Trong Kim Vân Kiều truyện, lúc Sở Khanh bỏ trốn còn một mình Thúy Kiều, Thanh Tâm Tài Nhân chỉ đơn thuần thuật lại sự việc, không nói lên nỗi niềm chia sẻ của mình đối với người con gái [r]
Trang 1NGUYÊN LÝ VĂN HỌC SO SÁNH
Văn học so sánh là một bộ môn đã có vị trí ổn định trên thế giới song lại khá mới mẻ đối với những người học và giới nghiên cứu văn học ở Việt Nam
Mục đích của so sánh văn học là từ những đối tượng nghiên cứu rút ra được bản chất, quy luật tồn tại và phát triển của văn học So sánh văn học có thể đi từ phạm vi nội bộ dân tộc tiến tới phạm vi rộng hơn bên ngoài dân tộc Văn học còn là một hoạt động có tính giao tiếp, giao lưu nên sự so sánh là hết sức cần thiết trong phương pháp nghiên cứu
Các nhà nghiên cứu đã xếp các mối quan hệ đó vào ba nhóm chính:
Các mối quan hệ trực tiếp giữa các nền văn học dân tộc Đó là các luồng giao lưu, ảnh
hưởng Có thể là ảnh hưởng do nhân cánh nhà văn, ảnh hưởng về kỹ thuật viết văn, vay mượn
tư liệu và chủ đề, ảnh hưởng bằng cách đưa ra một khung cảnh nghệ thuật mới…
Các điểm tương đồng:
Có hai loại hiện tượng tương đồng:
Tương đồng lịch sử: bao gồm hiện tượng tương đồng cùng thời và tương đồng kế
tiếp Tương đồng lịch sử là tương đồng của những trào lưu thuộc các nền văn học
kế cận nhau
Tương đồng phi lịch sử: là sự giống nhau giữa các nền văn học cách xa nhau về
không gian và thời gian Nghiên cứu những điểm tương đồng phi lịch sử sẽ giúp cho các nhà lý luậnvăn học rút ra những kết luận bổ ích và xác đáng về quy luật phát triển chung của văn học, làm sáng tỏ sự phát sinh và phát triển của một thể lọai, một loại hình văn học cụ thể
◦ C ác điểm khác biệt độc lập:
Trong thực tiễn, có khi nhà nghiên cứu phải so sánh hai hiện tươợng văn học khác nhau để chứng minh cho mức độ khác nhau giữa chúng, qua đó khẳng định thêm cho một yêu cầu nào
đó của mình Việc này không phải để chứng minh đơn thuần cái này khác cái kia, mà nó nhằm phục vụ những mục tiêu cụ thể của nhà nghiên cứu
Chức năng của văn học so sánh là làm sáng tỏ bản chất của văn học, con đường phát triển
và các giá trị của văn học Vì thế mà nó là phương tiện bổ sung đắc lực cho ba bộ môn nghiên cứu văn học còn lại là lý luận văn học, lịch sử văn học và phê bình văn học, gắn bó chặt chẽ không tách rời với các bộ môn này
Văn học so sánh bổ sung cho sự nghiên cứu văn chương dân tộc và văn chương thế giới, giúp cho nhận thức của lòai người đối với hiện tượng này ngày càng chính xác hơn, phong phú hơn và sâu sắc hơn
Trải qua hơn một trăm năm tồn tại, bộ môn văn học so sánh đã có một vị trí vững vàng
và độc lập tương đối trong khoa nghiên cứu văn học Hiện nay, sự giao lưu văn hóa giữa các dân tộc đã trở thành một hiện tượng có tính chất toàn cầu Văn học so sánh, do đó, ngày càng trở nên cần thiết vì nó giúp cho toàn nhân loại hiểu biết chính mình và hiểu biết lẫn nhau, thúc đẩy tiến trình giao lưu phát triển nhanh và ngày càng khắng khít Văn học so sánh đã trở thành một trào lưu thế giới
Trang 2
-KIỀU Ở LẦU NGƯNG BÍCH QUA BÚT PHÁP NGUYỄN DU
VÀ THANH TÂM TÀI NHÂN
Truyện Kiều là kiệt tác của văn học Việt Nam và văn học thế giới Bao nhiêu tinh hoa của tư tưởng dân tộc đều qui tụ vào kiệt tác này Thế nhưng do truyện Kiều được sáng tác dựa theo Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân nên phần nào là phần sáng tạo của Nguyễn Du, phần nào là phần vay mượn cho đến nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau
Trong giới hạn bài này, chúng tôi sẽ so sánh đoạn “Kiều ở lầu Ngưng Bích” giữa Truyện Kiều của Nguyễn Du và Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, góp phần làm sáng tỏ vấn đề trên
Trước hết cần xác định ngay, mục đích của văn học so sánh là tìm sự giống và khác giữa các tác giả, các tác phẩm văn học, các trào lưu văn học, các dòng văn học và các giai đoạn văn học, chứ không phải truy tìm sự hơn kém Như chúng ta đã biết, mối quan hệ tương giao giữa Truyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện là mối quan hệ giao lưu ảnh hưởng Vậy Nguyễn
Du vay mượn gì ở Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân và đã có những sáng tạo gì?
