋt Chúng là các lѭӥng cӵc, có thӇ tҥo ra liên kӃt hydro vӟi nhau Các liên kӃt này mһc dù chӍ mang tính tҥm thӡi và luôn luôn phá vӥ và rӗi lҥi hình thành lҥi, nhѭng nhӡ ӣ sӕ lѭӧng rҩtlӟn, chúng làm cho nѭӟc trong tӃ bào duy trì trҥng thái tinh thӇ lӓng Tinh thӇ lӓngnày có cҩu trúc khá xӕp, vӟi nhiӅu khoҧng trӕng Kích thѭӟc các khoҧng trӕng này khá phù hӧp vӟi kích thѭӟc chuӛi xoҳn alpha cӫa protein Nhӡ vұy, chӍ có trong môi trѭӡng nѭӟc các phân tӱ protein mӟi ÿѭӧc әn ÿӏnh và thӵc hiӋn các chӭc năng sinh hӑc cӫa chúng Trên bӅ mһt cӫa các ÿҥi phân tӱ, các cҩu trúc màng và bào quan khác, các phân tӱ nѭӟc lѭӥng cӵc ÿѭӧc phân cách khá chһt Lӟp nѭӟc này, thông qua các liên kӃt hydro, lҥi ҧnh hѭӣng ÿӃn cҩu trúc lӓng cӫa môi trѭӡng nѭӟc ӣ xa hѫn, cNJngnhѭ tӟi các cҩu trúc ÿҥi phân tӱ, màng và bào quan khác Mһc dù các tѭѫng tác này rҩt yӃu, nhѭng nhӡ ӣ sӕ lѭӧng nhiӅu, chúng có thӇ ÿóng vai trò quan trӑng trong các ÿáp ӭng cӫa tӃ bào nhѭ mӝt thӇ thӕng nhҩt

b Năng l˱ͫng Mӑi phҧn ӭng sinh hóa và quá trình sinh hӑc ӣ mӭc tӃ bào, cұn tӃ bào

ÿӅu kèm theo tiêu tӕn năng lѭӧng tӵ do và dүn ÿӃn xu hѭӟng tӓa nhiӋt, phá hӫy các trұt tӵ vұt chҩt trong tӃ bào Do vұy tӃ bào luôn luôn cҫn ÿѭӧc bә sung năng lѭӧng.Năng lѭӧng này ÿѭӧc cung cҩp dѭӟi dҥng hóa năng cӫa adenozin triphosphat (ATP)

là phân tӱ nhӓ ÿѭӧc tәng hӧp chӫ yӃu trong ty thӇ Ðѭӡng và mӥ ÿѭӧc tӃ bào nhұpkhҭu tӯ máu và dӏch ngoҥi bào, chúng có nguӗn gӕc tӯ thӭc ăn, hoһc tӯ các mô dӵ trӳ(gan, cѫ, mô mӥ)

c Thông tin Các cҩu trúc cNJng nhѭ quá trình sinh hӑc trong tӃ bào thѭӡng tuân theo mӝt trұt tӵ không gian và thӡi gian chһt chӁ Trұt tӵ này phҧn ánh ÿһc tính thông tin cӫa hӋ thӕng sӕng "Kho tàng thông tin" chính cӫa tӃ bào nҵm trong nhân, "bҧn gӕc"cӫa thông tin luôn ÿѭӧc cҩt giӳ trong nhân, chӍ có các "bҧn sao" (mARN ÿѭӧc chép ra nhiӅu bҧn) là ÿѭӧc gӣi ra bào tѭѫng ÿӇ ÿiӅu khiӇn các quá trình sinh hӑc cӫa tӃ bào Thông tin tӯ các bҧn sao này ÿѭӧc nhân tiӃp lên nhiӅu lҫn nӳa dѭӟi dҥng sҳp xӃp các acid amin trên chuӛi polypeptid cӫa protein Các protein có thӇ thӵc hiӋn rҩt nhiӅuchӭc năng khác nhau Khác vӟi bҧn gӕc thông tin (AND), các bҧn sao và bҧn dӏchthông tin (ARN và protein) chӍ tӗn tҥi trong mӝt thӡi gian giӟi hҥn ÐӇ duy trì hoҥtÿӝng tӃ bào, mӝt dòng thông tin phҧi ÿѭӧc duy trì thѭӡng xuyên tӯ nhân ra bào tѭѫng.ÐiӅu này ÿѭӧc phҧn ánh trong "Hӑc thuyӃt trung tâm" cӫa Sinh hӑc phân tӱ nhѭ sau: ADN -> ARN -> Protein

* TӃ bào còn thu nhұn thông tin tӯ môi trѭӡng xung quanh (ví dө các hormon, các dѭӧc phҭm ) và qua ÿó ÿiӅu chӍnh hoҥt ÿӝng cӫa mình Thông tin này không tӗn tҥidѭӟi các dҥng văn bҧn quy ÿӏnh cҩu trúc cӫa ÿҥi phân tӱ, mà là các tín hiӋu tác ÿӝngchӑn lӑc lên các thө thӇ ÿһc hiӋu Các thө thӇ này có thӇ thông qua hӋ thӕng các chҩttruyӅn tin thӭ hai (c-ATP, proteinkinaza ) ÿӇ tác ÿӝng trӣ lҥi các thành phҫm cӫa tӃbào, kӇ cҧ tӟi nhân Nhân ÿáp ӭng các thông tin ngѭӧc dòng này không phҧi bҵngcách thay ÿәi cҩu trúc gen cӫa mình, mà bҵng cách ÿóng hay mӣ các gen khác nhau

Cҧ ba dòng vұn ÿӝng vұt chҩt, năng lѭӧng và thông tin có liên quan mұt thiӃt vӟinhau.

IV TÓM TҲT:

T͇ bào là ÿ˯n v͓ c̭u t̩o và chͱc năng c˯ b̫n cͯa c˯ th͋ s͙ng Vi͏c nghiên cͱu t͇ bào th͹c hi͏n d͹a trên s͹ phát tri͋n cͯa cͯa các khoa h͕c khác S͹ phát tri͋n cͯa khoa h͕c v͉ t͇ bào l̩i phͭc vͭ cho các khoa h͕c v͉ y t͇, nông nghi͏p, môi sinh Các v̭n ÿ͉ th˱ͥng ÿ˱ͫc ÿ̿t ra trong nghiên cͱu là: (1) Quá trình ti͇n hoá tͳ

Prokaryote ÿ͇n Eukaryote; (2) S͹ v̵n ÿ͡ng cͯa ba dòng v̵t ch̭t, năng l˱ͫng và thông tin

Ð͙i t˱ͫng nghiên cͱu cͯa khoa h͕c v͉ t͇ bào là 4 thu͡c tính cͯa nó: v̵n ÿ͡ng, sinh s̫n, c̫m ͱng và s͹ phͱc hͫp trong c̭u t̩o Mͭc tiêu chính cͯa môn h͕c là n̷m vͷng c̭u trúc và chúc năng cͯa tͳng bào quan qua ÿó nêu b̵t m͙i liên h͏ ch̿t chͅ giͷa c̭u trúc và chͱc năng.

Tӯ khoá:

Kính hi͋n vi quang h͕c - Kính hi͋n vi ÿi͏n t͵ (xuyên, quét) - H͕c thuy͇t t͇ bào - Ph˱˯ng pháp phân tách và tái l̷p ráp - Ph˱˯ng pháp phóng x̩ t͹ chͭp - Ph˱˯ng pháp hoá mô mi͍n d͓ch - Ph˱˯ng pháp tái t͝ hͫp AND - Tính v̵n ÿ͡ng - Tính sinh s̫n - Tính c̫m ͱng - Tính phͱc t̩p - Prokaryote - Eucaryote - V̵t ch̭t - Năng l˱ͫng

- Thông tin

Tài liӋu tham khҧo:

1 James D.Watson: Molecular Biology of The Cell, 1995, third edition,

Garland Publishing Inc., p.477-506

2 Baudhuin: Cytologie,1997, Université Catholique de Louvain

3 W E Ganong: Review of Medical Physiology, thirteen edition, Lange

medical book, 1991, p.10-26

1 ÐӎNH NGHƬA

2 LIPID CӪA MÀNG 2.1 CҨU TҤO: PHOSPHOLIPID, CHOLESTEROL, GLYCOLIPID

2.2 TÍNH CHҨT: TÍNH TӴ KHÉP KÍN TÍNH LӒNG

3 PROTEIN CӪA MÀNG:

Ebook created by CLB195

4 GLUCID CӪA MÀNG 4.1 GLYCOPROTEIN 4.2 PROTEOGLYCAN

5 CÁC TÍNH CHҨT CӪA MÀNG TÍNH TӴ KHÉP KÍN, TÍNH LӒNG, TÍNH BҨT ÐӔI XӬNG

M ӨC TIÊU:

1 Thu ͡c và phân tích ÿ˱ͫc ÿ͓nh nghƭa

2 K ͋ tên các lo̩i lipid cͯa màng và phân tích ÿ̿c ÿi͋m c̭u trúc cͯa chúng

3 K ͋ tên các lo̩i protein cͯa màng và phân tích ÿ̿c ÿi͋m c̭u trúc cͯa chúng

4 K͋ tên các lo̩i glucid cͯa màng và phân tích ÿ̿c ÿi͋m c̭u trúc cͯa chúng

5 Gi ̫i thích ÿ˱ͫc hai tính ch̭t cͯa màng

6 Gi ̫i thích ÿ˱ͫc c̭u trúc b̭t ÿ͙i xͱng cͯa màng

I Ð ӎNH NGHƬA: (Hình:Sѫ ÿӗ hình ҧnh 3 chiӅu cӫa màng tӃ bào)

* Màng vô cùng quan trӑng ÿӕi vӟi sӵ sӕng cӫa tӃ bào Màng bào tѭѫng bao bӑc tӃbào, xác ÿӏnh giӟi hҥn cӫa nó và duy trì sӵ khác biӋt rõ rӋt giӳa môi trѭӡng bên trong

tӃ bào (còn gӑi là bào tѭѫng) và môi trѭӡng bên ngoài tӃ bào (còn gӑi là môi trѭӡngngoҥi bào) Màng nӝi bào ӣ lѭӟi nӝi sinh chҩt, Golgi, ty thӇ và các bào quan có màng khác cӫa tӃ bào Eukaryote duy trì sӵ khác biӋt giӳa môi trѭӡng bên trong mӛi bào quan và dӏch bào tѭѫng

* Ðӏnh nghƭa: Dù có nhiӅu chӭc năng khác nhau, mӑi màng sinh chҩt ÿӅu có mӝt cҩutrúc chung: chúng ÿӅu gӗm mӝt lӟp cӵc mӓng các phân tӱ lipid và protein gҳn vӟinhau bҵng các liên kӃt phi hoá trӏ cùng mӝt ít glucid ӣ mһt ngoài tӃ bào Các màng tӃbàoÿӅu là nhӳng cҩu trúc ÿӝng và lӓng, trong ÿó phҫn lӟn các phân tӱ có thӇ di ÿӝngkhҳp bӅ mһt cӫa màng

Hình:Màng sinh chҩt vӟi các phân tӱ lipid, protein và glucid

Hình:Màng sinh chҩt dѭӟi kính hiӇn vi ÿiӋn tӱ xuyên

II LIPID C ӪA MÀNG:

* Lipid tҥo thành cҩu trúc cѫ bҧn cӫa màng và quyӃt ÿӏnh nhӳng tính chҩt quan trӑngnhѭ tính tӵ khép kín, tính lӓng và tính bҩt ÿӕi xӭng cӫa màng Có thӇ nói, lipid là thành phҫn chӫ yӃu thӵc hiӋn chӭc năng và cҩu trúc cӫa màng

* Lipid màng bao gӗm ba loҥi chính: phospholipid, cholesterol và glycolipid

* Các phân tӱ lipid màng có ÿһc ÿiӇm lѭӥng tính, chӭa cҧ hai thành phҫn ѭa nѭӟc và

kӷ nѭӟc Chúng sҳp xӃp thành hai lӟp, quay ÿuôi kӷ nѭӟc vào nhau, hѭӟng ÿҫu ѭanѭӟc vӅ hai phía bӅ mһt cӫa màng

Hình:Sѫ ÿӗ sҳp xӃp các phân tӱ lipid , hình 3 chiӅu

Ebook created by CLB195

2.1 Phospholipid

*Phân tӱ phospholipid gӗm ba thành phҫn: (1) Gӕc amin và gӕc acid phosphoric có thӇ ÿiӋn ly tҥo thành ion dѭѫng và âm (thành phҫn "ѭa nѭӟc"); (2) Hai gӕc acid béo không tan trong nѭӟc (thành phҫn "kӷ nѭӟc"); (3) Gӕc glycérin liên kӃt thành phҫn ѭanѭӟc và kӷ nѭӟc

+ Sphingomyelin (gӕc amin cNJng là cholin)

* Các gӕc amin ÿӅu tích ÿiӋn dѭѫng, ÿiӋn tích này ÿѭӧc trung hoà bӣi ÿiӋn tích âm cӫa gӕc phosphat Riêng serin có chӭa thêm mӝt ÿiӋn tích âm, do ÿó phân tӱ

phosphatidyl-serin không trung hoà vӅ ÿiӋn mà lҥi tích ÿiӋn âm

Ebook created by CLB195

* Trong cҩu trúc micelle, các ÿuôi kӷ nѭӟc liên kӃt vӟi nhau thành mӝt khӕi, bao bӑcbên ngoài là các ÿҫu ѭa nѭӟc Nhӡ có bӅ mһt phân cӵc, hҥt micelle phân tán ÿѭӧctrong môi trѭӡng nѭӟc nhѭ nhӳng giӑt mӥ nhӓ li ti Ðây chính là kiӇu cҩu trúc cӫacác hҥt lipoprotein vұn chuyӇn trong máu

* Cҩu trúc liposom tҥo ra các nang, bên trong chӭa môi trѭӡng nѭӟc, toàn bӝ nang này cNJng tӗn tҥi bӅn vӳng trong môi trѭӡng nѭӟc Nang ÿѭӧc bao bӑc bӣi mӝt lӟpmàng lipid gӗm hai lӟp phân tӱ, sao cho bӅ mһt cӫa màng cҧ tӯ hai phía ÿӅu ÿѭӧc che phӫ bӣi các ÿҫu ѭa nѭӟc Ðây chính là mô hình cҩu tҥo màng lipid kép cӫa tӃ bào

Ý nghƭa sinh hӑc:

* Nhӡ tính tӵ khép kín mà màng luôn có xác ÿӏnh ranh giӟi rõ ràng vӟi môi trѭӡng;

* Màng có thӇ thӵc hiӋn ÿѭӧc các quá trình thӵc bào và xuҩt bào;

* Màng phҧi ÿѭӧc tәng hӧp trên cѫ sӣ màng sҹn có

2.5 Tính l͗ng

* Tính chҩt lӓng cNJng do thành phҫn lipid quyӃt ÿӏnh Mһc dù khi liên kӃt vӟi nhau, các chuӛi kӷ nѭӟc có xu hѭӟng hình thành mӝt cҩu trúc tinh thӇ, nhѭng là mӝt "tinh thӇ lӓng" Tính chҩt thӇ hiӋn trѭӟc hӃt qua chuyӇn ÿӝng cӫa các phân tӱ lipid:

* ChuyӇn ÿӝng ÿәi chӛ cho phân tӱ lipid bên cҥnh, cùng lӟp chuyӇn ÿӝng này có tҫnsuҩt khoҧng 1/107 giây

* ChuyӇn chә sang lӟp ÿӕi diӋn (flip-flop): muӕn thӵc hiӋn ÿiӅu này, không nhӳngphân tӱ phҧi quay ÿuôi kӷ nѭӟc 1800 mà còn phҧi ÿѭa phҫn ѭa nѭӟc chuyӇn ÿӝngxuyên qua lӟp "mӥ" (acid béo) Vì vұy, tҫn suҩt chuyӇn ÿӝng này rҩt thҩp (1

lҫn/tháng) Màng tӃ bào chӭa enzym ÿһc biӋt xúc tác cho chuyӇn ÿӝng này

* ChuyӇn ÿӝng quay quanh trөc

* Tính lӓng phө thuӝc vào:

* NhiӋt ÿӝ: nhiӋt ÿӝ tăng thì tính lӓng tăng theo

Hình:Sѫ ÿӗ minh hoҥ tính lӓng phө thuӝc vào nhiӋt ÿӝ

* Thành phҫn hoá hӑc cӫa các lipid: ÿuôi kӷ nѭӟc ngҳn thì tính lӓng tăng, tӹ lӋ

cholesterol tăng thì tính lӓng giҧm

Ý nghƭa sinh hӑc:

* Nhӡ có tính lӓng, màng bào tѭѫng có tính mӅm dҿo, ÿàn hӗi và bӅn vӳng, nó có thӇbiӃn dҥng, gҩp nӃp trong các chuyӇn ÿӝng (chuyӇn ÿӝng giҧ túc)

* Có thӇ tӵ tәng hӧp và thӵc hiӋn các quá trình hӧp màng nhѭ nhұp bào, xuҩt bào

* NhiӅu quá trình enzym: diӉn ra trên bӅ mһt màng vӟi hoҥt tính cao nhѭng vӟi trұt tӵnhҩt ÿӏnh

