Giúp HS biết cách huy động và vận dụng các kiến thức, kĩ năng cơ bản và nắm chắc các ý chính khi làm các dạng câu hỏi về chi tiết nghệ thuật trong TP tự sự: Như đã nói ở trên, trong các [r]
Trang 1CÂU HỎI TÁI HIỆN KIẾN THỨC TRONG ĐỀ THI TỐT NGHIỆP MÔN NGỮ VĂN
I Khảo sát các câu hỏi tái hiện kiến thức trong các đề thi Tốt nghiệp, ĐH khối C, D những năm gần đây:
1 Đề thi Tốt nghiệp:
- Năm học 2010 – 2011: Trong đoạn cuối truyện Chiếc thuyền ngoài xa của NMC, nhân vật nghệ
sĩ Phùng mỗi khi ngắm kĩ và nhìn lâu hơn tấm ảnh do mình chụp thường thấy hiện lên những
hình ảnh nào? Những hình ảnh đó nói lên điều gì?
- Năm học 2011 – 2012: Trong phần cuối tác phẩm Số phận con người, nhà văn M Sô-lô-khốp viêt:Hai con người côi cút, hai hạt cát đã bị sức mạnh phũ phàng của bão tố chiến tranh thổi bạt tới những miền xa lạ… (Ngữ văn 12, tập hai, tr 123, NXB Giáo dục – 2008).Hai con người được nói đến ở trên là những nhân vật nào? Vì sao tác giả gọi họ là hai con người côi cút? Hình ảnh hai hạt cát trong câu văn có ý nghĩa gì?
- Năm học 2012 – 2013: Trong phần cuối truyện ngắn Thuốc của Lỗ Tấn, nhân vật bà mẹ Hạ Du
đã có thái độ như thế nào khi nhìn thấy vòng hoa trên mộ con mình? Hình ảnh vòng hoa ấy có ýnghĩa gì?
2 Đề thi Đại học khối C:
- Năm học 2010 – 2011: Trong phần đầu bản Tuyên ngôn độc lập, Chủ tịch HCM đã trích dẫnnhững bản tuyên ngôn nào? Việc trích dẫn đó có ý nghĩa gì?
- Năm học 2011 – 2012: Trong tác phẩm Ai đã đặt tên cho dòng sông? (Ngữ văn 12, Tập một,
NXB Giáo dục Việt Nam, 2011), ở phần nói về thượng nguồn sông Hương, Hoàng Phủ NgọcTường đã ví vẻ đẹp của dòng sông này với hình ảnh hai người phụ nữ, đó là những hình ảnhnào? Ý nghĩa của những hình ảnh đó
- Năm học 2012 – 2013: Trong truyện ngắn Hai đứa trẻ của Thạch Lam, ấn tượng của nhân vật
Liên về Hà Nội có những nét nổi bật nào? Hình ảnh Hà Nội có ý nghĩa gì đối với tâm hồn Liên?
3 Đề thi Đại học khối D:
- Năm học 2010 – 2011: Trong đoạn trích bài thơ Việt Bắc (Ngữ văn 12, Tập một, NXB Giáo
dục, 2009), Tố Hữu đã sử dụng những phương tiện nghệ thuật giàu tính dân tộc nào? Nhữngphương tiện đó phù hợp với việc diễn tả tình cảm gì của người cán bộ kháng chiến và nhân dânViệt Bắc?
- Năm học 2011 – 2012: Trong tác phẩm Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài (Ngữ văn 12, Tập hai,
NXB Giáo dục Việt Nam, 2011), việc Mị nhìn thấy “dòng nước mắt lấp lánh bò xuống hai hõm
má đã xám đen lại” của A Phủ diễn ra trong hoàn cảnh nào? Sự việc ấy có ý nghĩa gì đối với tâm
Trang 2 Với 9 câu hỏi vừa dẫn, có tới 8 câu hỏi về một chi tiết (một câu văn, đoạn văn) trong tác phẩmvăn xuôi, chỉ có duy nhất một câu hỏi về cách sử dụng những phương tiện nghệ thuật giàu tínhdân tộc trong một thi phẩm, gắn với một nét phong cách nghệ thuật tiêu biểu của nhà thơ Trongcác câu hỏi ấy thường có 2 vế, đo các cấp độ tư duy khác nhau (vế một: tái hiện kiến thức cơ bản
về đọc – hiểu văn bản; vế hai: kiểm tra sự hiểu biết và việc vận dụng những kiến thức, kĩ năng cơbản ở mức độ vận dụng thấp để trình bày ý nghĩa các chi tiết, các phương tiện nghệ thuật trongmối quan hệ với nhân vật, hoặc giá trị nội dung, giá trị nghệ thuật của tác phẩm)
- Riêng 8 câu hỏi về một chi tiết nghệ thuật (một câu văn, đoạn văn) trong một tác phẩm vănxuôi, có thể tạm thời chia thành 2 dạng câu hỏi cơ bản sau:
+ Những câu hỏi có phần dẫn trực tiếp, mà những chi tiết, hình ảnh (câu văn, đoạn văn) cần táihiện, tiếp nối ngay sau phần dẫn ở đề bài, học sinh có thể tái hiện được ngay, nếu đã nắm chắcchi tiết (Đề thi TN năm 2011, 2013; đề thi ĐH khối D, năm 2013)
+ Những câu hỏi chỉ có những dẫn dắt khái quát, mà những chi tiết, hình ảnh (câu văn, đoạn văn)cần tái hiện nằm trong một đoạn văn, thậm chí có sự xâu chuỗi với nhiều chi tiết khác (các câuvăn, đoạn văn khác) trong tác phẩm (các đề còn lại), yêu cầu học sinh phải nắm chắc văn bảnmới nêu đúng được các chi tiết, các hình tượng (các câu văn, đoạn văn) cần cảm nhận, theo yêucầu của đề bài
4 Hệ thống các chi tiết “đắt”, các câu văn, đoạn văn, các hình ảnh tiêu biểu, đặc sắc trong các tác phẩm văn xuôi dễ có thể trở thành đối tượng cảm nhận trong các câu hỏi tái hiện kiến thức và giúp HS hiểu rõ ý nghĩa của chúng:
a) Tuyên ngôn độc lập:
+ Những bản tuyên ngôn được Bác trích dẫn (đã thi)
+ Những lời “suy rộng ra” của Bác
+ Những bằng chứng thuyết phục
+ Lời khẳng định của Bác ở cuối bản tuyên ngôn…
b) Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng….
