Cách xử lí của Nguyễn Du đối với thơ và từ trong “Kim Vân Kiều truyện

Từ trước tới nay có rất nhiều công trình nghiên cứu so sánh lớn nhỏ khác nhau về hai tác phẩm này trên rất nhiều phương diện nhưng vấn đề cách xử lý của Nguyễn Du đối với thơ và từ trong

Cách xử lí của Nguyễn Du đối với thơ và từ

trong “Kim Vân Kiều truyện

Nguyễn Thị Thu Hường

Trường Đại học KHXH&NV Luận văn ThS Chuyên ngành: Văn học Việt Nam; Mã số: 60 22 34

Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Nho Thìn

Năm bảo vệ:2010

Abstract: Nghiên cứu Truyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện nhìn từ phương diện thể loại

Nghiên cứu Thơ và từ trong Kim Vân Kiều truyện Nghiên cứu cách xử lý của Nguyễn Du trong Truyện Kiều đối với thơ và từ trong Kim Vân Kiều truyện nhằm làm rõ những sáng tạo của Nguyễn Du khi vay mượn cốt truyện Kim Vân Kiều truyện nói chung, nghệ thuật trữ tình cũng

như nghệ thuật tả nội tâm của Nguyễn Du trong truyện Kiều nói riêng

Keywords: Nguyễn, Du, 1766–1820; Văn học Việt Nam; Thơ; Từ; Nghiên cứu văn học

Content:

iv

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN I MỤC LỤC IV

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Đối tượng, phạm vi, mục đích nghiên cứu 2

2.1 Đối tượng nghiên cứu 2

2.2 Phạm vi nghiên cứu 2

2.3 Mục đích nghiên cứu 2

3 Phương pháp nghiên cứu 3

4 Lịch sử vấn đề 3

4.1 Vấn đề so sánh Truyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện 3

4.2 Vấn đề cách xử lý của Nguyễn Du đối với thơ và từ trong Kim Vân Kiều truyện 9

5 Đóp góp của luận văn 12

6 Cấu trúc luận văn 13

NỘI DUNG 14

C HƯƠNG 1 TRUYỆNKIỀU VÀ KIMVÂN KIỀU TRUYỆN NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN THỂ LOẠI 14

1.1 Kim Vân Kiều truyện với truyền thống tự sự của tiểu thuyết chương hồi 14 1.2 Truyện Kiều với truyền thống tự sự - trữ tình của truyện thơ Nôm 17

C HƯƠNG 2 THƠ VÀ TỪ TRONG KIMVÂN KIỀU TRUYỆN 25

2.1 Dung hợp văn thể và đặc điểm thơ từ trong Kim Vân Kiều truyện 25

2.1.1 Hiện tượng dung hợp văn thể trong Kim Vân Kiều truyện 25

2.1.2 Đặc điểm thơ và từ trong Kim Vân Kiều truyện 28

2.2 Thơ từ trong Kim Vân Kiều Truyện với chủ đề tư tưởng tác phẩm 30

v

2.3 Thơ từ trong Kim Vân Kiều truyện với vai trò khắc họa nhân vật 33

2.3.1 Thơ từ trong Kim Vân Kiều truyện với vai trò ngầm ẩn số phận nhân vật Thúy Kiều 33 2.3.2 Thơ từ trong Kim Vân Kiều truyện với vai trò khắc họa nội tâm, tính cách, tài năng nhân vật Thúy Kiều 37

2.3.2.1 Nhóm thơ từ thể hiện con người đa sầu đa cảm của Thúy Kiều 38 2.3.2.2 Nhóm thơ từ thể hiện niềm vui trong tình đầu của Thúy Kiều 40 2.3.2.3 Nhóm thơ từ thể hiện nỗi đau đớn, xót xa về thân phận, nỗi nhớ nhà

và người yêu của Thúy Kiều khi phải trải qua các biến cố, gian truân cuộc đời 41

2.3.2.4 Nhóm thơ từ thể hiện con người quyết đoán, lý chí như trang nam nhi của Thúy Kiều 48 2.3.2.5 Nhóm thơ từ chủ yếu thể hiện tài năng thơ ca của Thúy Kiều 52

2.3.3 Thơ từ trong Kim Vân Kiều truyện với vai trò khắc họa nội tâm, tính cách nhân vật Thúc Sinh 55 2.3.4 Thơ từ trong Kim Vân Kiều truyện với vai trò bộc lộ ý định của nhân vật 56

C HƯƠNG 3 CÁCH XỬ LÝ CỦA NGUYỄN DU ĐỐI VỚI THƠ VÀ TỪ TRONG KIMVÂN KIỀU TRUYỆN 60

3.1 Quan điểm nghiên cứu nghệ thuật tả nội tâm của Nguyễn Du trong Truyện

Kiều của các nhà nghiên cứu 60

3.2 Cách xử lý của Nguyễn Du đối với bài từ Điệu Nguyệt nhi cao thể hiện tư

tưởng tác phẩm Kim Vân Kiều truyện 67 3.3 Cách xử lý của Nguyễn Du đối với nhóm thơ từ khắc họa nhân vật trong Kim Vân Kiều truyện 75