Thứ nhất, Nguyễn Du lấy toàn bộ cốt truyện, hệ thống nhân vật, tên nhân vật của Kim Vân Kiều truyện Điều đó cho thấy cốt truyện của Kim Vân Kiều truyện phải thú vị như thế nào
đó Nguyễn Du mới lấy cốt truyện này để sáng tạo tác phẩm cho mình Hơn nữa, mỗi nhân vật trong Kim Vân Kiều truyện đều có cá tính riêng nên Nguyễn Du mới giữ nguyên hệ thống nhân vật này trong tác phẩm của mình
Thứ hai, về tư tưởng, Nguyễn Du đã tiếp thu thuyết tài mệnh tương đố của Kim Vân Kiều truyện Tuy nhiên, ông đã phát triển mở rộng thêm và có những đề xuất mới cho thuyết này Ta hãy đọc và suy ngẫm mấy vần thơ sau đây trong Truyện Kiều sẽ thấy rõ điều ấy:
Cũng liều nhắm mắt đưa chân,
Mà xem con tạo xoay vần đến đâu!
Kiếp xưa đã vụng đường tu,
Kiếp này chẳng kẻo đền bù mới xuôi!
Rõ ràng, Nguyễn Du đã đưa thêm thuyết Nghiệp của Phật giáo vào để bổ sung cho
thuyết Tài mệnh tương đố Bởi nếu chỉ cứ y vào thuyết Tài mệnh tương đố, nỗi đoạn trường thống khổ của con người sẽ không thể giải quyết Tất cả nỗi khổ niềm đau của con người đều
do chính tâm họ gây ra thì bây giờ cũng chính tâm này tiêu diệt nó đi, không thể nhờ một thế
lực bên ngoài nào khác tiêu diệt giúp được
Đã mang lấy nghiệp vào thân,
Cũng đừng trách lẫn trời gần, trời xa.
Thiện căn ở tại lòng ta,
Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài.