+ Cách ví von, so sánh của Phạm Văn Đồng về thơ văn Nguyễn Đình Chiểu
+ Cách so sánh của Phạm Văn Đồng về “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc”
+ Cách lập luận của Phạm Văn Đồng về sự nghiệp văn học của Nguyễn Đình Chiểu…
c) Người lái đò Sông Đà:
+ Câu văn văn miêu tả cảnh mặt ghềnh Hát Loóng.Đoạn văn đặc tả âm thanh tiếng thácnước
+ Khả năng huy động vốn hiểu biết nhiều môn văn hóa, nghệ thuật ở đoạn văn miêu tảcuộc thủy chiến của ông đò với thác nước Đà giang
+ Những hình ảnh so sánh làm nổi bật vẻ đẹp trữ tình thơ mộng của Sông Đà…
d) Ai đã đặt tên cho dòng sông?
+ Những hình ảnh so sánh vẻ đẹp của sông Hương khúc thượng nguồn (đã thi)
+ Những hình ảnh so sánh vẻ đẹp của sông Hương trước khi chảy trôi qua thành phố Huế.+ Những hình ảnh so sánh sông Hương giữa lòng thành phố
+ Những hình ảnh so sánh sông Hương rời thành phố trước khi về biển cả
Trang 3+ Câu nói của Mị với bố, khi cha con thống lí đòi bắt cô về làm dâu gạt nợ.
+ Căn buồng Mị ở, khi đã là dâu gạt nợ nhà thống lí
+ Âm thanh tiếng sáo gọi bạn yêu
+ Hình ảnh ngọn lửa
+ Giọt nước mắt của A Phủ (đã thi)
+ Hành động cắt dây cởi trói cho A Phủ và “hai người lẳng lặng đỡ nhau lao chạy xuống dốc núi”…
i) Những đứa con trong gia đình:
+ Không khí thanh niên tranh nhau ghi tên tòng quân ra trận
+ Câu nói của Chiến với Việt : “Đã làm thân con gái…”
+ Câu nói của chú Năm “Chuyện gia đình cũng dài như sông…”
+ Chi tiết chị em Chiến Việt khiêng bàn thờ ba má sang gửi chú Năm…
k) Chiếc thuyền ngoài xa:
+ Cảm giác của Phùng sau khi “chớp” được một cảnh “đắt” trời cho
+ Những câu văn khắc họa chân dung người đàn bà hàng chài
+ Những câu nói mang đậm màu sắc triết lí của người đàn bà hàng chài
+ Điều “vỡ ra” trong đầu Đẩu sau khi nghe toàn bộ câu chuyện của người đàn bà hàngchài tại tòa án huyện,
+ Hình ảnh màu hồng của ánh sương mai và người đàn bà hàng chài ở cuối tác phẩm (đãthi)
+ Hình ảnh chiếc bánh bao tẩm máu người
+ Cuộc bàn luận của người dân trong quán trà lão Hoa Thuyên về Hạ Du (đã thi)
+ Hình ảnh vòng hoa trên mộ Hạ Du (đã thi)
+ Hình ảnh con đường mòn nơi nghĩa địa
Trang 4p) Số phận con người:
+ Hoàn cảnh và tâm trạng của An-đrây Xô-cô-lốp sau chiến tranh và trước khi gặp bé Va-ni-a.+ Những cử chỉ, hành động, ngôn ngữ của bé Va-ni-a, khi An-đrây Xô-cô-lốp nhận bé là con.+ Cảm xúc của An-đrây Xô-cô-lốp khi hiểu rõ hoàn cảnh Va-ni-a.và trước những những cử chỉ,hành động, ngôn ngữ của bé
+ Giấc mơ của An-đrây Xô-cô-lốp lúc đêm khuya
+ Lời trữ tình ngoại đề ở cuối tác phẩm (đã thi)
q) Ông già và biển cả:
+ Biểu tượng của con cá kiếm
+ Biểu tượng của lão Xan-ti-a-gô
+ Hành trình săn đuổi con cá kiếm của lão Xan-ti-a-gô
+ Hình ảnh ông lão và con cá đang cặp kè và cách xưng hô “ta”-“cu cậu” ở cuối đoạn trích
II.Câu hỏi về một chi tiết “đắt”, tiêu biểu, đặc sắc trong các tác phẩm tự sự (truyện, kí) khá phổ biến hiện nay:
1 Khái niệm về chi tiết nghệ thuật trong TP tự sự:
Theo Sách giáo khoa Ngữ văn 11- Nâng cao, chi tiết nghệ thuật “là những biểu hiện cụ thể,lắm khi nhỏ nhặt, nhưng lại cho thấy tính cách nhân vật và diễn biến quan hệ của chúng, đồngthời cũng biểu hiện sự quan sát và nghệ thuật kể chuyện của tác giả Do đó chi tiết rất quan trọngđối với nhân vật, vừa tạo ra sức hấp dẫn, thú vị, vừa bộc lộ ý nghĩa của chúng” Còn các tác giả
“Từ điển thuật ngữ văn học” lại cho rằng, chi tiết nghệ thuật là “các tiểu tiết của tác phẩm mangsức chứa lớn về cảm xúc và tư tưởng”…
Như vậy, chi tiết nghệ thuật là những yếu tố nhỏ lẻ của tác phẩm, nhưng mang sức chứa lớn
về cảm xúc và tư tưởng, tạo ra sức truyền cảm hấp dẫn lôi cuốn người đọc
2 Phân loại chi tiết nghệ thuật trong TP tự sự:
a) Căn cứ vào nội dung chi tiết - cái được nói đến, được miêu tả, chúng ta có:
* Chi tiết về (miêu tả) phong cảnh, môi trường như một cái nền cho nhân vật xuất hiện, tạo
bối cảnh cho câu chuyện được kể:
+ Khung cảnh ngày Tết vùng cao, đêm tình mùa xuân trong Vợ chồng A Phủ - TH( ) như một
cái nền để nhà văn làm nổi bật chất thơ, chất Tây Bắc và là cái cớ để khơi dậy, miêu tả sự hồisinh trong tâm hồn Mị
+ Khu rừng đầy xác giặc, lúc Việt bị thương và lạc đơn vị trong truyện Những đứa con trong gia đình - Nguyễn Thi là bối cảnh để Việt bộc lộ tinh thần chiến đấu cũng như hồi tưởng lại
những kỷ niệm về chị Hai về má và góp phần thể hiện không khí khốc liệt của cuộc chiến tranhchống Mĩ cứu nước
* Chi tiết về (miêu tả) ngoại hình, dáng vẻ: Loại chi tiết này có nhiều trong truyện ngắn, tiểu
thuyết:
+ Ngoại hình dáng vẻ của cụ Mết trong Rừng xà nu - NTT( ).
Trang 5+ Ngoại hình của người đàn bà hàng chài trong Chiếc thuyền ngoài xa, được Nguyễn Minh Châu láy lại hai lần: người đàn bà vùng biển cao lớn với những đường nét thô kệch, tấm lưng áo bạc phếch có miếng vá, nửa thân dưới ướt sũng, khuôn mặt rỗ đã nhợt trắng vì kéo lưới suốt đêm
* Chi tiết về (miêu tả) cử chỉ, hành động; chi tiết lời nói, ý nghĩ.
+ Chi tiết miêu tả cử chỉ, hành động của Mị khi nghe tiếng sáo gọi bạn yêu lửng lơ bay ngoài
đường: đến góc nhà, lấy ống mỡ, xắn một miếng bỏ thêm vào đĩa đèn cho sáng; quấn lại tóc; với
tay lấy cái váy hoa vắt ở phía trong vách (Vợ chồng A Phủ- Tô Hoài).
+ Câu nói của cụ Mết với dân làng Xô Man, sau khi cụ kể về việc Tnú khong cứu được vợ con vì
chỉ có hai bàn tay trắng trong Rừng xà nu - NTT( )
* Chi tiết về (miêu tả) nội tâm, tâm lí nhân vật:
+ Chi tiết miêu tả dòng hồi ức của Mị về những kỉ niệm đẹp tuổi thanh xuân khi nghe tiếng sáo
văng vẳng gọi bạn đầu làng trong VCAP – TH ( )
+ Chi tiết miêu tả tâm trạng vui sướng, hạnh phúc của Tràng buổi sáng hôm sau ngày Tràng có
vợ: Trong người êm ái lửng lơ như người vừa ở trong giấc mơ đi ra Việc hắn có vợ đến hôm
nay hắn vẫn còn ngỡ ngàng như không phải (Vợ nhặt – Kim Lân).