3.3.1 Cách xử lý của Nguyễn Du đối với nhóm thơ từ ngầm ẩn số phận Thúy Kiều trong Kim Vân Kiều truyện 76

vi

3.3.2 Cách xử lý của Nguyễn Du đối với nhóm thơ từ với vai trò khắc họa nội tâm, tính cách, tài năng nhân vật Thúy Kiều 79

3.3.2.1 Cách xử lý của Nguyễn Du đối với nhóm thơ từ thể hiện con người

đa sầu đa cảm của Thúy Kiều 79

3.3.2.2 Cách xử lý của Nguyễn Du đối với nhóm thơ từ thể hiện niềm vui

trong tình đầu của Thúy Kiều 83

3.3.2.3 Cách xử lý của Nguyễn Du đối với nhóm thơ từ thể hiện nỗi đau đớn

và xót xa về thân phận, nỗi nhớ nhà và người yêu của Thúy Kiều khi phải trải qua các biến cố, gian truân cuộc đời 86

3.3.2.4 Cách xử lý của Nguyễn Du đối với nhóm thơ từ thể hiện con người

quyết đoán, lý chí như trang nam nhi của Thúy Kiều 98

3.3.2.5 Cách xử lý của Nguyễn Du đối với nhóm thơ từ chủ yếu thể hiện tài

năng thơ ca của Thúy Kiều 110

3.3.3 Cách xử lý của Nguyễn Du đối với nhóm thơ từ với vai trò khắc họa nội tâm, tính cách nhân vật Thúc Sinh 112 3.3.4 Cách xử lý của Nguyễn Du đối với nhóm thơ từ bộc lộ ý định nhân vật trong Kim Vân Kiều truyện 115

KẾT LUẬN 120 TÀI LIỆU THAM KHẢO B PHỤ LỤC I

2

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Truyện Kiều của Nguyễn Du là “tập đại thành” của truyện Nôm nói riêng và

văn học cổ Việt Nam nói chung và được sáng tạo trên cơ sở vay mượn cốt truyện Kim

Vân Kiều truyện của Thanh Tâm tài nhân nên trong lịch sử nghiên cứu Truyện Kiều,

để hiểu sâu sắc những giá trị của tác phẩm và những đóng góp của Nguyễn Du cho nền văn học nước nhà, việc sử dụng phương pháp nghiên cứu so sánh hai tác phẩm là việc dĩ nhiên, tuy đã đạt nhiều thành tựu nhưng vẫn cần đi sâu hơn nữa

Từ trước tới nay có rất nhiều công trình nghiên cứu so sánh lớn nhỏ khác nhau

về hai tác phẩm này trên rất nhiều phương diện nhưng vấn đề cách xử lý của Nguyễn

Du đối với thơ và từ trong Kim Vân Kiều truyện vẫn chưa được các nhà nghiên cứu thực sự quan tâm Trong tiểu thuyết Kim Vân Kiều truyện, để khắc họa nhân vật và

thể hiện tư tưởng tác phẩm, Thanh Tâm tài nhân đã đan xen lời 92 bài thơ từ với phần

văn xuôi (kể cả bài từ Điệu Nguyệt nhi cao của Kim Thánh Thán ở đầu hồi 1) Kim

Vân Kiều truyện thừa hưởng kinh nghiệm xen thơ từ của tiểu thuyết chương hồi Minh

Thanh, lại cũng có ảnh hưởng đến các tiểu thuyết chương hồi khác, trong đó có Hồng

lâu mộng nhưng khi vay mượn cốt truyện Kim Vân Kiều truyện để sáng tạo Truyện Kiều, Nguyễn Du đã lược bỏ hết phần lời của những bài thơ từ đó nhưng nhà nghiên

cứu nào cũng phải ghi nhận nghệ thuật tả nội tâm nhân vật bậc thầy của Nguyễn Du

cùng sự thay đổi về tư tưởng của tác phẩm này Vậy ông đã xử lý thơ từ của Kim Vân

Kiều truyện như thế nào? Nghiên cứu để trả lời câu hỏi ấy rõ ràng có ý nghĩa trong

văn học sử Việt Nam nói chung và việc nhận thức tài năng sáng tạo, cụ thể là tài năng

tả nội tâm nhân vật của Nguyễn Du nói riêng Chính vì thế, chúng tôi chọn đề tài

Cách xử lý của Nguyễn Du đối với thơ và từ trong Kim Vân Kiều truyện nhằm góp

phần khiêm tốn bổ sung cho hướng nghiên cứu này

2 Đối tượng, phạm vi, mục đích nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Thơ, từ trong Kim Vân Kiều truyện và cách xử lý của Nguyễn Du trong Truyện