Hình: ChuyӇn ÿӝng giҧ túc trong quá trình thӵc bào: toàn cҧnh,thò giҧ túc,bҳt mӗi,

ÿѭa vào TB

Ebook created by CLB195

III PROTEIN MÀNG:

* Tӹ lӋ vӅ mһt khӕi lѭӧng giӳa protein/lipid màng khoҧng 1/1, nhѭng protein có phân

tӱ lӟn hѫn lipid nhiӅu, nên xét vӅ mһt sӕ lѭӧng thì trung bình trên màng cӭ 50 phân tӱlipid mӟi có 1 phân tӱ protein Do ÿó, có thӇ ví protein nhѭ nhӳng "hòn ÿҧo" trên "ÿҥidѭѫng"chҩt béo mà các "hòn ÿҧo" này có kích thѭӟc và gӗm nhiӅu loҥi khác nhau Chúng có thӇ ÿѭӧc phân thành hai loҥi chính: protein xuyên màng và protein cұnmàng

Hình:Sӵ phân bӕ cӫa các "hòn ÿҧo" prôtêin trên "ÿҥi dѭѫng" chҩt béo

3.1 Protein xuyên màng

* Protein xuyên màng bao gӗm thành phҫn kӷ nѭӟc và thành phҫn ѭa nѭӟc

* Thành phҫn kӷ nѭӟc không phân cӵc nên có thӇ nҵm chìm trong lӟp lipid màng, và

1 protein có thӇ chӭa mӝt hay nhiӅu ÿoҥn kӷ nѭӟc nên có thӇ "xuyên màng" mӝt hay nhiӅu lҫn

* Thành phҫn ѭa nѭӟc thì phân cӵc và hay tích ÿiӋn, do ÿó có thӇ "nәi" trên bӅ mһtmàng (trong hoһc ngoài)

Hình:Protein xuyên màng

* Hӧp chҩt ÿѭӡng cӫa màng gӗm hai loҥi chính:

- Glycoprotein

- Proteoglycan thӵc ra cNJng là mӝt loҥi glycoprotein ÿһc biӋt, nó ÿѭӧc tӃ bào tiӃt ra môi trѭӡng xung quanh ÿӇ tҥo thành chҩt nӅn quanh các tӃ bào liên kӃt (ví dө tӃ bào sөn)

* Lӟp trong và ngoài màng có các thành phҫn lipid khác nhau Ӣ mһt ngoài, có nhiӅuphostatidyl-cholin và sphingomyelin chӭa tӹ lӋ acid béo bão hoà cao nên lӟp ngoài ít lӓng hѫn so vӟi lӟp trong Mһt trong lҥi chӭa nhiӅu phosphatidyl-serin tích ÿiӋn âm nênÿiӋn tích trong màng âm hѫn so vӟi ngoài

* Ðѭӡng chӍ tұp trung ngoài màng và tҥo thành lӟp áo tӃ bào (glycocalix hay cell coat)

* Protein xuyên màng mӝt hoһc nhiӅu lҫn tҥo cho màng cҩu trúc bҩt ÿӕi xӭng ÿӗngthӡi có thӇ tҥo thành kênh cho các phân tӱ nhӓ ѭa nѭӟc lӑt qua màng hoһc hình thành nhӳng tâm hoҥt ÿӝng enzym cho màng Protein cұn màng gӗm các protein hoһc luôn nҵm phía bào tѭѫng hoһc luôn nҵm hѭӟng vӅ phía ngoҥi bào

Tӯ khoá:

Màng bào t˱˯ng - Màng n͡i bào - Bào t˱˯ng - Ngo̩i bào - Phospholipid -

Cholesterol - Glycolipid - Protein xuyên màng - Protein c̵n màng - Glycoprotein - Proteoglycan - Tính l͗ng - Tính liên tͭc - Tính b̭t ÿ͙i xͱng - Micelle - Liposom

Tài liӋu tham khҧo:

V ұn chuyӇn phân tӱ chҩt tan và khӕi lӟn

2 V ұn chuyӇn phân tӱ chҩt tan:

Khu Ӄch tán ÿѫn giҧn Protein trung gian vұn chuyӇn qua màng Protein t ҧi:

Th ө ÿӝng Tích c ӵc: bѫm Na+/K+, b ѫm H+, gradient Na

T әn thѭѫng do rӕi loҥn VC tích cӵc Protein kênh

So sánh protein t ҧi và kênh

3 V ұn chuyӇn phân tӱ khӕi lӟn:

Xu ҩt bào: liên tөc hoһc ÿiӅu khiӇn Nhұp bào:

Ҭm bào

Nh ұp bào qua trung gian thө thӇ

Th ӵc bào

I Ð ҤI CѬѪNG:

* Các màng sinh chҩt ÿang hoҥt ÿӝng ÿӅu có thuӝc tính là gây ra mӝt sӵ chênh lӋch

vӅ nӗng ÿӝ cӫa các chҩt hoà tan giӳa hai phía cӫa màng Ðây là ÿiӅu kiӋn cҫn thiӃtcho viӋc thӵc hiӋn mӑi chӭc năng cӫa tӃ bào sӕng và là kӃt quҧ cân bҵng ÿӝng giӳacác quá trình trao ÿәi, vұn chuyӇn vұt chҩt (VCVC) liên tөc qua màng Chênh lӋchnӗng ÿӝ có thӇ ÿһc trѭng bҵng mӝt vectѫ gӑi là gradient nӗng ÿӝ và có hѭӟng ÿi tӯphía nӗng ÿӝ cao ÿӃn phía có nӗng ÿӝ thҩp Gradient nӗng ÿӝ tҥo ra mӝt thӃ năng Vұtchҩt có xu hѭӟng tӵ nhiên trӣ vӅ thӃ năng tӕi thiӇu, nghƭa là các chҩt hòa tan có xu hѭӟngvұn ÿӝng xuôi chiӅu vectѫ gradient nӗng ÿӝvà triӋt tiêu gradient

Màng sinh chҩt (MSC) chӍ có thӇ VCVC ngѭӧc chiӅu gradient và làm tăng trӏ sӕ các gradient nӗng ÿӝ qua màng khi ÿѭӧc cung cҩp năng lѭӧng Năng lѭӧng tӵ do do ATP cung cҩp ÿѭӧc chuyӇn thành thӃ năng cӫa gradient nӗng ÿӝ vұt chҩt qua màng ThӃnăng này cNJng là mӝt dҥng năng lѭӧng tӵ do và có thӇ ÿѭӧc tӃ bào sӱ dөng trong viӋcthӵc hiӋn các công khác nhau Vì vұy, VCVC qua màng có thӇ ÿѭӧc phân biӋt thành vұn chuyӇn tích cӵc (ngѭӧc chiӅu gradient, cҫn cung cҩp năng lѭӧng) và vұn chuyӇnthө ÿӝng (xuôi chiӅu gradient, không cҫn cung cҩp thêm năng lѭӧng).

* VCVC qua màng còn ÿѭӧc phân biӋt thành ÿѫ n vұn hay hiӋp vұn Ðѫn vұn là vұnchuyӇn mӝt chҩt qua màng mӝt cách ÿӝc lұp, không kèm vұn chuyӇn chҩt khác HiӋpvұn là hiӋn tѭӧng hai phân tӱ khác nhau ÿѭӧc ÿӗng thӡi qua cùng mӝt vӏ trí trên màng, trong ÿó có mӝt chҩt ÿѭӧc vұn chuyӇn ngѭӧc chiӅu gradient, năng lѭӧng cҫnthiӃt cho quá trình này ÿѭӧc cung cҩp tӯ sӵ vұn chuyӇn cӫa chҩt thӭ hai xuôi chiӅugradient Nhѭ vұy, hiӋp vұn cNJng là mӝt dҥng ÿһc biӋt cӫa vұn chuyӇn tích cӵc nhѭng

sӱ dөng năng lѭӧng không do ATP cung cҩp HiӋp vұn phân biӋt thành ÿӗng vұn và ÿӕi vұn NӃu hai phân tӱ vұn chuyӇn cùng chiӅu (ÿӅu tӯ trong ra ngoài hoһc tӯ ngoài vào trong), ta có hiӋn tѭӧng ÿӗng vұn Khi hai phân tӱ ÿѭӧc vұn chuyӇn theo kiӇutraoÿәi, mӝt tӯ trong ra, mӝt tӯ ngoài vào, ÿó là ÿӕi vұn

Ebook created by CLB195

* Vұt chҩt có thӇ qua màng dѭӟi dҥng phân tӱ hay ion hoà tan, nhѭng cNJng có thӇdѭӟi dҥng hҥt không tan hoһc khӕi khá lӟn VCVC khӕi lӟn chia thành nhұp bào và xuҩt bào (nuӕt vào hay tӕng ra) Nhұp bào chia thành ҭm bào (uӕng, nhұp bào không ÿһc hiӋu) và nhұp bào qua thө thӇ Mӝt trѭӡng hӧp ÿһc biӋt cӫa nhұp bào qua thө thӇ

là hiӋn tѭӧng thӵc bào (ăn) Vұn chuyӇn khӕi lӟn thӵc hiӋn qua cѫ chӃ hӧp màng, và ÿѭӧc coi là vұn chuyӇn tích cӵc vì kèm theo tiêu tӕn năng lѭӧng do ATP cung cҩp