+ Chi tiết miêu tả khát khao được gặp lại anh, đồng đội khi Việt tỉnh dậy lần thứ tư, Việt muốn chạy thật nhanh thoát khỏi sự vắng lặng này, về với ánh sáng ban ngày, gặp lại anh Tánh, níu
chặt lấy các anh mà khóc như thằng em út vẫn níu chân chị Chiến (Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi)
* Ngoài ra còn có chi tiết về tiểu sử (lai lịch), nghề nghiệp: Mị ( ); Tràng ( ), người “vợ
nhặt”; Tnú ( ); chị em Chiến Việt ( ); Phùng ( ), người đàn bà hàng chài ( )
Trong các chi tiết trên, chi tiết về cử chỉ, hành vi, lời nói, nội tâm là những chi tiết quan trọng
nhất để khắc họa làm nổi bật tính cách, tâm hồn của nhân vật Nhân vật trong tác phẩm tự sự cóthể không được miêu tả ngoại hình song thường phải có tính cách, tâm hồn
b) Căn cứ vào vị trí, vai trò của chi tiết nghệ thuật trong việc khắc họa tâm lí, tính cách
nhân vật, góp phần tạo nên giá trị nội dung, giá trị nghệ thuật của tác phẩm:
Không phải mọi chi tiết trong tác phẩm đều có vị trí, vai trò như nhau Có chi tiết chính,
trung tâm, chi tiết đắt, điển hình, tiêu biểu; có chi tiết phụ trợ:
* Chi tiết chính, trung tâm , chi tiết đắt , điển hình , tiêu biểu : Là những chi tiết nổi bật nhất,
có sức chứa lớn nhất, mang chất nghệ thuật nhiều nhất, tác động tới suy nghĩ, cảm xúc của độc
giả nhiều nhất Nhiều chi tiết đắt tới mức nói đến nhà văn đó phải nhắc đến chi tiết đó Nhiều
người còn cho rằng, chi tiết nghệ thuật gống như “nhãn tự”, “thần cú” trong thi ca Bởi “chi tiết
nhỏ làm nên nhà văn lớn” (Gor –ki) Một tác phẩm tự sự có thể có nhiều chi tiết đắt Bản thân
người cầm bút sáng tác thường có ý thức rất rõ về chi tiết nghệ thuật này và độc giả cũng khôngkhó để nhận ra
Trang 6+ Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài): Chi tiết tiếng sáo, giọt nước mắt của A Phủ, ngọn lửa đêm mùa
đông đều là những chi tiết đắt, gây ấn tượng đậm nét
+ Vợ nhặt - Kim Lân: Những lời tự vấn lòng mình, thể hiện tâm trạng ngạc nhiên đến ngỡ ngàng
của bà cụ Tứ trước tình huống Tràng đưa vợ về nhà; những cử chỉ hành động của bà cụ trongbữa cơm ngày đói đều là những chi tiết có sức ám ảnh người đọc
chú ý đến chi tiết này
c) Căn cứ vào cấp độ của chi tiết trong việc xây dựng, tạo lập các phương diện lớn nhỏ của
tác phẩm:
* Chi tiết quan sát, miêu tả, tạo ra những hình ảnh phong phú, đa dạng, tăng tính hình tượng cho TP, tạo cảm xúc, rung động cho người đọc, thể hiện sự quan sát tinh tế, những trải nghiệm sâu sắc của tác giả về thiên nhiên và đời sống xã hội : Loại chi tiết này rất
phong phú Có rất nhiều chi tiết xuất hiện với tư cách là hình ảnh giàu ý nghĩa trong các tác
phẩm tự sự :+ Khi xây dựng nhân vật Dít (Rừng xà nu), nhà văn Nguyễn Trung thành đặc biệt chú ý đến hình ảnh đôi mắt Đôi mắt được miêu tả nhiều lần: đôi mắt mở to, bình thản, trong suốt; đôi mắt nghiêm khắc; đôi mắt nó thì vẫn nhìn bọn giặc bình thản lạ lùng, bình thản như đôi mắt chị bí thư bây giờ
+ Chi tiết miêu tả hình ảnh con thuyền thấp thoáng ngoài khơi xa qua cách cảm nhận của Phùng
trong CTNX –NMC.
+ Chi tiết – hình ảnh chiếc bánh bao tẩm máu người, vòng hoa bên mộ Hạ Du trong Thuốc (Lỗ
Tấn)
* Chi tiết xây dựng nhân vật: Nhân vật được coi là yếu tố trung tâm, quan trọng nhất trong một
tác phẩm, đặc biệt là tác phẩm tự sự Đó là cơ sở quan trọng nhất cho việc tiếp cận và nắm bắt tưtưởng mà tác giả gửi gắm qua nhân vật Để xây dựng được các hình tượng nhân vật, các tác giảphải sử dụng một hệ thống chi tiết tạo hình, biểu hiện hành động, tính cách của nhân vật Bởivậy, để tìm hiểu về một nhân vật, nhất thiết phải nắm được hệ thống chi tiết biểu hiện nhân vật
ấy Nó giống như các dấu hiệu hình thức hé mở cho chúng ta biết thế giới nội tâm, tính cáchcũng như tâm trạng của nhân vật
* Chi tiết tạo tình huống, cốt truyện: Những chi tiết này thường mang tính sự kiện Đó là những
chi tiết tham gia vào việc biểu hiện các mốc thời điểm quan trọng của nhân vật, hoặc tạo sự thay
Trang 7đổi, chuyển biến cho câu chuyện Loại chi tiết này thường không xuất hiện tập trung mà nằm rảirác từ đầu tới cuối câu chuyện Nó giống như những mắt xích quan trọng tạo nên cốt truyện Bởivậy, nắm được hệ thống chi tiết này đồng nghĩa với việc người đọc nắm được toàn bộ nội dungchính của tác phẩm cần phân tích.