Kiều đối với những bài thơ từ đó

3

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Thơ, từ trong Kim Vân Kiều truyện với các đoạn thơ tương ứng trong Truyện

Kiều của Nguyễn Du

2.3 Mục đích nghiên cứu

Giúp độc giả:

- Thấy rõ đặc trưng thể loại của hai tác phẩm Truyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện

- Thấy được nghệ thuật trữ tình, cũng như tả nội tâm nhân vật và sự sáng tạo của

Nguyễn Du trong Truyện Kiều

3 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, tổng hợp số liệu

- Phương pháp so sánh, đối chiếu các văn bản và phân tích văn bản

4 Lịch sử vấn đề

4.1 Vấn đề so sánh Truyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện

 Nghiên cứu trong nước

Các nhà nho Việt Nam thế kỷ XIX cùng thời Nguyễn Du chủ yếu viết ra những

điều tâm đắc của mình với Truyện Kiều, ít chú trọng so sánh với Kim Vân Kiều

truyện Sang thế kỷ XX, Truyện Kiều được nghiên cứu ở nhiều phương diện, việc so

sánh hai tác phẩm trở thành vấn đề nghiên cứu khoa học Lịch sử nghiên cứu Truyện

Kiều đã diễn ra qua ba chặng: từ đầu thế kỷ cho đến 1945, từ 1945 tới 1975, từ 1975

cho đến nay Mỗi chặng nghiên cứu này có những đặc trưng riêng, chịu sự chi phối của hoàn cảnh lịch sử, tư tưởng, chính trị và văn hóa lúc bấy giờ

4.2 Vấn đề cách xử lý của Nguyễn Du đối với thơ và từ trong Kim Vân Kiều truyện

Lê Hoài Nam (Những sáng tạo của Nguyễn Du qua việc so sánh Truyện Kiều

với Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm tài nhân) cho rằng: Kim Vân Kiều truyện có

tới 33 bài thơ từ (không kể bài Chiêu hồn của Tống Ngọc); mục đích sử dụng của

chúng là tả tình, vịnh cảnh của các nhân vật trong truyện, là phương tiện miêu tả tính

Đổng Văn Thành (Kim Vân Kiều Trung Quốc - Việt Nam, do Phạm Tú Châu dịch) cũng nhắc tới một số bài thơ từ trong Kim Vân Kiều truyện Ông ghi nhận việc thể hiện chủ đề tư tưởng truyện qua bài từ Điệu Nguyệt nhi cao, một phần thấy được

sự sáng tạo và tính trữ tình của Nguyễn Du khi xử lý tổ khúc Thập bất hài trong Kim

Vân Kiều truyện nhưng đáng tiếc lại chưa đi sâu tìm hiểu vấn đề này để đánh giá

đúng đắn và đầy đủ hơn về cách xử lý của Nguyễn Du đối với phần thơ từ này Theo ông, về việc mượn những danh cú trong thi từ cổ Trung Quốc, Nguyễn Du có nhiều

chỗ dùng không thỏa đáng làm mất đi tính chân thực

Phan Ngọc (Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều) cho rằng việc

nhân vật trong truyện làm thơ từ chỉ là hành động bên ngoài, không có vai trò nhiều trong việc thể hiện nội tâm nhân vật

Trần Đình Sử (Thi pháp Truyện Kiều) đã khẳng định truyền thống đan xen thơ

từ mạnh mẽ trong nền văn học Trung Quốc, cho rằng thơ từ trong Kim Vân Kiều

truyện tuy có tác dụng tả nội tâm nhân vật nhưng hiệu quả không cao và khiến văn

không liền mạch Ông cho rằng Nguyễn Du lược đi thơ từ nhân vật sáng tác là để tài

của nhân vật nhạt đi và trừu tượng hơn bởi cái tài của Kiều chủ yếu là cái cớ để nàng

bị cuốn vào vòng tai vạ, phù hợp với tư tưởng tài mệnh tương đố Ông cũng cho rằng Thúy Kiều của Thanh Tâm tài nhân ít khi nhớ nhà, còn Thúy Kiều của Nguyễn Du đã

7 lần nhớ nhà và dù là có nhớ, tính chất cũng đã khác xa Ông cho rằng Thanh Tâm tài nhân xen thơ từ vào văn bản tự sự là do chưa khai thác chất thơ ngay trong văn

bản tự sự và cho rằng Nguyễn Du lược thơ từ trong Truyện Kiều là do đã tạo ra được

chất thơ trong văn tự sự Ngoài ra, ông cho rằng việc đan xen thơ từ, bình thơ của Kiều - Thúc Sinh ở hồi 13 chưa hợp lý bởi không phù hợp với hoàn cảnh, mối quan