* Tóm tҳt phân loҥi sӵ vұn chuyӇn vұt chҩt qua màng:

1 Tiêu thө năng lѭӧng tӵ do hay không?

- Có 1.1 Vұn chuyӇn tích cӵc

- Không 1.2 Vұn chuyӇn thө ÿӝng, khuӃch tán:

1.2.1.- KhuӃch tán ÿѫn giҧn

1.2.2.- KhuӃch tán qua protein trung gian

2 Vұn chuyӇn ÿӝc lұp hay kӃt hӧp hai chҩt?

2 Protein trung gian v̵n chuy͋n qua màng:

Phân tӱ phân cӵc và ion không tan trong lipid nên không thӇ lӑt qua màng bҵngkhuӃch tán ÿѫn giҧn Chúng chӍ có thӇ qua màng nhӡprotein trung gian trong màng

Ðây là các protein xuyên màng và có ÿӝ ÿһc hiӋu nhҩt ÿӏnh vӟi chҩt mà chúng vұnchuyӇn ÐiӅu này có nghƭa là mӛi loҥi protein chӍ vұn chuyӇn mӝt loҥi phân tӱ hay ion nào ÿó Có hai kiӇu hoҥt ÿӝng cӫa protein trung gian vұn chuyӇn:

Ebook created by CLB195

-Protein tҧi(carrier, transporter): là protein xuyên màng có tâm gҳn phân tӱ cҫn vұnchuyӇn và sau khi gҳn, chúng thay ÿәi cҩu hình không gian sao cho tâm gҳn này ÿѭӧc

"mӣ" vӅ phía bên kia cӫa màng

-Protein kênh (chanel): tҥo thành mӝt lӛ hәng xuyên qua màng làm phân tӱ phân cӵchay ion có thӇ ÿi qua mà không cҫn phҧi tiӃp xúc vӟi lipid

Nhӡprotein trung gian vұn chuyӇnnên tӕc ÿӝ khuӃch tán xuôi chiӅu gradient có thӇtăng vӑt nhiӅu lҫn Tuy nhiên, khi nӗng ÿӝ chҩt cҫn vұn chuyӇn quá lӟn so vӟi sӕlѭӧng protein trung gian, ta có hiӋn tѭӧng bão hoà, nghƭa là tӕc ÿӝ không thӇ tăngthêm hѫn nӳa

a Protein tҧi:

- Trong vұn chuyӇn thө ÿӝng:

Ví dө quá trình vұn chuyӇn và trao ÿәi ion HCO3- và H+ӣ hӗng cҫu:

Trong mao mҥch các mô, nӗng ÿӝ CO2 cao, chҩt này khuӃch tán tӵ do qua màng hӗng cҫu Trong hӗng cҫu, nó kӃt hӧp vӟi nѭӟc tҥo ra HCO3- và H+ (dѭӟi tác dөngcӫa enzym carbonic anhydraza) H+ liên kӃt vӟi Hemoglobin (Hb), còn HCO3-

Ӣ mao mҥch phәi, HCO3-ÿѭӧc vұn chuyӇn qua protein tҧi vào hӗng cҫu và dѭӟi tác dөng cӫa enzym carbonic anhydraza (theo chiӅu ngѭӧc lҥi, vì lúc này nӗng ÿӝ CO2giҧm thҩp) ion này kӃt hӧp trӣ lҥi vӟi H+ và tҥo thành CO2 + H2 O Nӗng ÿӝ CO2trong huyӃt tѭѫng thҩp, do ÿó CO2 khuӃch tán qua màng ra khӓi hӗng cҫu Nӗng ÿӝHCO3- trong hӗng cҫu tiӃp tөc hҥ xuӕng, ion này lҥi ÿѭӧc protein tҧi vұn chuyӇn tӯhuyӃt tѭѫng vào hӗng cҫu H+thìÿѭӧc cung cҩp nhӡ sӵ phân ly khӓi Hb.O2 Nhѭ vұy,quá trình thҧi khí carbonic khӓi mô là nhӡ khuӃch tán (vұn chuyӇn thө ÿӝng) tӯ nѫi có nӗng ÿӝ cao ÿӃn nѫi thҩp hѫn, nhѭng nhӡ enzym xúc tác và protein tҧi mà diӉn ra vӟihiӋu quҧ cao.

- Trong vұn chuyӇn tích cӵc:

Protein tҧi tham gia vào vұn chuyӇn thө ÿӝng khi ÿѭӧc cung cҩp năng lѭӧng tӵ do cNJng có thӇ vұn chuyӇn ÿѭӧc chҩt tan ngѭӧc chiӅu gradient nӗng ÿӝ Năng lѭӧng có thӇ lҩy tӯ phҧn ӭng thӫy phân ATP, hoһc tӯ mӝt gradient khác Trѭӡng hӧp vұnchuyӇn ngѭӧc chiӅu gradient bҵng năng lѭӧng giҧi phóng ra do phân tӱ khác vұnchuyӇn xuôi chiӅu gradient ÿѭӧc gӑi là hiӋp vұn Tuy nhiên ÿa sӕ ÿѭӧc cung cҩp nănglѭӧng tӵ do bӣi phҧn ӭng thӫy phân ATP, nhiӅu protein tҧi ÿӗng thӡi cNJng có hoҥttính ATPaza Khi ÿѭӧc cung cҩp ATP và vұn chuyӇn các chҩt ngѭӧc chiӅu gradient nӗng ÿӝ, protein tҧi ÿѭӧc gӑi là bѫm ATPaza:

* BѫmNa/K - ATPaza:

Nӗng ÿӝ Na+ nӝi bào thҩp hѫn nhiӅu so vӟi ngoҥi bào, còn K+ nӝi bào cao hѫn ngoҥibào (10-20 lҫn) Sӵ chênh lӋch này ÿѭӧc duy trì thѭӡng xuyên bӣi phӭc hӧp protein gӑi là bѫm Na+/K+ - ATPaza nҵm trên màng bào tѭѫng Ðây là protein xuyên màng

cótâm gҳn K+ phía ngoҥi bào và các tâm gҳn Na+ phía nӝi bào , tâm ATPaza phía nӝibào Mӛi ATP bӏ phân hӫy bѫm ÿѭӧc 3 Na+ ra và 2 K+ vào Quá trình bѫm Na+/ K+ngѭӧc chiӅu gradient nӗng ÿӝ và thӫy phân ATP luôn luôn song hành vӟi nhau, và có thӇ bӏ ӭc chӃ bӣi ouabain khi hoá chҩt này có mһt ӣ dӏch ngoҥi bào

Ebook created by CLB195

* Bѫm H+ - ATPaza:

Ðây là protein tҧi vұn chuyӇn tích cӵc H+ qua màng kèm theo thӫy phân ATP Bѫm

H+ tham gia vào viӋc duy trì môi trѭӡng acid trong các tiêu thӇ nhӡ vұn chuyӇn liên tөc H+ tӯ dӏch bào tѭѫng qua màng tiêu thӇ Nó cNJng có mһt trên màng bào tѭѫng và vұn chuyӇn H+ tӯ bào tѭѫng ra khoang gian bào, nhӡ vұy, dù tӃ bào trong khi trao ÿәichҩt luôn sinh ra acid (CO2, acid lactic ) nhѭng vүn duy trì ÿѭӧc pH trung tính Màng tӃ bào dҥ dày tiӃt acid chlohydric ÿһc biӋt có bѫm H+ rҩt hoҥt ÿӝng

* Gradient Na+ cung cҩp năng lѭӧng cho vұn chuyӇn chҩt khác:

Trong tӃ bào, nӗng ÿӝ Na+thҩp hѫn nhiӅu so vӟi ngoài tӃ bào Gradient Na+ (gradient ÿiӋn hoá) nhѭ mӝt nguӗn thӃ năng vұn chuyӇn mӝt sӕ phân tӱ và ion khác nhau nhӡhiӋp vұn: Na+ xuôi chiӅu gradient (tӯ ngoài vào bào tѭѫng) kèm theo vұn chuyӇn mӝtchҩt khác ngѭӧc chiӅu gradient cӫa chҩt ÿó Chҷng hҥn glucoza tӯ khoang ruӝt ÿѭӧchҩp thu vào tӃ bào nhӡ cѫ chӃ ÿӗng vұn vӟi Na+, trong ÿó cҧ Na+ và glucoza ÿѭӧc vұnchuyӇn tӯ ngoài vào trong qua mӝt protein tҧi