+ Vợ chồng A Phủ - Tô Hoài: Chi tiết Mị bị bắt cóc về làm dâu gạt nợ nhà thống lí; chi tiết miêu
tả diễn biến tâm trạng Mị đêm tình mùa xuân; chi tiết miêu tả Mị cắt dây cởi trói cho A Phủ, rồivụt chạy theo A Phủ…
+ Vợ nhặt - Kim Lân: chi tiết miêu tả cuộc gặp gỡ bất ngờ giữa Tràng và người “vợ nhặt”; chi
tiết miêu tả những đổi thay trong tâm lí, tính cách của Tràng và người “vợ nhặt” khi đã “nên vợ,nên chồng”…
* Chi tiết mang ý nghĩa tư tưởng chủ đề tác phẩm: Đó là những chi tiết tiêu biểu, đặc
sắc nằm ở những vị trí quan trọng trong TP, góp phần làm nổi bật chủ đề chính củatác phẩm, như:
+ Câu nói của cụ Mết với dân làng Xô Man: nghe rõ chưa hay, câu văn kết: Đứng trên đồi xà nu ấy mà trông ra đến hút tầm mắt cũng không thấy gì khác ngoài những rừng xà nu nối tiếp chạy đến chân trời (Rừng xà nu – Nguyễn Trung Thành).
+ Hình ảnh đám người đói và lá cờ đỏ bay phấp phới hiện lên trong tâm trí Tràng ở phần kết thúc truyện Vợ nhặt (Kim Lân).
+ Câu nói của chú Năm với chị em Chiến Việt: Chuyện gia đình (NĐCTGĐ –NT) + Hình ảnh người đàn bà bước ra từ tấm ảnh trong tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa
(Nguyễn Minh Châu)
+ Lời trữ tình ngoại đề ở cuối TP “SPCN” – Sô-lô-khốp
* Chi tiết mang dấu ấn riêng, thể hiện biệt tài, phong cách nghệ thuật, hay quan niệm nghệ thuật
về cuộc sống về con nười của nhà văn, như:
+ Cách nhìn Sông Đà như một “cố nhân” của NT trong NLĐSĐ.
+ Khung cảnh đêm tình mùa xuân và âm thanh của tiếng sáo gọi bạn yêu trong VCAP -TH.
+ Dáng vẻ và những lời tự vấn lòng mình như những đoạn độc thoại nội tâm của bà cụ Tứ trước
tình huống Tràng đưa vợ về nhà trong VN - KL.
+ Chân dung, số phận và vẻ đẹp tâm hồn người đàn bà hàng chài trong CTNX – NMC
+ Những hình ảnh có tính chất biểu tượng trong ÔGVBC - Hê-minh-uê…
d Căn cứ vào mức độ hư cấu của chi tiết:
Văn học là nghệ thuật của trí tưởng tượng song có thể dựa vào mức độ hư cấu để phân loại chi
tiết nghệ thuật Căn cứ vào mức độ này ta có:
- Chi tiết thực: là chi tiết ít hư cấu, giàu tính xác thực, gần với hiện thực cuộc sống Đó là những
chi tiết được tác giả chọn lọc để tái hiện bức tranh hiện thực đời sống như nó vốn có, như: cảnh
Trang 8những người đói kém ở phần đầu TP và bữa cơm đón “nàng dâu mới” của bà cụ Tứ (VN-KL); hình ảnh những cây xà nu đầy thương tích vì “nằm trong tầm đại bác” của đồn giặc (RXN- NTT)
- Chi tiết giàu tính hư cấu: đây là chi tiết có mức độ hư cấu, tưởng tượng cao Chi tiết giàu tính
hư cấu là loại chi tiết nằm giữa chi tiết thực và chi tiết kỳ ảo, như: hình ảnh rừng xà nu hai ba năm nay “ưỡn tấm ngực của mình ra che chở cho làng” (RXN-NTT); cảm giác của chị em Chiến,
Việt khi khiêng bàn thờ ba má sang gửi chú Năm (NĐCTGĐ-NT)
- Chi tiết kỳ ảo: là chi tiết không có thực, chỉ có trong trí tưởng tượng của con người, là sản
phẩm của trí tưởng tượng nên không thể xảy ra trong thực tế Loại chi tiết này xuất hiện nhiềutrong truyện dân gian nhất là truyện cổ tích, truyện truyền kỳ Sáng tạo chi tiết này các tác giảvừa tạo nên sức hấp dẫn li kỳ cho tác phẩm vừa nhằm mục đích nhất định: hoặc thể hiện một tưtưởng, một quan niệm hoặc một mong muốn, một thái độ yêu ghét
Như vậy, căn cứ vào những tiêu chí khác nhau, người ta có thể chia chi tiết NT thành nhiều loại Tuy nhiên, mọi sự phân loại đều có tính tương đối, tên gọi các chi tiết theo các căn cứ phân loại có sự giao thoa Điều cốt yếu là GV cần giúp HS định danh được các chi tiết và hiểu rõ ý nghĩa của chi tiết trong đoạn văn và trong toàn bộ văn bản, tùy thuộc vào yêu cầu cụ thể của đề bài.