5

hệ của nhân vật và khẳng định tính hợp lý cũng như giá trị nghệ thuật hơn hẳn của

đoạn thơ tương ứng trong Truyện Kiều

Trần Nho Thìn (Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa) cho rằng

đối với các bài thơ Kiều làm “theo đơn đặt hàng”, không có cảm xúc mà chỉ mang

tính chất phô diễn tài năng thì Nguyễn Du không miêu tả cụ thể mà chỉ lướt qua Như

vậy ông đặc biệt chú ý tới nguồn cảm hứng, cảm xúc sáng tác thơ từ của nhân vật

Điều này có quan hệ mật thiết với quan niệm của ông về triết lý Truyện Kiều là tài

sắc và tài tình

5 Đóp góp của luận văn

- Góp phần tìm hiểu những sáng tạo của Nguyễn Du khi vay mượn cốt truyện

Kim Vân Kiều truyện nói chung, nghệ thuật trữ tình cũng như nghệ thuật tả nội tâm

của Nguyễn Du trong Truyện Kiều nói riêng

- Kết quả của luận văn có thể ứng dụng cho việc giảng dạy Truyện Kiều ở bậc

THCS và THPT, dùng làm tài liệu tham khảo cho giáo viên và những người yêu thích

Truyện Kiều

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài Danh mục từ viết tắt, Mở đầu, Kết luận, Phụ lục và Tài liệu tham khảo, Nội dung luận văn được chia thành 3 chương:

Chương 1 Truyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện nhìn từ phương diện thể loại Chương 2 Thơ và từ trong Kim Vân Kiều truyện

Chương 3 Cách xử lý của Nguyễn Du trong Truyện Kiều đối với thơ và từ trong Kim Vân Kiều truyện

NỘI DUNG

Chương 1: TRUYỆN KIỀU VÀ KIM VÂN KIỀU TRUYỆN NHÌN TỪ

PHƯƠNG DIỆN THỂ LOẠI

1.1 Kim Vân Kiều truyện với truyền thống tự sự của tiểu thuyết chương hồi

Tiểu thuyết chương hồi chiếm một vị trí rất quan trọng trong diện mạo tiểu thuyết Trung Quốc, đặc điểm nổi bật của thể loại này là sự xuất hiện đậm đặc của yếu

tố tự sự Trong truyện, người kể thường dùng bút pháp “bạch miêu”, kể hoàn toàn khách quan, tuyệt nhiên không bày tỏ thái độ chê trách hay tán dương đối với nhân

6

vật hay câu chuyện Trong thể loại này, nhân vật là những con người hành động, tính cách đơn tuyến, sự biến động tâm lý nếu có chỉ là những thay đổi nhất thời và thường nhanh chóng đi vào ổn định Khi miêu tả tính cách nhân vật, người kể là người quan sát và ghi chép lại, trước sau thống nhất thái độ khách quan và cũng không có ý định

đi sâu miêu tả nội tâm nhân vật Muốn diễn tả nội tâm nhân vật, tác giả thường để nhân vật “nói” hay “nghĩ thầm” và xem đó như những sự kiện khách quan, hoặc để nhân vật làm bài thơ, bài ca

Với 20 hồi, Kim Vân Kiều Truyện giữ nguyên cấu trúc phổ biến của tiểu thuyết

chương hồi truyền thống: kết cấu chương hồi, mỗi hồi là vài sự kiện chính được bao

bọc bởi rất nhiều chi tiết sắp xếp cặn kẽ tỉ mỉ Ngoài bút pháp “bạch miêu”, Kim Vân

Kiều Truyện còn có thêm lời bình luận suy lý ở đầu mỗi hồi Trong tác phẩm của mình,

Thanh Tâm tài nhân đã dẫn lời của 92 bài thơ từ vào phần văn xuôi để thể hiện tư tưởng và khắc họa nhân vật Rõ ràng, ta cần phải công nhận thế mạnh tự sự của nguyên tác là văn xuôi nhưng chúng ta cũng không thể phủ nhận thế mạnh của

Truyện Kiều với tư cách là truyện thơ mà lối “bạch miêu” không có được

1.2 Truyện Kiều với truyền thống tự sự - trữ tình của truyện thơ Nôm

Về phương diện tự sự, tự sự của Truyện Kiều có nền tảng là đặc trưng tự sự trong truyện thơ Khi vay mượn cốt truyện của Kim Vân Kiều truyện, Nguyễn Du vừa

giữ lại mô hình kết cấu cốt truyện cũ, vừa thêm bớt để tạo lập cốt truyện mới phù hợp