Trѭӡng hӧp tӃ bào cѫ tim vұn chuyӇn Ca++ ngѭӧc chiӅu gradient tӯ bào tѭѫng ra gian bào và vào lѭӟi nӝi cѫ tѭѫng dӵa trên ÿӕi vұn vӟi Na+ chҥy xuôi chiӅu gradient: Ca++

và Na+ chҥy ngѭӧc chiӅu nhau qua cùng mӝt protein tҧi nҵm trên màng bào tѭѫnghoһc màng lѭӟi nӝi cѫ tѭѫng

- Tәn thѭѫng tӃ bào do rӕi loҥn vұn chuyӇn tích cӵc:

TӃ bào sӕng luôn vұn chuyӇn tích cӵc ÿӇ duy trì các gradient nӗng ÿӝ qua màng TrongÿiӅu kiӋn thiӃu năng lѭӧng, chҷng hҥn thiӃu oxy, ty thӇ không sҧn xuҩt ÿҫy ÿӫATP, bѫm ATPaza ngѭng hoҥt ÿӝng dүn ÿӃn tәn thѭѫng và chӃt tӃ bào:

- Bѫm Na+/K+ ngѭng hoҥt ÿӝng, Na+ xuôi chiӅu gradient lӑt vào tӃ bào, ÿiӋn tích âm giҧm ÿi, màng bào tѭѫng bӏ khӱ cӵc, Cl-dӉ dàng lӑt vào tӃ bào Nӗng ÿӝ muӕi bào tѭѫng tăng lên, làm tăng áp lӵc thҭm thҩu, hút nѭӟc tӯ ngoài vào, tӃ bào trѭѫng nӣ,thұm chí có thӇ vӥ

- Bѫm H+ ngѭng hoҥt ÿӝng làm cho bào tѭѫng bӏ axit hoá (pH giҧm) trong khi pH tiêu thӇ tăng lên Enzym trong tiêu thӇ có thӇ lӑt ra bào tѭѫng gây phá hӫy tӃ bào v.v

Các tӃ bào tiêu thө nhiӅu ATP nhѭ cѫ tim và não lҥi càng nhҥy cҧm vӟi các rӕi loҥnthiӃu oxy ThiӃu oxy nһng (vài chөc phút) có thӇ gây ra nhӳng ә hoҥi tӱ trong cѫ tim hay não (nhӗi máu)

b Protein kênh:

Protein kênh là protein xuyên màng làm nhiӋm vө trung gian vұn chuyӇn giӕng

protein tҧi Tuy nhiên, có nhӳng ÿiӇm khác biӋt so vӟi protein tҧi là:

- ChӍ có protein kênh vұn chuyӇn ion, không có kênh cho phân tӱ trung hoà Vì vұy,chúng thѭӡng ÿѭӧc gӑi là kênh ion

- Kênh ion chӍ vұn chuyӇn thө ÿӝng mà không thӇ vӯa thө ÿӝng, vӯa tích cӵc nhѭprotein tҧi

- Tӕc ÿӝ vұn chuyӇn qua kênh lӟn hѫn nhiӅu so vӟi protein tҧi (mӛi giây mӝt kênh có thӇ cho trên 106 ion ÿi qua!)

- Kênh ion thѭӡng không mӣ liên tөc, mà có cѫ chӃmӣvàÿóng kênh Bình thѭӡng ӣtrҥng thái ÿóng, khi có tác nhân tác dөng lên màng, kênh mӣ ra tҥm thӡi rӗi ÿóng lҥingay Tác nhân mӣ kênh có thӇ là ÿiӋn thӃ màng, kích thích cѫ hӑc, hoһc hoá hӑc nhѭchҩt trung gian dүn truyӅn thҫn kinh, nucleotid, protein (protein-G), hay mӝt ion khác Kênh ion ÿóng vai trò quan trӑng trong quá trình khӱ cӵc màng tӃ bào, dүn truyӅnxungÿӝng thҫn kinh, thông tin, ÿiӅu khiӇn liên tӃ bào

III V ҰN CHUYӆN KHӔI LӞN:

Ebook created by CLB195

* Các ÿҥi phân tӱ nhѭ protein, polysaccharid, polynucleotid, hoһc các hҥt lӟn nhѭ vi sinh vұt, không qua màng ÿѭӧc bҵng khuӃch tán ÿѫn giҧn hay protein trung gian vұnchuyӇn Quá trình vұn chuyӇn tӯ bào tѭѫng ra ngoҥi bào gӑi là xuҩt bào, còn ngѭӧclҥi gӑi là nhұp bào Trong cҧ hai trѭӡng hӧp, chҩt ÿѭӧc vұn chuyӇn bao gӗm mӝt khӕikích thѭӟc lӟn, ÿѭӧc bao bӑc bӣi màng lipid kép Sӵ vұn chuyӇn ÿòi hӓi mӝt cѫ chӃgӑi là kӃt hӧp màng, bao gӗm giai ÿoҥn dính màng và giai ÿoҥn hòa nhұp màng (membrane fusion = adherence + joining)

xҧy ra giӳa màng bao quanh khӕi ÿѭӧc vұn chuyӇn vӟi màng bào tѭѫng Trong quá trình trên, tính liên tөc và bҩt ÿӕi xӭng cӫa màng luôn ÿѭӧc duy trì Khӕi vұt chҩtkhông bao giӡ hòa nhұp trӵc tiӃp vào bào tѭѫng mà luôn ÿѭӧc ngăn cách qua màng Lӟp lipid hѭӟng vӅ phía khӕi vұt chҩt ÿѭӧc vұn chuyӇn luôn tѭѫng ӭng vӟi lӟp ngoài (lӟp hѭӟng vӅ phía ngoҥi bào)

1 Xṷt bào:

Xuҩt bào là quá trình vұn chuyӇn khӕi vұt chҩt ÿѭӧc ngăn cách vӟi dӏch bào tѭѫng tӯtrѭӟc ÿó bӣi mӝt lӟp màng nӝi bào, ra khoang gian bào Ðӕi tѭӧng xuҩt bào gӗm các túi chӃ tiӃt do Golgi hình thành và thӇ cһn bã tҥo ra tӯ tiêu thӇ thӭ cҩp Trѭӟc hӃt, xҧy

ra sӵ dính giӳa hai lӟp lipid hѭӟng vӅ dӏch bào tѭѫng Sau ÿó, màng cӫa túi hòa nhұpvӟi màng bào tѭѫng, nhӡ ÿó khoҧng không bên trong túi ÿѭӧc mӣ thông vӟi khoҧnggian bào

Xuҩt bào có hai kiӇu: (1) ChӃ tiӃt liên tөc thҩy ӣ mӑi tӃ bào, trong ÿó túi ÿѭӧc chuyӇn

ra màng và xuҩt bào ngay; (2) Mӝt sӕ tӃ bào có cѫ chӃ chӃ tiӃt có ÿiӅu khiӇn, trong ÿócác nang kӃt hӧp màng vӟi nhau tҥo thành túi dӵ trӳ có kích thѭӟc lӟn hѫn Túi chuyӇn ÿӝng vӅ phía màng, nhѭng chӍ xҧy ra kӃt hӧp màng khi có tín hiӋu ÿiӅu khiӇntácÿӝng lên màng Tín hiӋu ÿiӅu khiӇn thѭӡng tác dөng thông qua kênh ion Ca++ Ion này có thӇ tӯ ngoҥi bào lӑt vào bào tѭѫng, hoһc ÿѭӧc giҧi phóng tӯ nhӳng cҩu trúc dӵtrӳ Ca++ trong tӃ bào Nӗng ÿӝ Ca++ tăng ÿӝt ngӝt nhӡ kênh ion tҥo thành tín hiӋu kӃthӧp màng, gây xuҩt bào các chҩt chӭa bên trong túi chӃ tiӃt (hormon, enzym tiêu hoá, chҩt trung gian dүn truyӅn thҫn kinh v.v ) Tín hiӋu ÿiӅu khiӇn có thӇ chӍ tác dөnglên mӝt khu vӵc hҥn chӃ cӫa màng bào tѭѫng, và phҧn ӭng chӃ tiӃt cNJng có thӇ chӍxҧy ra trên khu vӵc này cӫa màng

Sӕ lѭӧng màng nӝi bào ÿѭӧc nhұp vào màng bào tѭѫng do cѫ chӃ xuҩt bào có thӇ rҩtcao Ví dө mӛi tӃ bào cӵc ngӑn cӫa tөy có diӋn tích màng ӣ ÿӍnh là 30 micromét 2,nhѭng khi có tín hiӋu chӃ tiӃt enzym tiêu hoá, màng phҧi tiӃp nhұn thêm ÿӃn 900 micromét2 màng cӫa các túi chӃ tiӃt Màng này sau ÿó ÿѭӧc thu hӗi vào hӋ thӕngmàng nӝi bào nhӡ nhұp bào