Hơn nữa, tư tưởng định mệnh không phải là tư tưởng chính, xuyên suốt của Kim Vân Kiều Truyện Kiều trong Kim Vân Kiều truyện là chủ động Kiều trong Truyện Kiều là thụ động Nguyễn Du đã để cho mọi chuyện đến với Kiều một cách ngẫu nhiên
Thứ ba, về tinh thần nhân đạo, Kim Vân Kiều Truyện ra đời trong bối cảnh xã hội đầy bất công, tăm tối đối với con người Nguyễn Du đã kế thừa tinh thần này
Trang 3Ba điều trên là nguồn tư liệu để cho Nguyễn Du sáng tạo nên tác phẩm của mình Chúng ta thấy, Nguyễn Du có kế thừa và có sáng tạo Nhưng sáng tạo của Nguyễn Du mới là điểm chính yếu làm nên giá trị Truyện Kiều
Về thể loại truyện, Truyện Kiều của Nguyễn Du là đối lập với Kim Vân Kiều Truyện của Thanh Tâm Tài Nhân Nguyễn Du dùng thể thơ truyền thống của dân tộc là lục bát để viết Truyện Kiều Thanh Tâm Tài Nhân dùng văn xuôi để viết Kim Vân Kiều Truyện
Kiều của Nguyễn Du khác Kiều của thanh tâm tài Nhân Nguyễn Du xây dựng nhân vật Kiều theo tinh thần sáng tạo của ông Kiều mang định mệnh, mang thân phận của người dân Việt Nam, của phụ nữ Việt Nam trong một thời đại xã hội có nhiều biến động, đã đưa người
phụ nữ tài sắc như Kiều phải: “Thanh y hai lượt thanh lâu hai lần”; đồng thời xã hội ấy buộc con người phải chừa bỏ cả sự trong trắng của mình: “Chút lòng trinh bạch từ sau xin chừa” Và
như vậy, phần nào đó, Kiều mang tâm sự của chính Nguyễn Du Vậy dù có vay mượn, kế thừa của Thanh Tâm Tài Nhân nhưng trong quá trình xây dựng tác phẩm, Nguyễn Du có những sáng tạo nghệ thuật độc lập
Ngoài ra, Nguyễn Du còn vay mượn rất nhiều yếu tố trong văn học cổ Việt Nam, văn học dân gian (ca dao, dân ca, tục ngữ, lờ iăn tiếng nói hàng ngày ), tư tưởng dân tộc Việt Nam (Phật, Nho, Lão), văn chương Trung Hoa và đặc biệt là vốn sống của chính ông khi viết truyện Kiều Và đây mới là phần cốt yếu làm nên thiên tài Nguyễn Du và làm nên kiệt tác Truyện Kiều
Trong đoạn “Kiều ở lầu Ngưng Bích”, Thanh Tâm Tài Nhân trước nhất miêu tả về thiên nhiên quanh lầu: Ngôi lầu này từ phía đông trông ra biển xanh, phía bắc nhìn lên Kinh kỳ, phía nam ngó lại Kim Lăng, phía tây trông ra dãy núi Kỳ Sơn
Nguyễn Du đã giữ nguyên nội dung miêu tả thiên nhiên này trong Truyện Kiều:
Trước lầu Ngưng Bích khóa xuân,
Vẻ non xa tấm trăng gần ở chung.
Bốn bề bát ngát xa trông,
Cát vàng cồn nọ, bùi hồng dặm kia.
Điểm khác ở đây là, Nguyễn Du đã vận dụng ngữ pháp tiếng Việt để tạo nên những vần thơ tả cảnh đặc sắc Hình ảnh trong những câu thơ trên rất đẹp Có tương phản: xa-gần, cát vàng- bụi hồng, cồn nọ- dặm kia và có kết hợp: ở chung Có động: cát- bụi và có tĩnh: non-trăng Cái hay của Đoạn thơ còn thể hiện ở cách ngắt nhịp Thay vì ngắt ở chữ thứ tư ở những
câu tám thông thường trong lục bát (ví dụ: cát vàng cồn nọ/ bụi hồng dặm kia) thì nhịp được ngắt ở chữ thứ ba và thứ sáu: Vẻ non xa/ tấm trăng gần / ở chung Hơi thơ,vì vậy, khác thường,
không đều đều một điệu
Tâm trạng của Kiều khi ở lầu Ngưng Bích trong Kim Vân Kiều Truyện là buồn bã, nhớ người yêu Truyện Kiều của nguyễn Du cũng giữ nguyên nội dung này Nhưng trong truyện Kiều, ngoài nhớ người yêu, Kiều còn nhớ đến cha mẹ Cái buồn của Kiều chỉ được Thanh Tâm Tài Nhân miêu tả bằng mấy dòng: Thúy Kiều đối cảnh buồn bã, nhớ lại cái ngày cùng chàng Kim trao lời thề thốt, thân thiết biết chừng nào, mà nay vắng bặt tăm hơi, thê lương biết là dường nào Cái buồn của Kiều qua những câu thơ Nguyễn Du thì thật thấm thía thể hiện qua sự lập lại bốn lần của từ buồn trông Tâm người ngắm cảnh tràn vào cảnh, khoác lên cảnh cái sắc thái xa xa, man mác, dàu dàu, bàng bạc trong những câu thơ tài tình:
Buồn trông cửa bể chiều hôm,
Trang 4Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa.
Buồn trông ngọn nước mới sa,
Hoa trôi man mác biết là về đâu.
Buồn trông nội cỏ dàu dàu,
Chân mây mặt đất một màu xanh.
Buồn trông gió cuốn mặt duềnh,
Ầm tiếng sóng vây quanh ghế ngồi.
Đoạn Kiều bị Sở Khanh lừa, Nguyễn Du giữ nguyên ý của Thanh Tâm Tài Nhân
nhưng chi tiết: tối đó, trước khi Sở Khanh đến cùng Kiều thì Tú Bà lên lầu chuốt rượu mời Kiều đến khuya và chi tiết Kiều cùng Sở Khanh lên giường chung giấc mộng Vu Sơn đã được
Nguyễn Du đã lược bỏ đi Nội dung bức thư Kiều gởi cho Sở Khanh và những lời thề thốt Nguyễn Du cũng lược bỏ
Trong Kim Vân Kiều Truyện, sau khi Kiều cùng Sở Khanh bỏ trốn, Tú Bà đuổi kịp đã quát mắng om sòm, chửi Kiều một trận rồi mới áp giải về nhà đánh đập Còn trong Truyện Kiều thì khi Tú Bà bắt được Kiều liền áp điệu một hơi lại nhà:
Một đoàn đổ đến trước sau,
Vuốt đâu xuống đất,cánh đâu lên trời.
Tú Bà tốc thẳng đến nơi,
Hăm hăm áp điệu một hơi lại nhà.
So đoạn này của Kim Vân Kiều Truyện với Truyện Kiều thì Kim Vân Kiều Truyện do thể loại văn xuôi của nó nên dài dòng, tỉ mỉ, nhiều khi sự tỉ mỉ đó không góp phần gì vào việc làm rõ tính cách nhân vật
Còn Nguyễn Du, ông có những câu thơ thật hàm súc nhưng vẫn chuyên chở được tất
cả những gì ông cần nói Những chi tiết ông lược bỏ không gây phương hại gì đến nội dung cần diễn đạt và tính cách nhân vật
Để sáng tỏ thêm, ta xét chi tiết Kiều thảo thư gởi Sở Khanh và Sở Khanh phúc đáp Thanh Tâm Tài Nhân tả là Kiều viết thư xong định ném qua cửa sổ nhưng không tiện Đang ngần ngại ra ngoài dạo chơi thì gặp chú bé nhà Sở Khanh đi gánh nước Kiều bèn nhờ nó gởi giúp thư Hôm sau thì có thư phúc đáp Trong thư chỉ đề hai chữ Tích Việt Kiều ngẫm nghĩ hồi lâu thì biết là giờ Tuất, ngày hai mươi mốt sẽ gặp Đại ý là như vậy Nhưng Thanh Tâm Tài Nhân Viết khoảng một trang sách Nguyễn Du chỉ có vài câu thơ là đủ, không thừa, không thiếu:
Mảnh tiên kể hết xa gần,
Nỗi nhà báo đáp, nỗi thân lạc loài
Tan sương vừa rạng ngày mai,
Tiện hồng nàng mới nhắn lời gởi sang.
Trời tây lãng đãng bóng vàng,
Phục thư đã thấy tin chàng đến nơi.
Mở xem một bức tiên mai,
Rành rành TÍCH VIỆT có hai chữ đề.
Trang 5Lấy trong ý tứ mà suy:
“Ngày hai mươi mốt, tuất thì phải chăng?”
Tất nhiên, đây không phải là chê Thanh Tâm Tài Nhân, khen Nguyễn Du mà so sánh như vậy để thấy sự khác nhau giữa hai thể loại thơ và văn xuôi Đồng thời cũng thấy được cái tài của Nguyễn Du là ông có thể thâu tóm sự việc trong một số câu thơ hàm súc và đồng thời nêu bật được tính cách nhân vật như trên đã thấy Trong Kim Vân Kiều truyện, lúc Sở Khanh bỏ trốn còn một mình Thúy Kiều, Thanh Tâm Tài Nhân chỉ đơn thuần thuật lại sự việc, không nói lên nỗi niềm chia sẻ của mình đối với người con gái đêm khuya một mình trong rừng, sau lưng có một đoàn người đuổi theo Còn Nguyễn
Du, ông đau xót cho Kiều:
Hóa nhi thật có nỡ lòng,
Làm chi giày tía vò hồng lắm nau!
Đặc biệt trong đoạn này, Nguyễn Du có hai câu thơ rất hay chứng minh cho sự phát triển tư tưởng tài mệnh tương đố của ông:
Cũng liều nhắm mắt đưa chân,
Mà xem con tạo xoay vần đến đâu.
Hai câu này thực ra là một lời cảnh cáo Không bao giờ nên làm một cái gì mà mình chưa suy nghĩ kỹ càng Phải đem hết tất cả trí tuệ của mình mà quan sát Chỉ khi nào thấy rằng giải pháp đó là hay nhất, không có con đường nào bằng thì mình mới làm mà thôi Trông vào may rủi là không nên
Rơi trở lại vào tay Tú Bà, Kiều bị đánh một trận tơi bời chỉ vì tội trốn đi Về nội dung đoạn này, Kim Vân Kiều Truyện và Truyện Kiều là giống nhau Có điều, cũng như đoạn trên, Nguyễn Du lược bớt một số chi tiết không cần thiết
Về sự chua xót, đau đớn của Kiều khi bịTú Bà hành hạ đánh đập thì những câu thơ của Nguyễn Du lột tả được cái vẻ tàn khốc, chua chát rất nhiều:
Thân lươn bao quản lấm đầu,
Chút lòng trinh bạch từ sau xin chừa.
Đây là hai câu thơ cay đắng, chua xót và đau đớn nhất trong Truyện Kiều Chừa những thói hư tật xấu như tham lam, nóng nảy, kiêu kăng thì goị là chừa Nhưng lòng trinh bạch mà phải chừa thì là một bản án rất lớn của số phận đè lên con người Đó là bi kịch lớn của loài người Tất cả những độc giả lớn của Nguyễn Du khi đọc đến câu này đều phẫn uất Phẫn uất cho người, phẫn uất cho xã hội Một xã hội mà trong đó cô thiếu nữ phải hứa là sẽ chừa đi cái trong sạch và trinh trắng của mình! Đây chính là điểm sáng tạo độc đáo của Nguyễn Du Và đây cũng chính là chỗ ông khác với Thanh Tâm Tài Nhân Từ việc thuật lại sự đánh đập dã man của Tú Bà đối với Kiều củaThanh Tâm Tài Nhân, Nguyễn Du đã nâng nó lên thành một bản án
tố cáo xã hội gay gắt
Sau trận đòn chí tử, Kiều thân thể rã rời và sốt cao Tú Bà vào thăm và khuyên Kiều uống thuốc Lành bịnh rồi muốn ở làm ăn thì sẽ biệt đãi còn không muốn thì sẽ tìm chỗ nào đó bán đi Lúc đó, Kiều trả lời: bình đã vỡ rồi, đi với người chi bằng ở với người cũ Từ nay con xin theo mẹ àm ăn Ở đây không có sự than trách, cũng không phải sẵn sàng chấp nhận thực tại
mà đánh liều: Đã ra nông nỗi này thì biết làm sao bây giờ! Với Nguyễn Du thì việc tiếp tục ở lại làm việc cho Tú Bà là có lí do Kiều đặt câu hỏi có phải
Trang 6sanh ra kiếp hồng nhan ở cõi trần này là khổ mãi hay không? “Hồng nhan phải giống ở đời mãi ru?” Rồi nàng tự trả lời không phải thế Sở dĩ bây giờ mình đau khổ là vì:
Kiếp xưa đã vụng đường tu,
Kiếp này chẳng kẻo đền bù mới xuôi!
Bây giờ mình đau khổ như thế này là vì kiếp trước mình đã không vun bồi đức hạnh, trí tuệ Vì vậy, đừng than thở nữa, hãy sửa đổi những lỗi lầm trong qúa khứ Ở đây Kiều nghĩ rằng mình phải chấp nhận tiếp khách để trả cái nợ mình đã mắc trong tiền kiếp
Tại đây ta thấy có sự khác nhau giữa tư tưởng Nguyễn Du và Thanh Tâm Tài Nhân Thanh Tâm Tài Nhân thì dường như cho mọi việc xảy ra theo quyết định tức thời Còn Nguyên
Du thì thấy có nhân có quả
Qua phân tích đoạn trích trên giữa hai tác phẩm Kim Vân Kiều Truyện và Truyện Kiều, chúng ta thấy quan niệm so sánh để tìm sự hơn kém là cực đoan Cho rằng vay mượn là tất cả là duy nhất là một cực đoan Vay mượn là điều tất nhiên và cần thiết nhưng không phải là tất cả và duy nhất Trên thế giới, những kiệt tác hay nhất thường bắt nguồn từ một cốt truyện trước nó làm chất liệu để sáng tác nên những kiệt tác mới Vay mượn không những diễn ra trong nội bộ của văn học dân tộc mà cả văn học thế giới như Hamlet, Othello của Shakespeare, Faust của Goethe, Truyện Kiều của Nguyên Du Ở đây, rõ ràng tài hoa của người nghệ sĩ mới là quan trọng Có chất liệu tốt mà đưa cho một bàn tay vụng về thì cũng trở nên vô dụng Ngược lại, một chất liệu bình thường qua một bàn tay tài hoa thì thành ra món đồ qúy giá vô cùng Song cũng có những kiệt tác người ta không cần phải vay mượn một cốt truyện nào cả như Chiến tranh và hòa bình của Lep Tolxtoi, Chinh Phụ Ngâm của Đặng Trần Côn
Còn quan niệm cho rằng ảnh hưởng hầu như không có giá trị gì cũng lại là một cực đoan khác Giao lưu ảnh hưởng luôn luôn là một trong những nhân tố làm chất liệu cho sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ Bởi người nghệ sĩ không thể nào sáng tạo trên mây trên gió
mà bao giờ cũng sáng tạo trên cơ sở nhiều yếu tố Trong số những yếu tố đó thì yếu tố giao lưu ảnh hưởng cũng không kém phần quan trọng Trong lịch sử văn học thế giới, chúng ta đã từng biết sự ảnh hưởng của nhà văn này đối với nhà văn khác như: Pushkin ảnh hưởng Byron, Dante ảnh hưởng Virgile, Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử ảnh hưởng Baudelaire
Như vậy, việc giao lưu ảnh hưởng, vay mượn là cần thiết và nên có Nhưng nó không phải là duy nhất và quyết định đến sự thành công và thất bại của nhà văn và tác phẩm Thành công hay thất bại là ở tài năng của người nghệ sĩ Còn bản thân chất liệu mà người nghệ sĩ vay mượn chỉ là yếu tố để họ sáng tạo mà thôi Tất nhiên, không có yếu tố này người ta tìm yếu tố khác Song yếu tố mà người nghệ sĩ chọn làm chất liệu sáng tạo phải gây được cho họ cảm xúc
gì đó họ mới chọn chứ không phải bất kì thứ gì cũng chọn Nguyễn Du chọn Kim Vân Kiều Truyện để làm chất liệu sáng tạo nghệ thuật cho mình chắc chắn Kim Vân Kiều Truyện cũng gây cho ông sự thích thú gì đó ông mới chọn chứ không phải ngẫu nhiên Nhưng sự sáng tạo của Nguyễn Du mới là yếu tố chính làm nên kiệt tác Đoạn Trường Tân Thanh