ý đồ nghệ thuật mới Đây cũng là thao tác tự sự phổ biến trong hệ thống thể loại

truyện Nôm Việt Nam Kết quả, Nguyễn Du đã tạo ra một cốt truyện mới phù hợp

với mục đích kể chuyện của ông

Về phương diện trữ tình, trong Truyện Kiều, Nguyễn Du đã khai thác thế mạnh

của thể loại truyện thơ và đem lại sự sống động cho câu chuyện bằng cách tham gia trực tiếp vào câu chuyện Cùng một sự kiện nhưng nếu như trong nguyên tác đưa ra

các chi tiết cụ thể thì Nguyễn Du chọn cách thể hiện khác: vừa nêu được sự kiện

chính nhưng quan trọng hơn là lấy đó làm cái cớ để trữ tình, để bày tỏ thái độ của mình trước sự kiện đó Ông đã sử dụng câu văn vừa có tính chất kể việc, vừa lồng vào đó thái độ, tình cảm, sự đánh giá của mình, đó là lối bình luận trữ tình trong tác

7

phẩm Đây là hiện tượng mang bản chất thể loại của truyện thơ nhưng điều này đã

được Nguyễn Du nâng lên một cấp độ mới

Tiểu kết

Nằm trong dòng tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc, Kim Vân Kiều truyện là sự

minh họa rõ nét các đặc điểm của tự sự chương hồi truyền thống Trong truyện, Thanh Tâm tài nhân đã dẫn lời 92 bài thơ từ vào phần văn xuôi để thể hiện tư tưởng và khắc họa nhân vật

Truyện Kiều là một truyện thơ trường thiên thuộc thể loại thơ lục bát dân tộc,

nằm trong truyền thống tự sự - trữ tình độc đáo của Đông Nam Á Về phương diện tự

sự, tự sự của Truyện Kiều có nền tảng là đặc trưng tự sự trong truyện thơ, do vậy hiện tượng Nguyễn Du cắt gọt nhiều chi tiết của Kim Vân Kiều truyện bên cạnh do cảm

quan của riêng ông còn là một sự lựa chọn do khả năng tự sự của thể loại truyện thơ

quy định Về phương diện trữ tình, trong Truyện Kiều, Nguyễn Du đã khai thác thế

mạnh của thể loại truyện thơ và đem lại sự sống động cho câu chuyện bằng cách tham gia trực tiếp vào câu chuyện Đây là hiện tượng mang bản chất thể loại của truyện thơ

nhưng điều này đã được Nguyễn Du nâng lên một cấp độ mới

Chương 2: THƠ VÀ TỪ TRONG KIM VÂN KIỀU TRUYỆN

2.1 Dung hợp văn thể và đặc điểm thơ từ trong Kim Vân Kiều truyện

2.1.1 Hiện tượng dung hợp văn thể trong Kim Vân Kiều truyện

Việc đưa thơ từ vào văn bản tác phẩm không phải là một nét mới trong lịch sử hình thành và phát triển tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa Mối liên hệ giữa thơ từ, vận văn với văn xuôi tự sự trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc cũng thể hiện theo chiều hướng diễn tiến từ ít đến nhiều, từ điểm xuyết rời rạc đến gắn bó chặt chẽ, thống nhất hữu cơ Ở Việt Nam, trong giai đoạn văn học trung đại, nhiều tác giả cũng đan xen

thơ ca vào văn bản tác phẩm như: Nguyễn Dữ (Truyền kì mạn lục), Lê Thánh Tông

(Thánh Tông di thảo),… Trong 20 truyện của “thiên cổ kỳ bút” Truyền kỳ mạn lục,

có tới 15 truyện có kết cấu văn xuôi đan xen văn vần (29 bài) Bước sang giai đoạn văn học hiện đại, ta có thể thấy kiểu kết cấu này ở các tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp Những bài thơ từ đó do tác giả sáng tác nên tất yếu phụ thuộc vào tài năng sáng tác thơ từ của tác giả Đôi khi, chúng có giá trị nghệ thuật không cao; không ăn nhập

8

với nội dung tác phẩm, nội tâm tính cách nhân vật, Tuy nhiên, có trường hợp thơ từ lại là bộ phận hữu cơ, là công cụ đắc lực, trở thành một phần không thể thiếu của tác

phẩm, tiêu biểu như trường hợp thơ từ trong Hồng lâu mộng Bộ phận thơ từ vận văn

này mang sắc thái cá tính hóa, phục vụ đắc lực cho việc mở rộng và đi sâu thể hiện chủ đề tư tưởng, đa dạng hóa tình tiết, dự báo và khái quát số phận nhân vật