2 Nhұp bào:

Nhұp bào là quá trình vұn chuyӇn tӯ gian bào vào bào tѭѫng, trong ÿó khӕi vұt chҩtsau khi vào bào tѭѫng vүn ÿѭӧc ngăn cách bҵng mӝt lӟp màng: khӕi vұt chҩt ÿѭӧccách li nhӡ sӵ dính màng giӳa hai lӟp lipid phía ngoҥi bào, sau ÿó ÿѭӧc chuyӇn hҷnvào bào tѭѫng Có hai kiӇu nhұp bào: ҭm bào và thӵc bào Ҭm bào có thӇ thҩy ӣ hҫuhӃt các tӃ bào, trong khi thӵc bào chӍ xҧy ra ӣ mӝt sӕ loҥi tӃ bào

a.Ҭm bào:

Ҭm bào là sӵ nuӕt vào mӝt cách không ÿһc hiӋu và thѭӡng xuyên các chҩt dӏch và phân tӱ hoà tan tӯ dӏch ngoҥi bào vào bào tѭѫng Màng bào tѭѫng lõm xuӕng thành mӝt cҩu trúc gӑi là lõm mһc áo (coated pit), sau ÿó bӭt vào bên trong nhӡ kӃt hӧpmàng, tҥo thành nang mһc áo (coated vesicle) Lõm và nang mһc áo có kích thѭӟcchӯng 150 nm Phía dѭӟi màng có mӝt lӟp lѭӟi protein clathrin Chính lѭӟi này tҥo ra lӵc kéo màng bào tѭѫng lõm xuӕng và xҧy ra kӃt hӧp màng

Ebook created by CLB195

Mӝt phӭc hӧp clathrin gӗm 3 chuӛi polypeptid gҳn vӟi nhau thành mӝthình quҥt 3 cánh, gӑi là triskelion NhiӅu triskelion liên kӃt nhau tҥo thành mҥng lѭӟi hình cҫu lót bên dѭӟi màng bào tѭѫng, kéo màng lõm xuӕng rӗi bӭt ra thành nang mһc áo Lӵckéo do quá trình polyme hoá các triskelion vӟi nhau tҥo ra Nhѭng khi nang mһc áo

ÿã tách khӓi màng, lҥi xҧy ra sӵ phân ly phӭc hӧp clathrin, tҥo thành nang trҫn

(uncoated vesicle) Nang này gӑi là nang nhұp bào (endosom), ÿѭӧc vұn chuyӇnhѭӟng ÿӃn và nhұp vào tiêu thӇ ÿӇ tiêu hoá

Lõm mһc áo chӍ tӗn tҥi khoҧng mӝt phút, còn nang mһc áo chӍ trong vài giây Ҭm bào

là cách mà tӃ bào liên tөc hҩp thu vұt chҩt tӯ dӏch ngoҥi bào Mӛi phút, mӝt nguyên bào sӧi nuôi cҩy có thӇ nuӕt vào ÿӃn 2500 nang Nhѭ vұy, màng ngoҥi bào bӏ liên tөcchuyӇn thành màng nӝi bào và có mӝt quá trình ngѭӧc lҥi (xuҩt bào) ÿӇ cân bҵng

b Nhұp bào qua trung gian thө thӇ:

Lӟp lipid ngoài cӫa màng bào tѭѫng thѭӡng chӭa nhiӅu protein-thө thӇ TӃ bào có thӇchӭa hàng chөc loҥi thө thӇ khác nhau trên màng Do tính lӓng cӫa màng, các thө thӇ

diÿӝng ÿѭӧc trên màng, có thӇ trong trҥng thái gҳn vӟi phӕi tӱ (ligand) cӫa chúng, hoһc là tӵ do chѭa gҳn Nhӡ lѭӟi protein clathrin, màng thѭӡng xuyên hình thành các lõm và túi mһc áo ÿӇ hҩp thu vұt chҩt ngoҥi bào Các lõm này cNJng bao gӗm luôn cҧthө thӇ cùng vӟi phӕi tӱ cӫa chúng (mӛi lõm có thӇ chӭa khoҧng 1000 thө thӇ) Nhӡthө thӇ mà ngoài thành phҫn ÿѭӧc nuӕt vào mӝt cách không ÿһc hiӋu (ҭm bào), tӃ bào cNJng hҩp thu luôn các chҩt tұp trung trên bӅ mһt Bҵng cách này, nhiӅu chҩt trong ngoҥi bào chӍ vӟi nӗng ÿӝ rҩt thҩp nhѭng tӃ bào vүn có thӇ tұp trung trong bào tѭѫngvӟi nӗng ÿӝ cao hѫn bên ngoài hàng ngàn lҫn

Sau khi lõm mһc áo hình thành túi mһc áo, mҥng lѭӟi clathrin bӏ phân ly, còn lҥi nang trҫn (endosom) Trong endosom, các phӕi tӱ phân ly khӓi thө thӇ, ÿѭӧc hҩp thu mӝtphҫn vào bào tѭѫng, hoһc nҵm lҥi ÿӇ tӟi các tiêu thӇ thӭ cҩp Các thө thӇ có thӇ tұptrung vào mӝt khu vӵc riêng biӋt cӫa màng endosom, vùng này sau ÿó tách ra thành nang vұn chuyӇn ÿӃn nhұp màng vӟi màng bào tѭѫng Nhӡ ÿó thө thӇ và màng nӝibào lҥi ÿѭӧc chuyӇn ra màng ÿӇ tái sӱ dөng

Endosom dӏch chuyӇn dҫn vào phía trong bào tѭѫng, ÿӗng thӡi chҩt dӏch bên trong dҫn dҫn bӏ axit hoá do các bѫm H+ trên màng Cuӕi cùng, endosom nhұp vӟi tiêu thӇ

sѫ cҩp, hình thành tiêu thӇ thӭ cҩp Bên trong tiêu thӇ thӭ cҩp, các vұt chҩt ÿã nhұpbào sӁ bӏ các enzym "tiêu hoá" và hҩp thu vào dӏch bào tѭѫng

Ví dө: Hҩp thu LDL-cholesterol (LDL = low-density lipoprotein = lipoprotein tӹtrӑng thҩp).nhӡ nhұp bào qua trung gian thө thӇ Cholesterol là vұt chҩt mà tӃ bào cҫnhҩp thu ÿӇ xây dӵng màng Chúng ÿѭӧc ÿѭӧc tәng hӧp trong gan và vào máu dѭӟidҥng hҥt kích thѭӟc khoҧng 22 nm, có chӭa cҧ lipid và protein Màng các tӃ bào trong

mô có chӭa thө thӇ cӫa LDL, nhӡ ÿó tӃ bào hҩp thu ÿѭӧc hҥt LDL bҵng nhұp bào Khi LDL ÿѭӧc chuyӇn vào tiêu thӇ, các ester cӫa cholesterol phân hӫy, tҥo thành cholesterol tӵ do ÿӇ xây dӵng màng

Ӣ mӝt sӕ ngѭӡi do di truyӅn, gen cӫa thө thӇ LDL bӏ rӕi loҥn TӃ bào hoһc bӏ thiӃuthө thӇ LDL, hoһc có nhѭng bӏ mҩt khҧ năng tұp trung vào các lõm mһc áo KӃt quҧ

là LDL không ÿѭӧc hҩp thu mà lҥi lѭu thông trong máu LDL trong máu tăng cao nên

Thӵc bào ÿѭӧc thӵc hiӋn vӟi các hҥt có kích thѭӟc lӟn (250 nm hoһc hѫn nӳa) TrѭӟchӃt, các kháng nguyên trên bӅ mһt cӫa hҥt ÿѭӧc gҳn vӟi kháng thӇ tѭѫng ӭng Hҥtkích thѭӟc lӟn ÿѭӧc rҩt nhiӅu kháng thӇ bao bӑc xung quanh Mӛikháng thӇ

(immunoglobulin) ÿӅu chӭaÿҫu biӃn ÿӝng và ÿuôi hҵng ÿӏnh (chuӛi Fc)

Kháng thӇ nhұn biӃt và gҳn vӟikháng nguyên thông qua ÿҫu biӃn ÿӝng

Chuӛi Fc không tham gia tѭѫng tác vӟi kháng nguyên nên ӣ trҥng thái tӵ do và hѭӟng

ra phía ngoài phӭc hӧp kháng nguyên-kháng thӇ Sau ÿó Fc tѭѫng tác vӟi thө thӇtѭѫng ӭng (thө thӇ Fc) trên bӅ mһt ÿҥi thӵc bào hoһc bҥch cҫu hҥt trung tính