3 Vai trò cơ bản của chi tiết nghệ thuật:
Dù phân loại chi tiết NT theo tiêu chí nào, theo tôi, chi tiết NT trong TPVH có thể quy thành
4 vai trò cơ bản sau:
- Trước hết, chi tiết nghệ thuật tạo ra tính hình tượng cho tác phẩm, góp phần tái hiện sinh động
một khung cảnh cụ thể, một chân dung nhân vật, hay một sự kiện, một không khí lịch sử, xã hộinào đấy Đó có thể là khunh cảnh khúc thượng nguồn sông Hương (Đề thi ĐH khối C 2012), hayhình ảnh cạnh một cây xà nu mới ngã gục đã có 4, 5 cây con mọc lên “ngọn xanh rờn, hình nhọn
mũi tên, lao thẳng lên bầu trời” trong Rừng xà nu của NTT vừa góp phần gợi tả sự sinh sôi nảy
nở rất nhanh, ham ánh sáng mặt trời của cây xà nu, tạo khung cảnh thật, không gian thật và khí
vị Tây Nguyên, vừa như một hình ảnh có tính chất biểu tượng, tượng trưng tinh thần kiên trung,bất khuất, khao khát tự do của những người dân làng Xô Man những năm đánh Mĩ… Đó có thể
là vẻ lam lũ, đáng thương của người đàn bà hàng chài (Đề TN 2011), hay dáng vẻ “lọng khọng”,
vừa đi vừa húng hắng ho và lẩm nhẩm tính toán những gì trong miệng, gợi vẻ già nua, ốm yếu,
nhưng vẫn chưa thôi nỗi lo sinh kế của bà cụ Tứ trong “Vợ nhặt” (Kim Lân)…
- Bên cạnh đó, chi tiết nghệ thuật còn mang bản chất sáng tạo của người nghệ sĩ, bản chất văn hóa của một cộng đồng Đó là cách nhìn “Sông Đà như một cố nhân” của một nhà văn tài hoa,
uyên bác, phóng túng và độc đáo (Đề ĐH khối D năm 2012) Đó là âm thanh của tiếng sáo gọi
bạn yêu đêm tình mùa xuân trong “Vợ chồng A Phủ” vừa gợi bản sắc văn hóa riêng của người
dân Tây Bắc, vừa là một tín hiệu thẩm mĩ, như một cái cớ để Tô Hoài khơi dậy những biến tháitinh vi trong chiều sâu tâm giới của Mị, thể hiện nghệ thuật miêu tả và phân tích tâm lí nhân vật
đạt tới “phép biện chứng tâm hồn” của nhà văn
- Không những thế, chi tiết nghệ thuật còn gắn với quan niệm nghệ thuật về con người và cuộc sống của nhà văn, góp phần thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm Những chi tiết miêu tả
Trang 9ngoại hình người đàn bà hàng chài và vẻ đẹp tâm hồn ẩn sau những nét thô ráp bề ngoài của chị
thể hiện qua cuộc đối thoại giữa chị với Phùng và Đẩu ở tòa án huyện trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu đã làm nổi bật cảm hứng thế sự - triết lí và cái nhìn
nhiều chiều, sâu sắc của nhà văn về con người, về nghệ thuật
- Ngoài ra, chi tiết nghệ thuật còn là tiền đề cho sự phát triển của cốt truyện Trong truyện ngắn Hai đứa trẻ của Thạch Lam, ấn tượng của nhân vật Liên về Hà Nội là tiền đề giúp ta hiểu vì sao
đêm đêm chị em Liên vẫn cố thức đợi chuyến tàu đêm đi qua phố huyện (Đề ĐH khối C năm2012) Chính “dòng nước mắt lấp lánh bò xuống hai hõm má đã xám đen lại” của A Phủ đã thôithúc Mị dẫn tới hành động “nổi loạn” khiến mạch truyện vận động một cách tự nhiên phù hợpvới quá trình đấu tranh từ tự phát đến tự giác của Mị (Đề ĐH khối D năm 2012) Tình huống
Tràng bỗng dưng đưa vợ về nhà giữa cái thì đói kém trong “Vợ nhặt” – Kim Lân là tiền đề để
các nhân vật trong truyện thể hiện tâm trạng ngạc nhiên, đến ngỡ ngàng, vừa mừng, vừa lo, đồngthời giúp ta hiểu sâu hơn về số phận và vẻ đẹp tâm hồn người LĐ…
Tất cả những chi tiết nghệ thuật đó đều là kì công tìm tòi, sáng tạo của các nhà văn, “mang sức chứa lớn về cảm xúc và tư tưởng”, góp phần làm nên giá trị nhiều mặt của các tác phẩm văn