Hòa mình vào xu thế chung của thời đại, trong Kim Vân Kiều truyện, Thanh Tâm tài nhân đã đan xen lời 92 bài thơ từ vào văn bản tự sự (kể cả bài từ Điệu Nguyệt

nhi cao ở phần bình luận của Kim Thánh Thán) Hầu hết thơ từ trong truyện đều do

nhân vật sáng tác (Thúy Kiều 85 bài, Thúc Sinh 2 bài, Giác Duyên 1 bài, Sở Khanh 1 bài), chỉ có 2 bài không phải do nhân vật sáng tác (Thúy Kiều mượn 1 bài thơ của

người xưa để cổ vũ Thúc Sinh, Kim Trọng mượn bài ca chiêu hồn của Tống Ngọc để

viếng Thúy Kiều) và 1 bài từ của Kim Thánh Thán ở đầu hồi 1 Chúng tôi nhận thấy

nhiều bài thơ từ trong Kim Vân Kiều truyện tuy có giá trị nghệ thuật không cao nhưng

khi đặt vào tác phẩm, chúng lại có vai trò lớn trong việc thể hiện tư tưởng, khắc họa nhân vật và Thanh Tâm tài nhân thực sự đã bắt đầu hướng ngòi bút vào việc miêu tả nội tâm nhân vật mặc dù chưa thật tinh tế, chưa đạt chiều sâu

2.1.2 Đặc điểm thơ và từ trong Kim Vân Kiều truyện

Về thể tài, thể thức của thơ từ trong Kim Vân Kiều truyện, trong số 92 bài, có

77 bài thơ, 10 bài từ và 5 bài khúc

Về chức năng và nội dung, thơ từ trong truyện có 2 chức năng, nội dung chính như sau:

- Thể hiện chủ đề tư tưởng tác phẩm: “hồng nhan bạc mệnh”

- Khắc họa nhân vật:

+ Diễn tả nội tâm, tính cách, tài năng và ngầm ẩn số phận nhân vật Thúy Kiều + Khắc họa nhân vật Thúc Sinh

+ Bộc lộ ý định các nhân vật: Sở Khanh, Kim Trọng, Giác Duyên

Thanh Tâm tài nhân viết Kim Vân Kiều truyện với mục đích đề cao đạo đức

Thúy Kiều theo khuôn khổ đạo đức Nho giáo nên điều ông muốn khai thác sâu không phải là tấm bi kịch tài sắc mà là ý chí mạnh mẽ, sự bình tĩnh, quyết đoán và phong cách tiết tháo như bậc trượng phu của nàng Do đó, khía cạnh con người này của nàng

9

được thể hiện nhất quán, đậm nét xuyên suốt tác phẩm Tuy nhiên, qua thơ từ nàng sáng tác, chúng tôi nhận thấy còn có một khía cạnh con người nữa ẩn sau “bậc trượng phu” Thúy Kiều, đó là một cô gái với những cảm xúc hết sức đời thường: biết nhớ quê hương, lo lắng cho người thân, nhớ người yêu da diết, đau khổ khi phải sống tha hương,

Về nghệ thuật, bên cạnh nhiều bài có giá trị nghệ thuật cao là một số bài tuy không có giá trị nhiều về mặt nghệ thuật nhưng đặt vào những tình huống cụ thể lại

vô cùng hợp lý, có giá trị to lớn trong việc khắc họa nhân vật Bên cạnh đó, chúng tôi nhận thấy đôi khi tác giả đưa thơ từ vào văn bản tác phẩm chưa thật hợp lý

2.2 Thơ từ trong Kim Vân Kiều Truyện với chủ đề tư tưởng tác phẩm

Qua bài từ Điệu Nguyệt nhi cao ở đầu hồi 1, Kim Thánh Thán không chỉ diễn

tả tâm trạng xót xa về số phận người con gái tài hoa, bất hạnh này mà còn đưa ra cách

hiểu của ông về triết luận “hồng nhan bạc mệnh” trong Kim Vân Kiều truyện Ông

cho rằng xưa nay “hồng nhan bạc mệnh” là điều hiển nhiên không có gì đáng oán trách Trong truyện, Thanh Tâm tài nhân cũng mượn lời nhiều nhân vật khác để khái quát chung về phẩm chất cao đẹp của nàng

Như vậy tư tưởng của Kim Vân Kiều truyện là đề cao phẩm chất đạo đức của

Thúy Kiều theo khuôn khổ đạo đức Nho giáo, còn câu chuyện “tài mệnh tương đố” chỉ được nhắc tới như một thói quen tập cổ và là phương tiện để tác giả chuyển tải mục đích này

2.3 Thơ từ trong Kim Vân Kiều truyện với vai trò khắc họa nhân vật

2.3.1 Thơ từ trong Kim Vân Kiều truyện với vai trò ngầm ẩn số phận nhân vật Thúy Kiều

Trong văn bản tự sự, cảm xúc về “tài mệnh tương đố” rất mờ nhạt nhưng qua

khúc ca bạc mệnh, 10 bài thơ Đoạn trường và 8 khúc từ Kinh mộng giác, Thanh Tâm tài nhân đã ngầm ẩn số phận hồng nhan bạc mệnh của Thúy Kiều Thơ ca trong Hồng

lâu mộng không những báo trước số phận một nhân vật mà còn báo trước số phận của

cả một dòng họ Sự suy tàn của dòng họ Giả ngay lúc đầu đã được khái quát trong bài