Tѭѫng tác Fc-thө thӇ có thӇ bҳt ÿҫu tӯ mӝt ÿiӇm tiӃp xúc giӳa hҥt vӟi màng, sau ÿólan rӝng ra và bao trùm hӃt bӅ mһt cӫa hҥt Màng bào tѭѫng cùng vӟi dӏch bào tѭѫngvѭѫn ra và bao trùm toàn bӝ bӅ mһt cӫa hҥt lҥ ÿѭӧc gӑi là giҧ túc, hiӋn tѭӧng tҥothành giҧ túc còn ÿѭӧc gӑi mӝt cách hình ҧnh là cѫ chӃkhuy kéo màng (membrane-zippering mechanism)

Ngoài vai trò cӫa Fc-thө thӇ theo cѫ chӃ khuy kéo, trong sӵ chuyӇn ÿӝng cӫa màng bào tѭѫng ÿӇ tҥo thành giҧ túc còn có vai trò cӫa mҥng lѭӟi protein sӧi actin nҵm phía

Ebook created by CLB195

Các hҥt ÿѭӧc thӵc bào thành túi thӵc bào (phagosom) Túi này nhұp vӟi tiêu thӇ tҥothành tiêu thӇ thӭ cҩp (không bào tiêu hoá) Bên trong tiêu thӇ thӭ cҩp các hҥt ÿѭӧctiêu hoá, chҩt hoà tan ÿѭӧc chuyӇn vào dӏch bào tѭѫng Màng cӫa không bào tiêu hoá cNJng tách ra các túi vұn chuyӇn nhӓ ÿӇ hoàn trҧ vұt liӋu lipit cho màng bào tѭѫng.Cuӕi cùng tiêu thӇ thӭ cҩp vӟi vұt chҩt không tiêu hoá tҥo thành thӇ cһn bã và ÿѭӧcxuҩt bào

Cѫ chӃ thӵc bào ÿóng vai trò rҩt quan trӑng trong sӵ ÿӅ kháng cӫa cѫ thӇ ÿӕi vӟi các tác nhân gây bӋnh tӯ bên ngoài xâm nhұp Ngoài viӋcbҩt hoҥt và tiêu hӫy vi sinh vұt,ÿҥi thӵc bào còn làm nhiӋm vө trình diӋn kháng nguyên cӫa vi sinh vұt cho lympho T nhұn biӃt Lympho T sau khi "nhұn diӋn kháng nguyên" sӁ hoҥt hoá và sҧn xuҩtkháng thӇ chӕng lҥi kháng nguyên ÿó Ðҥi thӵc bào còn ÿóng vai trò trong viӋc tiêu hӫy các tӃ bào già cNJ trong cѫ thӇ Trung bình mӛi ngày, trong cѫ thӇ ngѭӡi có hѫn

1011 hӗng cҫu bӏ thӵc bào và tiêu hӫy

T ӯ khóa

Gradient - V̵n chuy͋n tích c͹c, thͭ ÿ͡ng - Hi͏p v̵n, ÿ͛ng v̵n, ÿ͙i v̵n - Khu͇ch tán ÿ˯n gi̫n - Protein kênh - Protein t̫i - Nh̵p bào - Xṷt bào - Â? bào - Th͹c bào B˯m ATPaza: B˯m Na/K, B˯m H+, Gradient Na - Ch͇ ti͇t liên tͭc, ch͇ ti͇t có ÿi͉u khi͋n - Lõm m̿c áo - Nang m̿c áo - Clathrin - Triskelion - Nang tr̯n - Nang nh̵p bào - Thͭ th͋ - Ph͙i t͵ - Kháng nguyên - Kháng th͋

Tài li Ӌu ÿӑc thêm

1 James D.Watson: Molecular Biology of The Cell, third edition, Garland Publishing Inc., 1995

2 P Baudhuin: Cytologie, Université Catholique de Louvain, 1997

3 W E Ganong: Review of Medical Physiology, thirteen edition, Lange medical book, 1991

4 S Silbernagl, A Despopoulos: Atlas de poche de Physiologie, 2e édition,

Flammarion, 1996

Bài 1: Nhұp môn sinh hӑc phân tӱ _ tұp 1 Bài 2: Màng sinh chҩt _ tұp 1

Bài 3: Vұn chuyӇn vұt chҩt qua màng _ tұp 1 Bài 4: Tiêu thӇ và Peroxisomes _ tұp 2

Bài 5: Lѭӟi nӝi sinh chҩt và Golgi _tұi 2 Bài 6: Ty thӇ _tұp 2

Bài 7: Nhân tӃ bào ӣ gian kǤ _ tұp 3

Bài 8: Bӝ xѭѫng tӃ bào_ tұp 3

Bài 9: Sӵ phân bào _tұp 3

- Hoҥt ÿӝng cӫa tiêu thӇ sѫ cҩp

- Hoҥt ÿӝng cӫa tiêu thӇ thӭ cҩp

- N̷m ÿ˱ͫc c̭u t̩o và chͱc năng cͯa tiêu th͋ s˯ c̭p - thͱ c̭p

- N̷m ÿ˱ͫc c̭u t̩o và chͱc năng cͯa peroxisomes, ÿ͛ng thͥi gi̫i thích rõ quá trình kh͵ ÿ͡c cͯa c˯ th͋

A TIÊU THӆ

Tiêu th͋ (lysosom, - lysis = tiêu tan), có th͋ coi là bào quan tiêu hóa cͯa t͇ bào Ðó là nhӳng bào quan hình cҫu hoһc gҫn cҫu, có màng bao bӑc, bên trong chӭaÿҫy các enzym thӫy phân và môi trѭӡng acid Mӛi tӃ bào có thӇ có ÿӃn hàng trăm tiêu thӇ nҵm rҧi rác trong bào tѭѫng Tiêu thӇ chia làm 2 loҥi: tiêu thӇ sѫ cҩp (mӟi hình thành) và tiêu thӇ thӭ cҩp (ÿang tiêu hóa vұt thӇ cҫn loҥi bӓ)

I CҨU TҤO:

1 Tiêu th͋ s˯ c̭p:

 Tiêu thӇ sѫ cҩp là nhӳng túi hình cҫu mӟi tách khӓi Trans-Golgi, kích thѭӟckhoҧng 1 micron, bên trong chӭa các enzym thӫy phân (hydrolaza) Các enzym này thuӝc loҥi ѭa acid (hoҥt tính cao nhҩt khi pH 3 - 5) Môi trѭӡng bên trong tiêu thӇ có

pH 4,8 phù hӧp cho các enzym này hoҥt ÿӝng ÿӇ phân hӫy các thành phҫn hóa hӑckhác nhau cӫa vi khuҭn, virus, cNJng nhѭ bҧn thân tӃ bào

 Môi trѭӡng acid bên trong tiêu thӇ ÿѭӧc duy trì nhӡ sӵ hoҥt ÿӝng liên tөc cӫa các bѫm H+ trên màng tiêu thӇ Màng tiêu thӇ chӍ có mӝt lӟp, xét theo cҩu tҥo thì bӅ mһtmàng hѭӟng vào trong tiêu thӇ tѭѫng ÿѭѫng vӟi bӅ mһt màng tӃ bào hѭӟng ra ngoài

tӃ bào Trên bӅ mһt màng hѭӟng vào trong tiêu thӇ cNJng có thành phҫn glycoprotein

và glycolipid Màng tiêu thӇ cNJng chӭa các thө thӇ khác nhau, các protein tҧi và các thành phҫn khác chѭa ÿѭӧc biӃt rõ

2 Tiêu th͋ thͱ c̭p:

 Tiêu thӇ thӭ cҩp có kích thѭӟc lӟn hѫn tiêu thӇ sѫ cҩp Trong thành phҫn cӫa nó ngoài các yӃu tӕ ÿã kӇ trên, còn có các cѫ chҩt khác nhau Có 2 loҥi tiêu thӇ thӭ cҩp: không bào tiêu hóa là sӵ kӃt hӧp cӫa tiêu thӇ sѫ cҩp vӟi túi thӵc bào, do ÿó bên trong

ta có thӇ thҩy các vi sinh vұt hoһc xác tӃ bào vi sinh vұt, hoһc các vұt thӇ lҥ mà tӃ bào

ÿã nuӕt vào theo cѫ chӃ thӵc bào Không bào tӵ thӵc tҥo thành do sӵ hòa nhұp cӫatiêu thӇ vӟi túi tӵ thӵc (trong ÿó chӭa các bào quan hay các vұt chҩt hѭ hӓng không

sӱ dөng nӳa cӫa tӃ bào) Bên trong không bào tӵ thӵc có thӇ thҩy các mҧnh bào quan còn sót lҥi Tiêu thӇ thӭ cҩp ÿѭӧc gӑi là các không bào vì các vұt thӇ ÿã bӏ enzym tiêu hӫy và hòa tan tҥo thành các khoҧng trӕng thҩu quang

M͡t s͙ enzym tiêu th͋ và c˯ ch̭t mà chúng thͯy phân

Nhóm enzym

Tên enzym Cѫ chҩt

Peptidaza Peptid

Proteaza Collagenaza Collagen

Cathepsin Protein

Nhóm enzym

Tên enzym Cѫ chҩt

Esteraza Lipaza Ester acid béo

(Triglycerid)

Phospholipaza Phospholipid Ribonucleaza ARN Nucleaza

ADN Deoxyribonucleaza Phosphataza acid Phosphomonoester Enzym Galactozidaza Galactozid

Glucozidaza Glycogen thӫy

phân glucid

Mannozidaza Glycoprotein có

gӕc Mannoza

Glucuronidaza Mucopolysaccharid Hyaluronidaza Chondroitinsulphat

ra các túi bên trong chӭa ÿҫy tiӅn-enzym, còn màng bao bӑc ngoài thì chӭa các thөthӇ cӫa chúng

 Khi các túi tách ra, hӋ thӕng các bѫm H+ trên màng cӫa chúng bҳt ÿҫu hoҥt ÿӝng,chuyӇn H+ tӯ ngoài dӏch bào tѭѫng vào trong làm cho pH môi trѭӡng bên trong túi giҧm xuӕng Trong môi trѭӡng acid, glycoprotein bӏ phân ly khӓi thө thӇ, ÿӗng thӡiÿѭӧc hoҥt hóa trӣ thành enzym Các thө thӇ tӵ do theo mӝt cѫ chӃ chѭa biӃt rõ ÿѭӧchoàn trҧ lҥi Golgi Vì các thө thӇ này luôn luôn gҳn trên màng, có thӇ chúng ÿѭӧcvұn chuyӇn trҧ lҥi Golgi cNJng bҵng các nang nhӓ có màng bao bӑc

Ebook created by CLB195

2 Tiêu th͋ thͱ c̭p:

 Tiêu thӇ thӭ cҩp hình thành do sӵ kӃt hӧp cӫa mӝt hay nhiӅu tiêu thӇ sѫ cҩp vӟitúi thӵc bào hay túi tӵ thӵc Túi thӵc bào hình thành do sӵ "nuӕt" các vұt thӇ lҥ tӯngoài tӃ bào, còn túi tӵ thӵc ÿѭӧc tҥo thành do lѭӟi nӝi bào trѫn phát triӇn bao quanh các bào quan hѭ cNJ Cѫ chӃ ÿӇ lѭӟi nӝi bào trѫn nhұn biӃt bào quan hѭ cNJ còn chѭa

rõ Cҧ túi thӵc bào, túi tӵ thӵc hoһc tiêu thӇ sѫ cҩp ÿӅu là các cҩu trúc có màng bao bӑc và có thӇ kӃt hӧp vӟi nhau theo cѫ chӃ hӧp màng (membrane fusion) Quá trình hình thành và hoҥt ÿӝng cӫa tiêu thӇ ÿѭӧc trình bày nhѭ theo sѫ ÿӗ:

S˯ ÿ͛ hình thành và ho̩t ÿ͡ng cͯa tiêu th͋

 Nhӡ hoҥt ÿӝng thӵc bào và không bào tiêu hóa, tӃ bào tiêu hӫy các vұt thӇ lҥ (có hҥi) lӑt vào cѫ thӇ, tham gia cѫ chӃ ÿӅ kháng cӫa cѫ thӇ ÐӇ thӵc hiӋn chӭc năng này, ngoài các enzym thӫy phân và môi trѭӡng acid, trong tiêu thӇ có chӭa mӝt sӕ tác nhân khác cNJng có tác dөngkhӱ hoҥt và tiêu diӋt vi khuҭn, nhѭ lysozym, lactoferrin v.v Sҧn phҭm phân rã cӫa vi sinh vұt ÿѭӧc xuҩt bào nhӡ cѫ chӃ hӧp màng cӫa không bào tiêu hóa vӟi màng tӃ bào NhiӅu khi các sҧn phҭm này ÿѭӧc giӳ lҥi trên mһt ngoài màng tӃ bào, ví dө nhѭ trong cѫ chӃ trình diӋn kháng nguyên trên bӅ mһt ÿҥi thӵc bào cho các lympho bào nhұn biӃt

Ebook created by CLB195

 Trong quá trình hoҥt ÿӝng cӫa không bào tӵ thӵc, các bào quan và cҩu trúc hѭ cNJcӫa tӃ bào ÿѭӧc phân hӫy thành các vұt liӋu xây dӵng nhѭ acid amin, nucleotid, ÿѭӡng ÿѫn v.v Các chҩt này ÿѭӧc tái hҩp thu trӣ lҥi dӏch bào tѭѫng ÿӇ sӱ dөng trӣlҥi Nhӡ hoҥt ÿӝng này, tӃ bào luôn luôn ÿѭӧc ÿәi mӟi thành phҫn, ÿһc biӋt là vӟinhӳng bào quan tӵ sinh sҧn ÿѭӧc nhѭ ti thӇ

 KӃt thúc hoҥt ÿӝng cӫa mình, tiêu thӇ thӭ cҩp tҥo thành thӇ cһn bã Bên trong thӇcһn bã là nhӳng sҧn phҭm có hҥi cho tӃ bào, chúng ÿѭӧc thҧi ra ngoài nhӡ cѫ chӃ xuҩtbào

xѫ hóa mô phәi

 B͏nh Tay-Sachs Ðây là m͡t b͏nh di truy͉n, do thi͇u gen mã hóa t͝ng hͫp enzym

hexozaminidaza A Ðây là mӝt enzym ѭa acid nҵm trong tiêu thӇ, có tác dөng phân hӫy gangliozid GM2 Gangliozid GM2 là glycolipid thành phҫn chính cӫa vӓ bao myelin thҫn kinh Do không có enzym phân hӫy, glycolipid này tích lNJy và ӭ ÿӑnggây ra hiӋn tѭӧng chұm phát triӇn, rӕi loҥn tâm thҫn BӋnh nhi thѭӡng chӃt khi

B PEROXISOMES

I CҨU TҤO:

Peroxisomes (Per: nhiӅu - Oxus: nhӑn - Soma: cѫ thӇ; bào quan có trong tӃbào vӟi sӕ lѭӧng nhiӅu và dѭӟi kính hiӇn vi quang hӑc có hình dҥng mNJi nhӑn nҵmtrong mӝt túi tròn) có mһt trong tҩt cҧ các tӃ bào Eukaryote, có hình cҫu, chӍ có mӝtmàng ÿѫn bao bӑc và không chӭa ADN hay ribosomes Peroxisomes không có bӝ gen riêng cho nó, do ÿó, tҩt cҧ protein cӫa peroxisomes ÿӅu ÿѭӧc ÿѭa vào tӯ bào tѭѫng

"giҧi ÿӝc" cho cѫ thӇ) Khoҧng 1/4 lѭӧng rѭӧu uӕng vào trong cѫ thӇ sӁ ÿѭӧc giҧi ÿӝctheo cách này

Tӯ khóa

Tiêu th͋ s˯ c̭p - Tiêu th͋ thͱ c̭p - Không bào tiêu hóa - Không bào t͹ th͹c - B͏nh bͭi ph͝i - B͏nh Tay-Sachs - Peroxisomes - Ph̫n ͱng ( oxy hoá.

Tài liӋu ÿӑc thêm

1 James D.Watson: Molecular Biology of The Cell, third edition, Garland

Publishing Inc., 1995

4 S Silbernagl, A Despopoulos: Atlas de poche de Physiologie, 2e édition,

3 Golgi

- C ҩu tҥo

- Ch ӭc năng và hoҥt ÿӝng Tóm t ҳt

Ebook created by CLB195

MӨC TIÊU:

* N̷m ÿ˱ͫc c̭u t̩o và chͱc năng cͯa LNSC

* Phân tích s͹ khác và gi͙ng nhau v͉ c̭u t̩o và chͱc năng cͯa LNSC h̩t và tr˯n

* N̷m ÿ˱ͫc c̭u t̩o và chͱc năng cͯa Golgi

* Gi̫i thích ÿ˱ͫc t̯m quan tr͕ng cͯa Golgi trong t͇ bào

I ÐҤI CѬѪNG:

* Giҧ sӱ ta nghiӅn tӃ bào và tách riêng tӯng thành phҫn, sau ÿó lҥi trӝn ÿӅu chúng vӟinhau theo tӹ lӋ cNJ, thì các phҧn ӭng hóa hӑc sӁ diӉn ra khác hҷn so vӟi khi tӃ bào còn nguyên vҽn Nguyên nhân chính là hӛn hӧp ÿã mҩt ÿi cҩu trúc cҫn thiӃt cho trұt tӵ cӫa