học
4 Giúp HS biết cách huy động và vận dụng các kiến thức, kĩ năng cơ bản và nắm chắc các
ý chính khi làm các dạng câu hỏi về chi tiết nghệ thuật trong TP tự sự:
Như đã nói ở trên, trong các câu hỏi 2,0 điểm về chi tiết nghệ thuật ở các đề thi thường có 2 vế,
đo các cấp độ tư duy khác nhau (vế một: tái hiện kiến thức cơ bản về đọc – hiểu văn bản, nêu cácchi tiết, hình ảnh cụ thể trong các tác phẩm; vế hai: kiểm tra sự hiểu biết và việc vận dụng nhữngkiến thức, kĩ năng cơ bản ở mức độ vận dụng thấp để trình bày ý nghĩa các chi tiết, các phươngtiện nghệ thuật trong mối quan hệ với nhân vật, hoặc giá trị nội dung, giá trị nghệ thuật của tác
phẩm…) Bởi vậy, để làm tốt câu hỏi này, trước hết cần yêu cầu và hướng dẫn HS đọc kĩ tác phẩm, nhớ và hiểu rõ ý nghĩa các chi tiết tiêu biểu, đặc sắc góp phần làm nổi bật giá trị nội
dung, giá trị nghệ thuật của TP, phong cách NT của nhà văn Hơn nữa, TPVH là một chỉnh thểnghệ thuật thống nhất, toàn vẹn, nên để tái hiện đúng chi tiết, hình ảnh và hiểu rõ ý nghĩa của nó
theo yêu cầu của đề bài, GV cần hướng dẫn học sinh phải đặt chi tiết trong mối quan hệ với chỉnh thể TP, nhất là với những yếu tố mà nó là thành phần cấu tạo nên, hoặc góp phần thể hiện.
Trên cơ sở đó, HS phải căn cứ vào những vai trò cơ bản của chi tiết (mục 4.1.3) để cắt nghĩa, lýgiải, ý nghĩa của chi tiết một cách hợp lý, khoa học, có sức thuyết phục người đọc
Có điều, chi tiết NT trong TPVH muôn màu, muôn vẻ như chính sự phong phú, phức tạp củahiện thực đời sống mà nó phản ánh Cá tính sáng tạo và phong cách nghệ thuật của nhà văn cũnghết sức đa dạng Năng lực cảm thụ của mỗi người đọc mỗi khác Các dạng câu hỏi về chi tiếtnghệ thuật lại biến hóa, linh hoạt Bởi vậy, khó có thể đưa ra một công thức đáp ứng được tất cảcác kiểu dạng câu hỏi về chi tiết nghệ thuật
Tuy nhiên, nếu tạm thời chia các câu hỏi về một chi tiết nghệ thuật trong một tác phẩm văn xuôithành 2 dạng (như mục 2), thì mỗi dạng có thể lập ý theo mỗi cách khác nhau (do tính chất vàmức độ khó – dễ của dạng câu hỏi quy định)
4.1 Dạng câu hỏi có phần dẫn trực tiếp, mà những chi tiết, hình ảnh cần tái hiện, tiếp nối ngay sau phần dẫn (Đề thi TN năm 2011, 2013; đề thi ĐH khối D năm 2013):
Ở dạng câu hỏi này, thí sinh cần trình bày các ý chính sau:
- Dẫn dắt, nêu chi tiết cần cảm nhận
Trang 10- Tái hiện trực tiếp những chi tiết, những hình tượng được gợi ra từ phần dẫn , theo yêu cầu của
đề bài
- Nêu ý nghĩa của chi tiết, hình ảnh (căn cứ vào 4 vai trò (ý nghĩa cơ bản) để cắt nghĩa, lí giải):
+ Tạo ra tính hình tượng cho tác phẩm, góp phần tái hiện sinh động một khung cảnh
cụ thể, một chân dung nhân vật, hay một sự kiện, một không khí lịch sử, xã hội nào đấy
+ Mang bản chất sáng tạo (phong cách NT) của người nghệ sĩ, bản chất văn hóa của một cộng đồng.
+ Gắn với quan niệm nghệ thuật về con người và cuộc sống của nhà văn, góp phần thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm
+ Là tiền đề cho sự phát triển của cốt truyện.
- Đánh giá khái quát về ý nghĩa chi tiết
* Ví dụ 1 : Trong đoạn cuối truyện Chiếc thuyền ngoài xa của NMC, nhân vật nghệ sĩ Phùng mỗi
khi ngắm kĩ và nhìn lâu hơn tấm ảnh do mình chụp thường thấy hiện lên những hình ảnh nào?