10

Hảo Liễu ca của Mang Mang đạo sĩ và Chân Sĩ Ẩn Trong những bài thơ nhân vật sáng

tác, một số bài cũng có ngụ ý báo trước về số phận nhân vật đó

2.3.2 Thơ từ trong Kim Vân Kiều truyện với vai trò khắc họa nội tâm, tính cách, tài năng nhân vật Thúy Kiều

Chúng tôi chia nhóm các bài thơ từ có vai trò khắc họa nội tâm, tính cách, tài năng của Thúy Kiều thành 5 nhóm nhỏ như sau:

Thứ nhất là nhóm thơ từ thể hiện con người đa sầu đa cảm của Thúy Kiều

Thứ hai là nhóm thơ từ thể hiện niềm vui trong tình đầu của Thúy Kiều

Thứ ba là nhóm thơ từ thể hiện nỗi đau đớn và xót xa về thân phận, nỗi nhớ nhà và người yêu của Thúy Kiều khi phải trải qua các biến cố, gian truân cuộc đời

Thứ tư là nhóm thơ từ thể hiện con người quyết đoán, lý chí như trang nam nhi của nàng

Thứ năm là nhóm thơ từ chủ yếu thể hiện tài năng thơ phú của Thúy Kiều

2.3.2.1 Nhóm thơ từ thể hiện con người đa sầu đa cảm của Thúy Kiều

Nhóm thơ từ này gồm 3 bài thơ sau: 2 bài thơ Kiều viếng và an ủi Đạm Tiên, bài thơ Kiều làm vào buổi tối sau khi gặp Kim Trọng ở mả Đạm Tiên Vậy nhóm thơ

từ này gắn liền với cảm xúc về thân phận người kỹ nữ tài sắc mà bạc mệnh Lưu Đạm Tiên Đó là sự xót xa, buồn rầu khi nghĩ về số phận của người kỹ nữ này Và rồi nghĩ người lại nghĩ tới mình, nàng lại lo lắng cho chính bản thân mình

2.3.2.2 Nhóm thơ từ thể hiện niềm vui trong tình đầu của Thúy Kiều

Nhóm thơ từ này gồm 2 bài thơ sau: bài thơ Thúy Kiều làm sau khi nhận được tín vật tình yêu của Kim Trọng, bài thơ vịnh tranh tùng bách của Kim Trọng Như vậy nhóm thơ từ này gắn liền với những cảm xúc với Kim Trọng trong những tháng ngày nàng sống yên ổn bên mẹ cha Đó làm cảm xúc hết sức trong sáng của cô gái trẻ bước vào ngưỡng cửa tình yêu với bao hy vọng

2.3.2.3 Nhóm thơ từ thể hiện nỗi đau đớn, xót xa về thân phận, nỗi nhớ nhà và người yêu của Thúy Kiều khi phải trải qua các biến cố, gian truân cuộc đời

Nhóm thơ từ này gồm 33 bài thơ từ sau: bài thơ gửi Kim Trọng trước khi bán

mình, 3 bài thơ làm trên đường đi với Mã Bất Tiến, 10 bài Chẳng cùng nhau,bài thơ vịnh cảnh lầu Ngưng Bích, 10 bài Đêm nay đêm gì, 6 bài Từ chàng ra đi, bài chú cầu

11

trời, bản đàn đầu tiên Kiều gảy hầu vợ chồng Thúc sinh – Hoạn tiểu thư Như vậy nhóm thơ từ này gắn liền với quãng đời lưu lạc tha hương của nàng Và đằng sau những vần thơ đau đớn xót xa ấy ta vẫn thấy một Thúy Kiều với tấm lòng cao đẹp

2.3.2.4 Nhóm thơ từ thể hiện con người quyết đoán, lý chí như trang nam nhi của Thúy Kiều

Nhóm thơ từ này gồm 24 bài thơ từ sau: 9 bài Gặp phải đứa vô loài, Khóc trời,

bài thơ cổ vũ Thúc sinh lên đường, bản đàn thứ 2 Kiều gảy hầu vợ chồng Thúc sinh – Hoạn tiểu thư, bài kệ viết trước khi trốn khỏi Quan Âm các, bài thơ Kiều viết trước khi tự vẫn trên sông Tiền Đường, 10 bài Kiều viết khi sum họp với Kim Trọng Như vậy nhóm thơ từ này nằm xuyên suốt ở phần văn xuôi từ khi gia đình nàng gặp gia biến tới khi đoàn viên cùng gia đình Đây cũng là mục đích chính của tác giả và được thể hiện rõ nét ở phần văn xuôi: khắc họa Thúy Kiều là tấm gương đạo đức theo lễ giáo phong kiến, mạnh mẽ và lý trí, những gian truân trong cuộc đời chỉ đóng vai trò

là thử thách để làm sáng lên phẩm chất cao đẹp ấy

2.3.2.5 Nhóm thơ từ chủ yếu thể hiện tài năng thơ ca của Thúy Kiều

Nhóm thơ từ này gồm 5 bài sau: Xuân nhật văn cưu, 3 bài làm ở Chiêu Ẩn am, khúc Hoàng Oanh nhi Như vậy nhóm thơ từ này là những bài thơ được các nhân vật

trong truyện công nhận tài năng, nhờ nó mà Kiều đạt được mục đích của mình

2.3.3 Thơ từ trong Kim Vân Kiều truyện với vai trò khắc họa nội tâm, tính cách nhân vật Thúc Sinh

Nhóm thơ từ này bao gồm 3 bài thơ sau: bài thơ Thúc Sinh sáng tác lần đầu tiên gặp mặt Thúy Kiều, bài thơ Thúc Sinh sáng tác khi thấy dáng vẻ của Thúy Kiều sau khi nàng tắm, bài thơ Thúc Sinh sáng tác vào buổi tối trước khi lên đường về quê Như vậy, những bài thơ từ Thúc Sinh sáng tác đều liên quan tới Thúy Kiều Chúng không những thể hiện tài thơ của chàng mà còn thể hiện tình yêu đầy si mê của chàng đối với cô gái tài sắc Vương Thúy Kiều

2.3.4 Thơ từ trong Kim Vân Kiều truyện với vai trò bộc lộ ý định của nhân vật

Nhóm thơ từ này gồm 3 bài sau: bài thơ Sở Khanh sáng tác để lừa Thúy Kiều, bài ca chiêu hồn, bài thơ của Giác Duyên Như vậy, những bài thơ từ có vai trò bộc lộ

12

ý định của nhân vật là những áng thơ từ mà nhân vật sáng tác hay mượn người khác

để thực hiện mục đích của mình, qua đó độc giả thấy được ý định của nhân vật

Tiểu kết

Hòa mình vào xu thế chung của thời đại, trong Kim Vân Kiều truyện, Thanh

Tâm tài nhân đã đan xen lời của 92 bài thơ từ (77 bài thơ, 10 bài từ và 5 bài khúc) vào văn bản tự sự Mặc dù thơ từ trong tác phẩm được dẫn không đều ở các hồi nhưng chúng vẫn là bộ phận hữu cơ của truyện, góp phần đắc lực trong việc thể hiện

tư tưởng và khắc họa nhân vật, đặc biệt là nhân vật Thúy Kiều

Tư tưởng tác phẩm là đề cao phẩm chất đạo đức của Thúy Kiều theo khuôn khổ đạo đức Nho giáo, câu chuyện “tài mệnh tương đố” chỉ là phương tiện để tác giả chuyển tải mục đích này và vấn đề “tài mệnh tương đố” được nhắc tới trong tác phẩm chỉ như một thói quen tập cổ

Với mục đích đề cao đạo đức Thúy Kiều theo khuôn khổ đạo đức Nho giáo, khía cạnh con người quyết đoán, lý chí, mạnh mẽ của Thúy Kiều được Thanh Tâm tài nhân thể hiện nhất quán trong toàn bộ tác phẩm, kể cả phần văn bản tự sự và phần thơ

từ Đặc biệt, trong phần thơ từ Thúy Kiều sáng tác, chúng tôi nhận thấy còn có một khía cạnh nữa ở nàng, đó là người con gái với những cung bậc cảm xúc đời thường

Vì thế, nếu lược bỏ phần thơ từ thì diễn biến câu chuyện không bị ảnh hưởng gì lớn nhưng hình ảnh nhân vật Thúy Kiều lại không được khắc họa trọn vẹn Còn qua thơ

từ Thúc Sinh sáng tác, ta thấy được tình yêu đầy si mê của chàng dành cho Thúy Kiều Bên cạnh đó, qua thơ từ của các nhân vật Sở Khanh, Kim Trọng, Giác Duyên,

ta cũng thấy được ý định của các nhân vật này

Chương 3: CÁCH XỬ LÝ CỦA NGUYỄN DU ĐỐI VỚI THƠ VÀ TỪ TRONG

KIM VÂN KIỀU TRUYỆN

3.1 Quan điểm nghiên cứu nghệ thuật tả nội tâm của Nguyễn Du trong Truyện

Kiều của các nhà nghiên cứu

Ở thế kỷ XIX, ngay khi Nguyễn Du còn sống, nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ, tả cảnh, tả tình của ông đã được đánh giá rất cao