Những hình ảnh đó nói lên điều gì? (Xem đáp án đề thi TN 2011)
như thế nào khi nhìn thấy vòng hoa trên mộ con mình? Hình ảnh vòng hoa ấy có ý nghĩa gì?(Xem đáp án đề thi TN năm 2013)
* Ví dụ 3: Khi cha con thống lí đến đòi bắt Mị về làm dâu gạt nợ (VCAP –TH), Mị đã nói với bố
như thế nào? Những câu nói ấy của Mị có ý nghĩa gì?
- Dẫn dắt, nêu chi tiết cần cảm nhận:
Truyện ngắn VCAP - TH có không ít chi tiết tiêu biểu, đặc sắc miêu tả số phận khổ đau và thểhiện vẻ đẹp tâm hồn của Mị Trong số những chi tiết ấy không thể không kể đến câu nói của Mịvới bố, khi cha con thống lí đến đòi bắt cô về làm dâu gạt nợ ở phần đầu thiên truyện
- Tái hiện trực tiếp những chi tiết, những hình tượng được gợi ra từ phần dẫn , theo yêu cầu của
đề bài: Đang sống những tháng ngày thanh tân, tươi đẹp, đầy hứa hẹn, khát khao yêu và đượcyêu, một ngày kia, cha con thống lí Pá Tra đến đòi bắt Mị về làm dâu gạt nợ, trừ vào món nợ củacha mẹ ngày trước, Mị đã nói với bố rằng: “Con nay đã biết cuốc nương làm ngô, con phải làmnương ngô giả nợ thay cho bố Bố đừng bán con cho nhà giàu”
- Ý nghĩa:
+ Thể hiện tình yêu lao động và tấm lòng tấm lòng hiếu thảo, có trách nhiệm với mẹ cha của Mị.+ Bộc lộ ý thức sâu sắc về nỗi khổ của kiếp dâu gạt nợ cho nhà giàu và khát vọng tự do của Mị.+ Góp phần tố cáo sự áp bức bất công, nhất là chế độ cho vay nặng lãi của bọn chúa đất vùngcao
- Đánh giá khái quát: Những câu nói của Mị với bố, khi cha con thống lí đến đòi bắt cô về làmdâu gạt nợ vừa khắc họa vẻ đẹp tâm hồn của Mị, vừa góp phần làm nổi bật giá trị hiện thực và
giá trị nhân đạo cho VCAP của Tô Hoài.
Trang 11* Ví dụ 4:
Trên bước đường đưa người “vợ nhặt” về xóm ngụ cư, gương mặt Tràng (Vợ nhặt – Kim Lân) hiện lên như thế nào? Ý nghĩa của chi tiết nghệ thuật ấy trong việc khắc họa tính cách, tâm lí nhân vật và thể hiện tư tưởng, chủ đề tác phẩm?
- Dẫn dắt, nêu chi tiết cần cảm nhận :
Vợ nhặt vẫn được xem là “thần bút” của Kim Lân Ở đó có không ít chi tiết nghệ thuật tiêu biểu, đặc sắc, góp phần khắc họa tính cách, tâm lí nhân vật và thể hiện tư tưởng, chủ đề tác
phẩm, trong đó, không thể không kể đến gương mặt Tràng trên bước đường đưa người “vợ nhặt”
về xóm ngụ cư ở phần đầu thiên truyện
- Tái hiện trực tiếp những chi tiết, những hình tượng được gợi ra từ phần dẫn , theo yêu cầu của
đề bài:
Giữa nạn đói khủng khiếp năm 1945, một buổi chiều, người dân trong xóm ngụ cư bỗng thấyTràng về cùng một người nười đàn bà nữa Mặt hắn “có một vẻ gì phớn phở khác thường Hắntủm tỉm cười nụ một mình và hai mắt thì sáng lên lấp lánh”
- Ý nghĩa của chi tiết:
+ Khắc họa tâm lí, tính cách thuần phác, nhân hậu, yêu đời, ẩn sau vẻ quê mùa, thô kệch củaTràng
+ Thể hiện niềm hạnh phúc, sung sướng của con người trong tận cùng đói khổ vẫn không thôikhao khát tình yêu, tổ ấm gia đình
+ Đặt trong cảnh “tối sầm mặt lại” vì đó khát ấy, hình ảnh gương mặt và nụ cười của Tràng nhưcơn gió mát lành làm dịu đi cái căng thẳng ngột ngạt, đắng cay của con người giữa nạn đói nămxưa, thể hiện cái nhìn lạc quan, niềm hi vọng của Kim Lân vào cuộc sống Qua đó, nhà văn nhưmuốn gửi tới người đọc một thông điệp giản dị: chỉ có tình yêu thương mới có thể mang đếnniềm vui, nụ cười hạnh phúc cho con người
- Đánh giá khái quát ý nghĩa của chi tiết: góp phần làm nổi bật giá trị nhân đạo sâu sắc, mới mẻcho TP và tài năng NT của nhà văn trong việc dùng ngoại hình để miêu tả nội tâm nhân vật
* Ví dụ 5:
Trong phần cuối tác phẩm Ông già và biển cả, nhà văn Hê – minh - uê viêt: