Đặc sắc tản văn nguyễn nhật ánh

Trong văn học Việt Nam đương đại, bên cạnh truyện ngắn, tiểu thuyết, tản văn - một thể loại văn xuôi c ng ng y c ng được chú ý, vài thập kỷ gần đây dường như lên ngôi với sự nở rộ hàng

BIỆN THỊ QUỲNH TRANG

ĐẶC SẮC TẢN VĂN NGUYỄN NHẬT ÁNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Nghệ An, 2015

BIỆN THỊ QUỲNH TRANG

ĐẶC SẮC TẢN VĂN NGUYỄN NHẬT ÁNH

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tượng nghiên cứu và giới hạn của đề tài 7

4 Mục đ ch v nhiệm vụ nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Đóng góp v cấu trúc của luận văn 8

Chương 1 TẢN VĂN TRÊN HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT CỦ NGU ỄN NHẬT ÁNH 9

1.1 Một số vấn đề về thể loại tản văn v tản văn trong văn học Việt Nam đương đại 9

1.1.1 Một số vấn đề về thể loại tản văn 9

1.1.2 Tản văn trong văn học Việt Nam đương đại 19

1.2 Nh n qua h nh tr nh sáng tạo của Nguyễn Nhật Ánh 25

1.2.1 Nguyễn Nhật Ánh - cái tên được chú ý h ng đầu trong văn học Việt Nam đương đại 25

1.2.2 H nh tr nh sáng tạo của Nguyễn Nhật Ánh 27

1.3 Ý thức và những nỗ lực đóng góp cho thể loại tản văn của Nguyễn Nhật Ánh 33

1.3.1 Quan niệm về tản văn v ý thức “bước” sang tản văn của Nguyễn Nhật Ánh 33

1.3.2 Các tập tản văn của Nguyễn Nhật Ánh 37

1.3.3 Bước đầu định vị tản văn Nguyễn Nhật nh trong bối cảnh của tản văn Việt Nam đương đại 41

Chương 2 ĐẶC SẮC TẢN VĂN NGU ỄN NHẬT ÁNH TRÊN PHƯƠNG DIỆN CHỨC NĂNG VÀ NỘI DUNG CỦA THỂ LOẠI 43

2.1 Cảm hứng về quê hương đất nước và những nét đẹp của văn hóa vùng miền trong tản văn Nguyễn Nhật nh 43

2.1.2 Những nét đẹp của văn hóa vùng miền 50

2.2 Cảm hứng nhân văn v con người, t nh người trong tản văn Nguyễn Nhật nh 54

2.2.1 Cảm hứng nhân văn trong tản văn Nguyễn Nhật nh 54

2.2.2 Con người v t nh người trong tản văn Nguyễn Nhật nh 58

2.3 Cảm hứng về những chuyến đi v một số vấn đề của đời sống và nghệ thuật đương đại 62

2.3.1 Cảm hứng về những chuyến đi 62

2.3.2 Về một số vấn đề của đời sống và nghệ thuật đương đại 65

2.4 Cái tôi tác giả trong tản văn Nguyễn Nhật nh 75

2.4.1 Khái niệm cái tôi tác giả 75

2.4.2 Đặc điểm cái tôi tác giả trong tản văn Nguyễn Nhật nh 80

Chương 3 ĐẶC SẮC TẢN VĂN NGU ỄN NHẬT ÁNH TRÊN PHƯƠNG DIỆN THI PHÁP THỂ LOẠI 83

3.1 Nghệ thuật tổ chức các bài, các tập tản văn của Nguyễn Nhật Ánh 83

3.1.1 Nghệ thuật tổ chức các bài tản văn 83

3.1.2 Nghệ thuật tổ chức các tập tản văn 85

3.2 Đặc sắc giọng điệu tản văn Nguyễn Nhật Ánh 89

3.2.1 Giọng điệu chủ đạo 89

3.2.2 Các sắc thái giọng điệu khác 95

3.3 Đặc sắc ngôn ngữ tản văn Nguyễn Nhật Ánh 98

3.3.1 Vốn từ ngữ trong tản văn Nguyễn Nhật Ánh 98

3.3.2 Nghệ thuật tổ chức từ ngữ tản văn của Nguyễn Nhật Ánh 99

KẾT LUẬN 104

TÀI LIỆU THAM KHẢO 107

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong văn học Việt Nam đương đại, bên cạnh truyện ngắn, tiểu

thuyết, tản văn - một thể loại văn xuôi c ng ng y c ng được chú ý, vài thập

kỷ gần đây dường như lên ngôi với sự nở rộ hàng loạt tác giả - tác phẩm gây được nhiều ấn tượng tốt đẹp trong lòng độc giả Có thể nói, dường như bị lãng quên suốt một thời kỳ dài, ít nhất là khoảng gần nửa sau của thế kỷ XX,

"Nhưng tản văn vẫn sống, âm thầm, dai dẳng mà mãnh liệt, và hôm nay đang ng y c ng khởi sắc” [74]

Từ những thập niên cuối thế kỷ XX đến những thập niên đầu thế kỷ XXI này, có biết bao nhiêu vấn đề đặt ra gay gắt cho cuộc sống, tư tưởng, tình cảm của của con người Có lẽ vì thế chăng m người ta t m đến tản văn nhiều hơn, v tản văn có cơ hội để thể hiện rõ vị trí thể loại của mình? Cả người viết cũng như độc giả tìm thấy ở tản văn bao nhiêu điều đáng nói v

“dễ nói” về đời sống v con người đương đại Nhiều người viết, kể cả chuyên nghiệp (nh văn) v không chuyên, đều muốn qua tản văn để bày tỏ, bộc lộ những nhận thức, suy ngẫm và cảm xúc của mình về các hiện tượng của đời sống Liệu đã đủ cơ sở để xem tản văn l một thể loại, và có thể khu biệt nó với tạp văn, tạp bút - những khái niệm mà lâu nay ranh giới giữa nó rất mờ nhạt, thậm ch dường như chẳng có ranh giới?

1.2 Trong số các nh văn chuyên nghiệp đang có sức hấp dẫn lớn với

người đọc, Nguyễn Nhật Ánh là một trường hợp tiêu biểu với khả năng thu hút người đọc, nhất l người đọc trẻ, trên nhiều thể loại: thơ, truyện ngắn, truyện

dài Với bút lực dồi d o, như đã th nh thông lệ, thời gian gần đây, mỗi năm

nh văn Nguyễn Nhật nh đều ra mắt bạn đọc ít nhất một tựa sách mới Mỗi

một tác phẩm mới của ông ra đời đều được người đọc hồ hởi đón nhận

Ngoài mảng truyện viết cho thiếu nhi - thể loại mang lại bút hiệu -

“thương hiệu” Nguyễn Nhật Ánh, tản văn của ông cũng đầy sức hấp dẫn

Gần gũi, tự nhiên, hóm hỉnh như ch nh con người tác giả, tản văn Nguyễn Nhật nh đánh dấu một bước thành công mới của tác giả

1.3 Cùng với truyện, tản văn góp phần quan trọng khẳng định tên tuổi

Nguyễn Nhật Ánh Chỉ trong vòng v i năm, Nguyễn Nhật nh đã cho ra đời nhiều tập tản văn sáng giá với những nét riêng độc đáo với một phong cách hóm hỉnh và tinh tế, mộc mạc, chân thật và có sức cuốn hút, lan tỏa Không

ít người nhận thấy, đọc tản văn Nguyễn Nhật nh không đơn thuần chỉ là

đọc, mà còn là ngẫm Sương khói quê nhà, Người Quảng đi ăn mì Quảng, Thương nhớ Trà Long đưa người đọc đến với những câu chuyện, những vấn

đề thường nhật, tưởng chừng nhỏ nhặt nhưng lại giàu giá trị nhân văn, đậm

đ bản sắc văn hóa dân tộc Nguyễn Nhật Ánh nhanh nhạy trong nhìn nhận, khám phá và khai thác mọi vấn đề của đời sống, xã hội, đáp ứng kịp thời nhu cầu đọc sách của con người hiện đại

Tản văn của Nguyễn Nhật nh được viết hết sức chân thành, tự nhiên, mang đậm hơi thở của đời sống, hàm ẩn trong đó l những bài học nhẹ

nh ng nhưng thấm thía, những cảm nhận và triết lí mộc mạc nhưng sâu sắc

về cuộc đời v con người, về quê hương đất nước, về văn hóa dân tộc, Tìm hiểu, nghiên cứu tản văn Nguyễn Nhật Ánh là việc làm vừa có ý nghĩa thực tiễn, vừa có ý nghĩa khoa học, không chỉ nhằm giúp hiểu thêm về hiện thực của quê hương đất nước (qua cái nhìn của Nguyễn Nhật Ánh), mà còn góp phần làm rõ thêm về lý thuyết thể loại tản văn (qua sự thể hiện của Nguyễn Nhật Ánh)

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Về Nguyễn Nhật v s t v u

Hiện chưa có công tr nh quy mô n o nghiên cứu về Nguyễn Nhật Ánh

Có lẽ vì sự xuất hiện của ông còn mới (khoảng hơn một thập kỷ nay) và người ta đang chờ đợi thêm sự thử thách của thời gian đối với tác phẩm của ông (?) Tìm hiểu, nghiên cứu về Nguyễn Nhật Ánh, chủ yếu là những bài viết nhỏ lẻ và các bài phỏng vấn trên báo chí

Người ta quan tâm đến Nguyễn Nhật nh trước hết với tư cách là tác giả nổi tiếng của dòng truyện viết cho thiếu nhi Từ năm 2005, Nguyễn Thị Thanh Xuân đã có nhận xét: “Hơn mười năm qua, hấp lực của truyện Nguyễn Nhật Ánh vẫn chưa hề suy giảm, lại có phần mạnh mẽ hơn, trong khi môi trường giải trí của thiếu nhi ng y c ng đa dạng, có một sự chi phối lớn của sách dịch và phim video mang màu sắc văn minh ngoại lai” [43] Theo Nguyễn Văn T nh, “Nguyễn Nhật Ánh vẫn lặng lẽ mang đến hơi ấm của t nh thương v lòng nhân ái qua tiếng cười của trẻ thơ Ông chỉ có một mong muốn khiêm nhường là giúp các em yên tâm vui sống” Đúng thế, Nguyễn Nhật nh đã mang đến cho dòng văn học cho thiếu nhi một luồng gió mới, l m sôi động hẳn không kh văn học thiếu nhi của nước nhà, góp phần làm sống dậy văn hóa đọc ở thiếu nhi Nguyễn Nhật nh đến với thiếu nhi một cách rất tự nhiên, như một mối lương duyên

Văn Hồng trong bài viết “Nguyễn Nhật nh như một ví dụ…”, đăng trên

tạp chí Kiến thức ngày nay, số 519 (năm 2005) nhận xét: “Với cách kết hợp

truyền thống và hiện đại, tinh hoa thế giới và bản sắc Việt Nam, vốn văn hóa – thẩm mĩ rộng và tay nghề cao, nhắm tới một đối tượng xác định, Nguyễn Nhật

nh đã trở thành một hiện tượng độc đáo trong văn học thiếu nhi”

Trần Văn To n xác định: “Bản lĩnh nghề nghiệp của Nguyễn Nhật

nh đã thể hiện sự tự tin rất cao Ông viết cái g người ta cũng rất thích, không phải nh văn n o cũng l m được như vậy” Cũng theo Trần Văn

To n, “thế mạnh” của Nguyễn Nhật Ánh là tác giả “đã vận dụng được chất trữ tình, luôn lấy một cảm xúc n o đó của nhân vật để trải nó thành câu chuyện, tạo điểm nhấn cho nhân vật”

Nguyễn Quang Lập khái quát: “Có thể nói mỗi cuốn sách của Nguyễn Nhật nh như mỗi chuyến tàu về tuổi thơ, ở đó có nhiều toa, mỗi toa là mỗi bất ngờ mỗi thú vị mỗi háo hức mỗi say mê, khi làm ta bật cười, khi

l m ta rưng rưng, hoặc ngồi im lặng suy ngẫm Khi đã theo con t u của Nguyễn Nhật nh để đi về tuổi thơ một lần, tôi tin mỗi lần Nguyễn Nhật

nh rung chuông, người ta khó lòng bỏ qua một tấm vé để lại được cùng anh háo hức lên t u” [49]

Nhân Ngày sách Việt Nam lần đầu (24/2/2014), Nguyễn Nhật Ánh là một trong hai tên tuổi viết cho thiếu nhi (Tô Hoài, Nguyễn Nhật nh) được chọn để tôn vinh Theo Lê Phương Liên, “Muốn viết cho thiếu nhi, như đỉnh cao hiện tại Nguyễn Nhật Ánh, phải thực sự am hiểu, là người bạn tốt yêu thương v hiểu trẻ em” (theo http://www.tienphong.vn/van-nghe/to-hoai-nguyen-nhat-anh-dinh-den-bao-gio-697739.tpo)

Hai tập sách Kính vạn hoa và Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ của Nguyễn Nhật nh được đưa v o bộ sách 105 cuốn sách đang được đọc nhiều nhất ở các nước trên thế giới do Nhà xuất bản Ten-Books (Nhật Bản)

ấn hành (xuất bản tại Nhật vào tháng 12/2013)

Gần đây, tác phẩm Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh của Nguyễn Nhật

nh được dựng thành phim, gây tiếng vang lớn (trước Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, nhiều tác phẩm của Nguyễn Nhật nh cũng đã từng được chuyển thể thành phim truyền h nh như Áo trắng sân trường, Nữ sinh, Kính

vạn hoa),

Đáng chú ý, gần đây nhất, giới phê bình muốn giải mã thành công của

Nguyễn Nhật Ánh bằng Hội thảo Nguyễn Nhật Ánh - hành trình chinh phục tuổi thơ diễn ra sáng 16.9.2015 tại Đại học Sư phạm Hà Nội Theo Lê Huy

Bắc, “Chất triết học trong tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh soi chiếu cuộc đời của những đứa trẻ" tạo nên thành công của nh văn Chất triết học ấy không cao xa, nặng nề mà nhẹ nhàng len lỏi vào từng trang viết, thể hiện đúng thế giới tuổi thơ - nơi không chỉ có tiếng cười, sự hồn nhiên mà còn

có cả nỗi buồn, tư lự, âu lo v trăn trở rất đời Chính sự hài hòa này góp phần nâng tầm trang viết của tác giả

Văn Giá cho rằng văn chương của tác giả Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh hấp dẫn bởi ba lý do Thứ nhất, Nguyễn Nhật Ánh xuất hiện trên văn

đ n v o thời kỳ đổi mới Đây l giai đoạn sang trang của đất nước, tiếp sức

cho văn học thiếu nhi khi trẻ thơ được là trẻ thơ, không phải gánh vác các nhiệm vụ lịch sử Thứ hai, tác phẩm của Nguyễn Nhật nh thường chứa đựng tâm năng v tr năng Tr năng mang lại tiếng cười, sự thông minh,

h i hước Còn tâm năng khiến người đọc xúc động Điều thứ ba làm nên thành công của Nguyễn Nhật Ánh là tác giả có cách kể tạo không gian thân mật, gần gũi, hòa đồng với trẻ thơ

L người viết hơn một trăm cuốn sách thiếu nhi nhưng Nguyễn Nhật Ánh không chỉ là tác giả dành cho trẻ em, hay tuổi mới lớn Sách của ông đến với hàng triệu độc giả, khiến mọi người say mê Có hẳn một thế hệ người đọc của Nguyễn Nhật Ánh Họ lớn lên, lập gia đ nh v con cái của

họ tiếp tục yêu trang viết của ông Dương Th nh Truyền nhận xét: “sách của Nguyễn Nhật Ánh có khả năng thúc đẩy con người thay đổi theo chiều chân thiện mỹ” (theo http://www.nxbcand.vn/)

Có thể nhận thấy, từng câu chuyện Nguyễn Nhật Ánh viết, kể cho các

em đều mang lại những điều mới mẻ, thú vị; từng câu chuyện như l từng

sự trải nghiệm có thực của nh văn Nh văn vừa l người kể chuyện vừa là nhân vật để từ đó trở th nh người bạn tâm tình và chia sẻ cùng bạn đọc

C ng đọc Nguyễn Nhật Ánh càng thấy nhiều điều điều thú vị Nhận xét:

“Kỳ lạ là truyện Nguyễn Nhật Ánh có sức hút riêng, anh luôn tạo được những chi tiết dí dỏm, bất ngờ” của Đỗ Trung Quân l ho n to n có cơ sở Dẫu rằng chưa có công tr nh n o quy mô tìm hiểu, nghiên cứu về Nguyễn Nhật nh, nhưng các ý kiến về Nguyễn Nhật nh được trình bày trong các buổi tọa đ m, trao đổi văn học - nghệ thuật, trên các tờ báo và mạng điện tử không phải là ít Phần lớn các ý kiến đều đánh giá cao t i năng

v đóng góp của Nguyễn Nhật nh cho văn học nước nh , đặc biệt ở mảng truyện viết cho thiếu nhi Cũng rất cần kể đến một số luận văn Thạc sĩ về

Nguyễn Nhật Ánh, tiêu biểu như: Cảm hứng hướng về tuổi thơ trong truyện Nguyễn Nhật Ánh (Luận văn Thạc sĩ của Ho ng Hương Giang do PGS.TS Biện Minh Điền hướng dẫn, Đại học Vinh, 2010); Thế giới ph thu trong

huyện ứ Lang iang của Nguyễn Nhật Ánh (Luận văn Thạc sĩ của Trần

Thị B ch Vân, cũng do PGS.TS Biện Minh Điền hướng dẫn, Đại học Sài Gòn, 2012),

ề tản v u ễ ật

Sau thể loại truyện, tản văn cũng l thể loại rất thành công của Nguyễn

Nhật Ánh Ba tập tản văn của Nguyễn Nhật Ánh (Sương khói quê nhà, Người Quảng đi ăn mì Quảng, và Thương nhớ Trà Long) vừa ra đời đã được

đông đảo công chúng độc giả hào hứng đón nhận v đánh giá cao từ nội dung đến giọng điệu cách viết, dẫu rằng chưa có b i viết nào bàn về nó

Ba tập: Sương khói quê nhà, Người Quảng đi ăn mì Quảng, và Thương nhớ Trà Long là tản văn hay tạp văn, vấn đề này, chúng tôi sẽ luận giải sau

Thực ra, ranh giới của nó ở đây không thật rõ Chính vì thế, có người xem những tác phẩm này là tản văn, có người xem là tạp văn Huỳnh Như Phương nhận thấy “tạp văn Nguyễn Nhật Ánh vẫn phát huy chất h i hước, dí dỏm sở trường trong văn tự sự của ông” (http://www.congannhandan.com.vn) Một tác giả khác (Hòa Bình) lại nhận thấy, tạp văn của Nguyễn Nhật nh “viết nhẹ nhàng, hóm hỉnh mà da diết, ký ức xưa rộn rã quay về đầy ấm áp”; cách viết của Nguyễn Nhật nh “giúp lớp trẻ, thế hệ chưa từng trải nghiệm những ký

ức thú vị trên được vun bồi một khoảng tâm hồn đầy thi vị, thơ mộng về quê hương, đất nước m nh”; “nói g đi nữa, nh văn Nguyễn Nhật Ánh vẫn dẫn người đọc tới những hoài niệm đẹp đầy chất nhân văn, thấm đẫm hồn quê Việt” (theo http://phongdiep.net/default.asp?)

Minh Hoa trên tờ Thanh niên nhận xét: “Hơi lạ! Đã quen với một

Nguyễn Nhật Ánh hồn nhiên trẻ thơ với những tác phẩm văn học thiếu nhi nên tưởng chừng anh chỉ bận bịu săm soi những ống kính vạn hoa, hòn bi, quả thị, đi bên ngo i những câu chuyện "vĩ mô", những vấn đề thời sự xã

hội của thế giới người lớn Tạp văn Người Quảng đi ăn mì Quảng vẫn

mang vẫn đậm đặc chất humour đặc trưng của Nguyễn Nhật nh, nhưng ở đây người đọc bất ngờ bắt gặp con người xã hội nồng nhiệt và nhiều ưu tư

của anh Nguyễn Nhật nh băn khoăn với Ngổn ngang phố xá, Đồ giả, Khi

nh không có đ n ông; ho i niệm với Sách của một thời, Chia tay buổi chiều Cũng l nỗi bức xúc chung của xã hội nhưng Nguyễn Nhật Ánh vẫn hiền lành, ôn nhu Là một tiếng thở dài nhẹ nh ng nhưng đủ để người đọc giật mình và "thấm"

Có luận văn Thạc sĩ có t m hiểu tạp văn (chứ không phải tản văn) của Nhật nh, như luận văn của Đỗ Thúy, Cao học 20 Đại học Sài Gòn với tên

gọi: Đặc điểm tạp văn Nguyễn Nhật Ánh (qua khảo sát hai tác phẩm Sương khói quê và Người Quảng đi ăn mì Quảng)

Vậy là, vẫn chưa có công tr nh n o t m hiểu tản văn Nguyễn Nhật Ánh một cách đầy đủ qua khảo sát toàn bộ tản văn của ông v đúng với tên gọi thể loại là tản văn Tuy nhiên, các ý kiến và những tìm hiểu, nghiên cứu về Nguyễn Nhật nh l cơ sở giúp cho chúng tôi thực hiện công trình này

3 Đối tƣợng nghiên cứu và giới hạn của đề tài

3.1 Đố tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn n y l c sắc tản văn Nguyễn

Nhật Ánh

3.2 Giới hạn c đề tài

Đề t i bao quát to n bộ tản văn của Nguyễn Nhật Ánh

Văn bản tác phẩm dùng để khảo sát bao gồm:

- Sương khói quê nhà, Nxb Trẻ, TP Hồ Chí Minh, 2012

- Người Quảng đi ăn mì Quảng, Nxb Trẻ, TP Hồ Ch Minh, 2012

- Thương nhớ Trà Long, Nxb Trẻ, TP Hồ Ch Minh, 2014

4 ụ đ h và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 đ ứu

Qua khảo sát các tập Sương khói quê nhà, Người Quảng đi ăn mì

Quảng, Thương nhớ Trà Long, luận văn nhằm t m v xác định những đặc

sắc của tản văn Nguyễn Nhật nh, từ đây đề xuất một số vấn đề về nghiên

cứu thể loại tản văn trong văn học Việt Nam đương đại

4.2 Nhiệm v nghiên cứu

4.2.1 Đưa ra một cái nh n chung về tản văn trong văn học Việt Nam đương đại, v tản văn trong văn nghiệp Nguyễn Nhật Ánh

4.2.2 Đi sâu khảo sát, phân t ch, xác định những đặc sắc của tản văn Nguyễn Nhật nh trên phương diện cảm hứng và nội dung thể hiện

4.2.3 Đi sâu khảo sát, phân t ch, xác định những đặc sắc của tản văn Nguyễn Nhật nh trên phương diện hình thức và thi pháp thể loại

Cuối cùng rút ra một số kết luận về đặc sắc tản văn Nguyễn Nhật Ánh

v đóng góp của nh văn cho thể loại n y trong văn học Việt Nam đương đại

5 Phương pháp nghiên ứu

Luận văn vận dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, trong đó

có các phương pháp ch nh: phương pháp thống kê - phân loại, phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp so sánh - loại h nh, phương pháp cấu trúc

Chương 2 c sắc tản văn Nguyễn Nhật Ánh trên phương diện chức

năng và nội dung c a thể loại

Chương 3 c sắc tản văn Nguyễn Nhật Ánh trên phương diện thi

pháp thể loại

Cuối cùng là Tài liệu tham khảo

Chương 1 TẢN VĂN TRÊN HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT

CỦ NGU ỄN NHẬT ÁNH

1.1 Một số vấn đề về thể loại tản văn và tản văn trong văn học Việt Nam đương đại

1.1.1 Một số vấ đề về thể loại tả v

1.1.1.1 Khái niệm tản văn

Tản văn (tiếng Pháp: prose), theo Từ điển Tiếng Việt, l “văn xuôi,

loại văn gồm các thể kí và các thể văn khác, ngo i truyện, thơ v kịch”

[82,857] Theo Hán Việt từ điển, tản văn l văn xuôi không có vần [2,233] Theo Từ điển Thuật ngữ Văn học, “Tản văn, nghĩa đen l văn xuôi, nhưng

hiện nay tản văn được dùng để chỉ một phạm vi xác định, không hoàn toàn

khớp với thuật ngữ văn uôi Nếu văn xuôi trong nghĩa rộng chỉ loại văn đối lập với văn vần, v trong nghĩa hẹp chỉ các tác phẩm phân biệt với kịch,

thơ, bao gồm một phạm vi rộng từ tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn, kí, tiểu phẩm chính luận thì tản văn chỉ phạm vi văn xuôi hẹp hơn, không bao gồm các loại truyện hư cấu như tiểu thuyết, truyện ngắn Nó là một loại

h nh văn học ngang với thơ, kịch, tiểu thuyết Nhưng mặt khác, tản văn lại

có nội hàm rộng hơn khái niệm kí, vì nội dung chứa cả những truyện ngụ ngôn hư cấu lẫn các thể văn xuôi khác như thư, tựa, bạt, du k ,…

Tản văn l loại văn xuôi ngắn gọn, hàm súc, có thể trữ tình, tự sự, nghị luận, miêu tả phong cảnh, khắc họa nhân vật Lối thể hiện đời sống của tản

văn mang t nh chất chấm phá, không nhất thiết đòi hỏi có cốt truyện phức tạp, nhân vật hoàn chỉnh nhưng có cấu tứ độc đáo, có giọng điệu, cốt cách

cá nhân Điều cốt yếu là tản văn tái hiện được nét chính của các hiện tượng

gi u ý nghĩa xã hội, bộc lộ trực tiếp tình cảm, ý nghĩ mang đậm bản sắc cá

tính của tác giả Trong văn học cổ, tản văn bao gồm các áng văn kinh,

truyện, tử, tập như Mạnh Tử, Tả truyện, Sử kí, các bài biểu, chiếu, cáo, hịch, phú, minh, luận…

Trong văn học hiện đại, tản văn bao gồm các thể kí, t y bút, văn tiểu phẩm, văn chính luận, tạp văn, ngụ ngôn, chân dung văn học,… Tản văn l

loại văn tự do, dài ngắn tùy ý, cách thể hiện đa dạng, đặc biệt là thể hiện nổi bật chính kiến và cá tính tác giả, có truyền thồng lâu đời và sức sống mạnh

mẽ [38,293]

Ở thời cổ đại, tản văn l “một thể văn đối lại với biền văn v vận văn Thời Lục triều, loại biền văn phát triển, lại chú trọng phân biệt giữa “văn”

v “bút”, xem “có vần l văn, không có vần l bút” Còn loại không có vần

mà lại tự nhiên không gò bó thì gọi l “tản văn” Về sau, “tản văn” trỏ tất

cả các loại văn ngo i thơ ca Thời hiện đại, “tản văn” l một thể loại văn học bên cạnh thơ ca, tiểu thuyết và kịch bản “Tản văn” theo nghĩa rộng bao gồm tạp văn, tiểu phẩm, tùy bút, văn báo cáo “Tản văn” theo nghĩa hẹp chuyên trỏ loại tiểu phẩm tự sự hoặc trữ tình biểu hiện những tư tưởng tình cảm đối với cuộc sống [40,124]

Thực ra, khái niệm tản văn bao h m cả nghĩa rộng v nghĩa hẹp Theo nghĩa rộng, tản văn chỉ tất cả những thể loại ngo i thơ ca, bao gồm tác phẩm văn học và luận văn khoa học, văn bản hành chính công vụ Theo nghĩa hẹp, tản văn được dùng với ý nghĩa l văn học thuần túy - “tản văn văn học” /

“tản văn nghệ thuật”, l một thể loại bên cạnh thơ ca, tiểu thuyết, kịch Loại tản văn n y chú trọng việc ghi lại những gì tác giả đã trải qua, đã nghe thấy, cảm thấy, đã trải nghiệm Chính vì thế, tản văn văn học / nghệ thuật rất giàu tính trữ t nh Đây ch nh l tản văn hiện đại

điện tử đều dành nhiều vị trí cho chuyên mục tản văn, tạp văn Nhiều diễn

đ n văn học mạng, các trang mạng xã hội không ngừng đăng tải những bài viết mang dáng dấp tản văn… đó l những biểu hiện chân thực và sống động nhất cho sự phát triển ngày nay của thể loại này Tản văn ch nh v thế có sức hút lớn v đã có không t ý kiến bàn về nó

Trên diễn đ n vovgiaothong.vn, tại mục Văn hóa, có đăng tải cuộc bình

luận của Chu Văn Sơn, Giảng viên trường Đại học Sư phạm Hà Nội và nhà

văn Đỗ Bích Thúy (Phó Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội) xung

quanh vấn đề thực sự tản văn l g ? Nó đang đứng ở đâu trong văn đ n Việt Nam? Chu Văn Sơn cho rằng, trong dòng chảy lịch sử văn học, mỗi một thể loại có những thời riêng của nó, và gần đây, lấy mốc từ đầu thế kỉ XXI đến nay thì quả thực là thời của tản văn, hay nói cách khác l giai đoạn mà tản văn phát triển mạnh mẽ và bùng nổ Nó không chỉ thu hút sự quan tâm của những người trực tiếp sáng tác mà còn cả giới phê bình nghiên cứu Hiểu một cách cơ bản nhất thì tản văn thường ghi lại những suy cảm có tính chất chủ quan của chủ thể, hoặc về các vấn đề xã hội nóng bỏng mà ở đó chúng

ta thấy được phản ứng suy cảm đó có sự nhạy bén để đáp ứng những điều đang đặt ra trong thời cuộc, mặt khác tản văn còn ghi lại những suy cảm xung quanh những trải nghiệm về vấn đề cá nhân, con người, bản thể

Không t người cho rằng tản văn hay tạp văn có thể hiểu là cùng một thể loại Ngoài ra nếu xét về mặt thuật ngữ để định dạng thể loại này, tản văn còn có thể gọi là tạp bút, ngẫu bút, ngẫu hứng… Tuy nhiên, mỗi một thể loại vừa phát triển dựa trên việc phát huy những yếu tố sẵn có nhưng mặt khác nó lại là những sáng tạo mới mà những cây bút của các thế hệ đem lại

Vì vậy, khi nhìn vào hiện trạng đó, Chu Văn Sơn cho rằng có lẽ đã đến lúc cần phải tách tản văn ra khỏi tạp văn Theo ông, “Tạp văn thường nghiêng

về những vấn đề có tính xã hội nhiều hơn, v ngiêng về lối viết có tính chính luận Còn tản văn nghiêng về những vấn đề có tính chất nhân sinh, những trải nghiệm sống của chủ thể, và tản văn sở hữu lối viết trữ tình Cho nên tản

văn đậm về chất trữ tình và tạp văn đậm về chất chính luận Đây có thể xem

l xu hướng phân hóa hiện nay”

Cũng theo Chu Văn Sơn, các cây bút viết tản văn có thể xếp vào ba loại Loại thứ nhất là những nh văn chuyên nghiệp, tiêu biểu như Đỗ Chu,

nh Phương, Nguyễn Ngọc Tư… Loại thứ hai là những người chưa phải

nh văn chuyên nghiệp nhưng đang trong giai đoạn thử bút Loại thứ ba là những người viết nghiệp dư, họ gắn liền với thời hiện nay và viết tản văn rất nhiều bởi lẽ internet, các trang mạng xã hội đang rất phát triển

Với tư cách l nh văn, Đỗ Bích Thúy bộc lộ: “Khi viết tản văn có lẽ

ch nh l lúc m người viết được sống thật nhất với nhữg con chữ của mình

Ở tản văn, yếu tố hư cấu, khả năng tưởng tượng t hơn ở truyện ngắn và tiểu thuyết nhưng về mặt cảm xúc, tâm trạng thì tản văn lại dồi d o hơn rất nhiều”

Có thể thấy rằng, dường như đến với tản văn, mỗi cây bút không thể cho phép m nh hư cấu, m ngược lại, họ luôn viết về những gì chân thực nhất, không che đậy, không dối trá, giấu giếm về ch nh con người m nh, đây

có lẽ l điểm hấp dẫn của tản văn, nó chạm tới được miền kí ức sâu thẳm rất thật thà, giản dị, tạo cảm xúc đặc biệt trong từng người đọc

Nhắc đến tản văn không thể không nhắc đến Nguyễn Vĩnh Nguyên -

cây bút trẻ t i năng với tập tản văn đáng chú ý gần đây nhất của anh: Ti vi,

xe máy, nhạc chế, chày cối, karaoke, tăm ỉa răng và những thức khác

Nguyễn Vĩnh Nguyên tâm sự: “Mọi thứ ban đầu chỉ xuất phát từ việc tôi muốn ghi chép lại những sự việc vụn vặt thường ngày của con người Việt Nam hiện đại, muốn nhìn những đồ dùng hàng ngày, những sự việc trong đời sống chúng ta ở khía cạnh ký hiệu, biểu tượng, hình hiệu Sự thay đổi, biến tấu, kể cả biến mất qua thời gian của chúng biểu hiện điều gì về tâm thức con người hay ký ức văn hóa, ký ức phát sinh của cá nhân V như vậy,

tôi đã đụng tới một vấn đề l tâm t nh con người”

Không ít những nh văn có viết tản văn coi tản văn l một thể loại được viết trong lúc nghỉ ngơi, lúc giải lao, nghĩa l chẳng phải dụng công

g Cũng có người gom nhặt những bài viết ngắn trên báo lại làm một cuốn rồi gán cho cái nhãn tản văn l xong Nguyễn Vinh Nguyên, nghĩ khác Với anh tản văn l một thể loại quan trọng, để viết hay cần phải có sự đầu tư, lao động hết sức miệt mài và nghiêm túc Không thể xem tản văn l “thứ văn”,

“phụ văn” Cần phải xem đây l một thể loại b nh đẳng với các thể loại khác Lãnh địa sáng tạo, thể nghiệm ở thể loại này vẫn còn hết sức rộng mở với mọi người viết chuyên tâm Có thể tán thành với Nguyễn Vĩnh Nguyên v không t người đã từng viết tản văn rằng, tản văn l thể loại gắn chặt với hiện thực v mang đậm tính chủ quan của người viết Lý tr độc lập sẽ giúp người viết biết chọn lọc chi tiết, văn phong thể hiện, xử lý cấu trúc, lèo lái vấn đề một cách tỉnh táo, sắc sảo Trong khi đó, t nh trữ tình, cảm xúc lại làm nên gia vị, sự linh hoạt, đem lại sự thú vị, cuốn hút cho câu chuyện mà người ta vẫn gọi l “cái duyên” Danh mục sách bán chạy thời gian qua cho thấy, những quyển tản văn của những tác giả t i hoa như Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Nhật nh…, sách dịch từ các tác phẩm tản văn của Márai Sándor hay trước đó, của Lỗ Tấn, Giả Bình Ao, A.Solzhenitsyn… thực sự có sức thu hút lớn đối với độc giả

Song song với sự phát triển của nhịp sống thời đại, lượng người viết tản văn tăng cao, nhiều cây bút đã gây dựng được tên tuổi Tuy vậy, vẫn có

không ít ý kiến trái chiều về thể loại tản văn Một buổi tọa đ m có tên Tản văn có phải fast food (đồ ăn nhanh)? được tổ chức tối 1/7/2015 tại Hội

trường Trung tâm Văn hóa Pháp l'Espace, H Nội, với sự tham gia của các diễn giả: nh phê b nh văn học Phạm Xuân Nguyên, nh văn Đỗ Phấn, nhà văn Trương Quý Đông đảo giới viết văn, phê b nh, cùng bạn đọc cũng đồng

h nh cùng chuyên gia để định danh thể loại, phân tích những ảnh hưởng của

nó trong đời sống văn học hiện đại

Từ khía cạnh lý luận văn học, nhà phê bình Hoài Nam cho rằng: "Tôi thấy tản văn có ba đặc điểm: Phi hư cấu, gắn với báo chí, không có cấu trúc viết nhất quán" Nhà phê bình Mai Anh Tuấn lại nói: "Tôi đồng ý tản văn đang bùng nổ Nhưng tôi cho rằng, thể loại này ở Việt Nam hiện nay có tới hai phần ba l hư cấu Tôi nghĩ để có tản văn hay, hãy loại bớt hoài niệm,

hồi ức, mà chú ý tới chất khảo cứu, ví dụ các cuốn Xe máy tiếu ngạo và Còn

ai hát về Hà Nội"

Bàn về chất lượng, nhà phê bình Phạm Hoài Nam ví thể loại với món

fast food (đồ ăn nhanh) thời hiện đại, bởi nó được chế biến, tiêu thụ nhanh

"Thức ăn nhanh có nhiều loại Nhưng đôi khi nó khiến người ta nhớ không phải vì ngon, mà vì phong vị riêng, lạ" - Hoài Nam nói

Nh văn Đỗ Hoàng Diệu phản biện: "Tôi không đồng ý ví tản văn với

fast food Rất nhiều người th ch ăn đồ ăn nhanh, v nó có nhiều đường, nhiều muối, tạo vị ngon Nhưng người ta vẫn e dè fast food vì sợ nó độc hại Còn

tản văn, có nhiều cuốn hay, không thể ví nó với thứ ngon m độc hại được" Nhiều người viết từng cho rằng tản văn chỉ l văn chương loại hai Bản thân Nguyễn Việt H có lúc cũng mặc định tản văn "l thể loại nhí nhảnh, thể loại lót đường trong lúc chưa ra được tác phẩm d i hơi như tiểu

thuyết" Nhưng sau khi cuốn Con giai phố cổ trở thành bestseller, nh văn

đã thay đổi suy nghĩ Ngay cả trong tiểu thuyết mới nhất Ba ngôi c a người

của anh, có lẫn cả tản văn ở 70 trang đầu Điều đó nói lên sức nặng của thể loại này, với sức mạnh vượt qua giới hạn của thể loại, trở thành một cách kể Nói tới chuyện bếp núc sáng tác, nh văn Đỗ Phấn chia sẻ ông viết tản văn từ sự đặt hàng của một người bạn l m báo 15 năm qua ông giữ một chuyên mục tản văn trên báo ch Ông nói: "Trên thực tế tôi không dành nhiều thời gian, tâm sức để viết tản văn Tản văn không dụng công như truyện ngắn, nó chỉ là lát cắt hết sức nhỏ trong cuộc đời Tản văn của tôi là những suy nghĩ tản mạn, vu vơ, đôi khi không tác động nhiều tới cuộc

sống" Tác giả của Dằng d c triền sông mưa luôn bị quy định số chữ khi

viết tản văn Ông nói: "Tản văn l thể loại vô cùng tốn chữ, bởi càng viết ít,

ta càng phải chọn chữ Vì vậy, nó l môi trường để ta rèn cách viết Tôi mới

có sáu cuốn tản văn thôi, nhưng ch nh quá tr nh lâu d i rèn viết tản văn cho ngay ngắn, mà tạo cho tôi thói quen khi cầm bút viết tiểu thuyết được dễ

d ng, trơn tru"

Trong bài viết Tản văn, một thể loại văn uôi hiện đại, Lê Tr My đã có

cái nhìn khái quát về tản văn: “Tản văn trong quan niệm của chúng tôi là một thể loại văn học có những hạt nhân thể loại đặc thù” Ở đây, tác giả đã phân tích khá cụ thể các đặc điểm biểu hiện của tản văn ở các phương diện dung lượng, giọng điệu, kết cấu, cách thức: “Tản văn l những tác phẩm văn xuôi thường có dung lượng không lớn, phổ biến là những b i văn ngắn gọn,

h m súc Cũng có những tác phẩm xen kẽ văn xuôi v v i câu thơ ngắn có vai trò minh họa, bàn luận hoặc tổng kết vấn đề Đó có thể là những tiểu phẩm được tr nh b y dưới dạng một mẩu chuyện nhỏ, có thể là một nét chân dung của ai đó có thực trong đời, có thể là một vài kỉ niệm được hồi tưởng, những suy tư v cảm xúc về một điều g đó, có khi lại là những lời tựa, bạt nhấn mạnh những ấn tượng sâu đậm về sáng tác văn chương của một nhà văn n o đó… Đặc điểm nổi bật nhất của tản văn so với các thể loại khác là

nó bộc lộ trực tiếp cái “tôi” tác giả”

Trong một bài viết về tản văn được in trên báo Văn nghệ 2011, tác giả

Nguyễn Thị Lan cho rằng tản văn l một thể loại văn học độc lập: “Tản văn

là những bài viết tản mạn tương đối tự do; về dung lượng khá ngắn gọn, hàm súc; về kết cấu có sự linh hoạt tất cả các phương thức, phương tiện biểu hiện nghệ thuật; về nội dung thường biểu hiện đời sống theo kiểu chấm phá

v đặc trưng quan trọng nhất là thể hiện đậm nét dấu ấn cá nhân của người viết; về mặt thẩm mĩ: tản văn đứng giữa thơ v truyện ngắn… Người viết tản văn hay l người có tâm hồn, có khát vọng thẩm mĩ, có niềm trân trọng với con người, với cuộc đời, có sự nhạy cảm với đời sống, có sự nhân thành của tâm hồn”

Như vậy, có thể thấy dù ở bất kì thể loại nào, sự nhạy cảm, hiểu biết và trải nghiệm đời sống là những yếu tố không thể thiếu Nhất l đối với thể tản văn là thể loại gắn liền với hiện thực, đòi hỏi phải nắm bắt nhanh nhạy, kịp thời những biến đổi không ngừng của cuộc sống xã hội cũng như nhu cầu thưởng thức của độc giả Điều đó giúp người viết t m được một sự độc lập trong góc nhìn, trong xúc cảm, nhận thức, thái độ Tản văn của họ cũng v thế m mang đậm màu sắc phong cách cá nhân

1.1.1.3 Một số đ c điểm cơ bản, nổi bật c a tản văn

Cho đến hôm nay tản văn được công nhận là một thể loại văn học đứng bên cạnh các thể loại văn học khác như truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch, thơ… Tuy nhiên đây l một thể loại văn học không thuần nhất Từ trước đến nay

đã có rất nhiều nhà nghiên cứu, lí luận phê b nh văn học, các học giả đã cố gắng đưa ra các định nghĩa của riêng mình về tản văn Có thể nói, tản văn l một khái niệm chưa được minh định rõ ràng, còn lẫn lộn với nhiều tên gọi khác như tạp văn, bút k , tạp bút, ngẫu bút, ngẫu hứng,…

Dù rất nhiều định nghĩa được đưa ra nhưng thực tế là các nhà nghiên cứu v đội ngũ sáng tác đều chưa thể “khoanh vùng” ch nh xác cho thể loại

n y Điều đó có lẽ bắt nguồn từ phạm vi khá rộng và sự phong phú, đa dạng trong nội dung và hình thức phản ánh của thể loại tản văn V vậy, mỗi ý kiến bàn về tản văn (như đã tr nh b y ở trên) hầu hết đều chỉ ra được một số những đặc điểm cơ bản của thể loại này: tản văn thường ghi lại những suy cảm có tính chất chủ quan của chủ thể, các vấn đề xã hội nóng , những suy cảm xung quanh những trải nghiệm về vấn đề cá nhân, con người, bản thể,

nó sở hữu lối viết trữ tình; Ở tản văn, yếu tố hư cấu, khả năng tưởng tượng ít hơn ở truyện ngắn và tiểu thuyết nhưng về mặt cảm xúc, tâm trạng thì tản văn lại dồi d o hơn rất nhiều; Tản văn có ba đặc điểm: phi hư cấu, gắn với báo chí, không có cấu trúc viết nhất quán; là thể loại gắn chặt vào hiện thực

v mang đậm tính chủ quan trực tiếp của người viết; Tản văn l những bài viết tản mạn tương đối tự do; về dung lượng khá ngắn gọn, hàm súc; về kết

cấu có sự linh hoạt tất cả các phương thức, phương tiện biểu hiện nghệ thuật; về nội dung thường biểu hiện đời sống theo kiểu chấm phá v đặc trưng quan trọng nhất là thể hiện đậm nét dấu ấn cá nhân của người viết; về mặt thẩm mĩ: tản văn đứng giữa thơ v truyện ngắn…

Có thể thấy các tác giả Từ điển thuật ngữ văn học chắc là có tham khảo,

tổng hợp nhiều ý kiến khi đưa ra một cách về thể loại tản văn: “Tản văn l loại văn xuôi ngắn gọn, hàm súc, có thể trữ tình, tự sự, nghị luận, miêu tả phong cảnh, khắc họa nhân vật Lối thể hiện đời sống của tản văn mang t nh chất chấm phá, không nhất thiết đòi hỏi có cốt truyện phức tạp, nhân vật hoàn chỉnh nhưng có cấu tứ độc đáo, có giọng điệu, cốt cách cá nhân Điều cốt yếu là tản văn tái hiện được nét chính của các hiện tượng gi u ý nghĩa xã hội, bộc lộ trực tiếp tình cảm, ý nghĩ mang đậm bản sắc cá tính của tác giả” [38,293]

Có thể xác định những đặc trưng thẩm mĩ nổi bật của tản văn

Thứ nhất, tản văn l l thể loại mang đậm tính trữ tình; là sự thể hiện

những g nh văn nh n thấy, cảm thấy, cảm xúc, cảm động, hưng phấn, trải nghiệm (trong sinh hoạt, công tác học tập, đọc sách, suy nghĩ cho đến tham quan du lịch) Trên một ý nghĩa n o đó, tiểu thuyết viết về cái ngoài bản thân, còn tản văn “viết lại” sự việc trong tim của tác giả; là sự biểu lộ ra một cách linh hoạt, xác thực những suy cảm của người viết

Thứ hai, tản văn l thể văn tự do phóng túng nhất Tất cả những yếu tố

của thi pháp thể loại đều hết sức tự do, phóng túng, từ việc lập ý đến bố cục, kết cấu, và vận dụng các thủ pháp biểu hiện, Tất cả đều lấy cảm nhận và giãi bày của tác giả làm trung tâm

Thứ ba, t nh đa dạng về dạng thức v đề t i Đề tài của tản văn đặc biệt

rộng lớn, cơ hồ như không g nó không nói đến, như lịch sử, hiện tại, tương lai, tự nhiên, xã hội, nhân sinh, sự kiện, cảnh vật, tình cảm, tinh thấn, ngôn luận, thiên văn, địa l , tôn giáo, văn hóa, nghệ thuật, triết học; rộng như biển, nhỏ như cây cỏ, không có gì là không thể đưa v o ngòi bút của người viết

tản văn Giới hạn về đề tài của tản văn dường như vượt qua tất cả các thể loại văn học khác, có thể gọi tản văn l “viện bảo tàng của cuộc sống”, l thể văn phóng túng, không bị gò ép, câu thúc bởi một áp lực nào Dạng thức của tản văn rất phồn tạp, hình thức phong phú, không bó buộc vào một khuôn khổ n o (tùy bút, văn tiểu phẩm, tốc k , đặc tả, du kí, phóng sự, hồi kí, ) Khuôn khổ của tản văn thường nhỏ, tản văn cổ đại thông thường chỉ

100 chữ, rất ngắn, tản văn hiện đại cũng chỉ có mấy nghìn chữ Hình thức thể loại tản văn hết sức linh hoạt, nó có liên hệ giao nhau với các thể loại khác, nó tự học theo các thể loại khác, viết lảnh lót như thơ, hùng tráng như quân ca, khúc chiết sinh động như tiểu thuyết

Thứ tư, tản văn khiến người đọc có cảm giác như l tản mạn, nhưng cái

“tản” n y không phải là lộn xộn không có trật tự, không có t nh văn chương,

mà là trong tản mạn có trật tự, trong tản mạn có văn chương Cái trật tự ở đây tùy theo ý đồ sáng tác và nhu cầu biểu hiện của người viết, Có thể thấy tản văn không hề làm rối người đọc, không gây khó hiểu, không l “trò chơi” của ngôn từ, “thách đố” người đọc

Thứ năm, ngôn ngữ tản văn bóng bẩy, trong sáng, súc t ch, tươi mới, tự

nhiên Tản văn không lấy hiệu quả ở tình tiết, cũng không lấy nhân vật để khắc họa sự hiểu biết, đồng thời cũng không yêu cầu có tình cảm đặc biệt mãnh liệt như thơ Đề tài của tản văn tuy rộng nhưng cái rộng lớn đa dạng của nó là những điều bên ngoài mà tác giả tự mình nhìn thấy, nghe thấy, suy nghĩ, mong muốn, cảm thấy, xúc động Loại nội dung và yêu cầu thể loại nhàn nhã tự tại của nó rất hợp với ngôn ngữ tự nhiên, tươi mới, gọn gàng, bóng bẩy Tản văn miêu tả nhân vật phải sinh động như cuộc sống, rõ ràng như đang hiện ra trước mắt, truyền đạt âm thanh phải giống hệt; tình cảm biểu hiện thì phải chân thực thiết tha, tế nhị; thuyết lí nghị luận phải vừa trang trọng vừa h i hước, thú vị, không cần kiểu cách mất tự nhiên, không cần che đậy, tất cả phải lên xuống tự do như mạch đập của con người, như tiếng nước chảy trong khe núi,

1.1.2 Tả v tro v ọc Việt m đươ đại

1.1.2.1 Một cái nhìn chung về văn học Việt Nam đương đại

Từ sau đại hội VI (1986) của Đảng, một luồng gió mới thổi v o đời sống văn học nghệ thuật nước nhà, mở ra thời kỳ đổi mới cho văn học với tinh thần dân chủ Các nh văn được “cởi trói”, có nhiều cơ hội để bộc lộ quan điểm, cá tính sáng tạo cùa mình Các quan niệm, mô hình sáng tạo đưa

ra đều được nhìn nhận b nh đẳng Đây l một động lực lớn để các thế hệ nhà văn cùng nhau sáng tạo, đóng góp cho văn học những tác phẩm có giá trị Trong hơn hai thập niên qua, chúng ta được chứng kiến cảnh tượng văn học nước nhà khởi sắc với sự “đua chen” của các thế hệ nh văn trong hoạt động sáng tác Ở các lứa tuổi khác nhau, sinh ra trong hoàn cảnh lịch sử khác nhau, có thể gặp nhau hoặc đối nghịch trong quan niệm về cuộc sống v văn chương, nhưng các thế hệ cầm bút đều nỗ lực sáng tạo; ở mỗi thế hệ đều có những phong cách nghệ thuật độc đáo

Trong thế hệ nh văn tiên phong mở đường, khai phá cho sự nghiệp đổi mới văn học, có thể kể đến: Nguyễn Minh Châu, Lê lựu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Khắc Trường, Nguyễn Minh Châu tiếp tục đổi mới mình trong

các quan niệm về hiện thực, về chiến tranh qua Cỏ lau, Mùa trái cóc ở miền Nam, Lê Lựu với tiểu thuyết Thời xa vắng đã đánh dấu mốc, mở ra một thời kỳ mới cho tiểu thuyết Nguyễn Khắc Trường với Mảnh đất lắm người nhiều ma, Ma Văn Kháng với ám cưới không có giấy giá thú là những tác

giả đã vẽ nên bức tranh hiện thực về cuộc sống đời thường với những mảng màu sáng tối, phức tạp đầy nhức nhối

Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh, Phạm Thị Ho i, Dương Thu Hương, Dương Hướng, cũng l những cái tên được nói đến nhiều Đóng góp nổi bật của thế hệ nh văn n y l đoạn tuyệt với lối viết hiện thực tô hồng quen thuộc cũ để nhìn thẳng, nói thẳng sự thật Một mặt họ vừa phản ánh được bộ mặt thật của xã hội, mặt khác, họ đưa ra lối viết độc đáo, tr nh b y hiện thực khác hẳn với những người đương thời thông qua hệ thống hình ảnh, biểu

tượng, ẩn dụ, kí hiệu ngôn ngữ mới Nguyễn Huy Thiệp tạo ra "khuynh hướng cực thực sắc bén, ngôn ngữ phũ ph ng, cô đọng v đã ảnh hưởng sâu

xa đến những người đi sau”; Bảo Ninh có lối viết “trữ t nh bi đát rất độc đáo

về chiến tranh ít ai bắt chước được”; Phạm Thị Ho i h nh th nh “thế giới ngôn ngữ mặn, đắng, chua, chát đối chất với thứ ngôn ngữ nhạt, vô vị của xã hội đuơng thời, quật khai hệ thống ngôn ngữ tự do, sống động và ý nhị” (Thụy Khuê)

Về thơ, cũng có những cách tân táo bạo bởi các tác giả Lê Đạt (Bóng chữ), Dương Tường (36 bài tình), Đặng Đ nh Hưng (Bến lạ), Ho ng Hưng (Người đi tìm m t, Ngựa biển), Phùng Khắc Bắc (Một chấm xanh), Nguyền Quang Thiều (Sự mất ng c a lửa), buộc người đọc phải nhìn nhận lại một

số vấn đề về thơ

Thế hệ nh văn thứ hai sau đổi mới với những tên tuổi như Nguyễn

B nh Phương, Bùi Hoằng Vị, Tạ Duy Anh, Nguyễn Việt Hà, Võ Thị Hảo, cũng có những cách tân táo bạo, đặc biệt trong vận dụng sắc bén hai yếu tố mới l tưởng tượng và huyền ảo

Thế hệ thứ ba là những nh văn còn rất trẻ, sinh ra trong nhũng năm 70,

80 của thế kỷ trước, có những nỗ lực lớn trong sáng tạo, biết vượt ra ngoài khuôn sáo cũ, tiêu biểu như: Đỗ Hoàng Diệu, Nguyễn Ngọc Tư, Trang Hạ, Lynh Barcadi, Đ nh Đ nh, Phạm Ngọc Lương, Nguyễn Quỳnh Trang, Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư, Vãn Cầm Hái, Nguyễn Hữu Hồng Minh, Nguyễn Quyến, Văn xuôi của thế hệ nh văn 7X, 8X cũng gây ra không t những tranh cãi xôn xao trong dư luận Có thể nhận thấy ở sáng tác của những ngòi bút trẻ này là sự đa dạng trong cách trình bày hiện thực, sự chú ý nhiều khía cạnh khác nhau của xã hội hiện đại và sự can đảm nói lên những điều đáng nói, không sợ sức ép của những tư tưởng bảo thủ

Các thế hệ nh văn trên đã thực sự tạo ra được những nét mới cho bức tranh văn học nước nhà với nhiều thể loại khác nhau, trong đó có tản văn,

1.1.2.2 Tổng quan về tản văn trong văn học Việt Nam đương đại

Trong đời sống văn học đương đại, bên cạnh truyện ngắn, tiểu thuyết, tản văn - một thể loại văn học tưởng như t người quan tâm, để ý đã bắt đầu lên ngôi với sự nổ rộ của hàng loạt tên tuổi, tập sách Điều này ít nhiều làm nên diện mạo mới của văn chương Việt Nam

Tản văn, tạp văn, tùy bút hay đoản văn trước đây xuất hiện lác đác, nhưng trong một thập kỷ trở lại đây, thể loại n y ng y c ng được vận dụng nhiều Chỉ riêng Nhà xuất bản Trẻ đã in tới 46 cuốn trong ba năm Sáu tháng đầu năm 2015 n y, đơn vị n y phát h nh 18 đầu sách tản văn, với 32.000 bản được ấn hành ở Hà Nội Trung bình, mỗi đầu sách tản văn in 2.000 bản Tản văn l thể văn dễ đọc nhưng không dễ viết, như thể thơ lục bát dễ viết nhưng khó hay Nhiều nh văn Việt Nam đã th nh danh ở các thể loại thơ, tiểu thuyết hay truyện ngắn vẫn không ngại ngần t m đến tản văn Hầu như các loại hình báo ch đều dành một phần “diện t ch” vừa đủ cho sự xuất hiện một tác phẩm tản văn Dường như với sự kiệm lời mà vẫn chuyển tải những vấn đề có ý nghĩa thời sự v nhân văn, tản văn đã điểm trúng vào thị hiếu thẩm mỹ của người đọc hôm nay Đáp ứng nhu cầu văn hóa đọc hiện nay, các cuốn tản văn xuất hiện ngày càng nhiều Chúng “đổ bộ” v o các hiệu sách, thư viện, các trang mạng đến nỗi có người đã cho rằng trong ngữ cảnh văn học hiện nay, đây l “thời của tản văn” Người đọc không khỏi ngạc nhiên đến vui mừng khi các cây bút chuyên nghiệp lẫn các gương mặt mới đều chứng tỏ nội lực sáng tạo và gây ấn tượng với người đọc, bởi sự phong phú về đề t i v đa dạng trong diễn ngôn của họ ở địa hạt tản văn Có thể kể

đến các tác giả: Trần Nhã Thụy với Cuộc đời vui quá, không buồn được

(Nxb Phụ Nữ, 2009) và Triều cường, chân ngắn, rau sạch (Nxb Trẻ, 2014); Nguyễn Vĩnh Nguyên với Tivi, xe máy, nhạc chế, karaoke, tăm ỉa răng và những thứ khác (Nxb Lao Động, 2012) và Những đồ vật trò chuyện cùng ta

(Nxb Trẻ, 2014); Nguyễn Ngọc Tư với Yêu người ngóng núi (Nxb Trẻ, 2009); Nguyễn Nhật Ánh với Người Quảng đi ăn mỳ Quảng (Nxb Trẻ,

2011), Sương khói quê nhà (Nxb Trẻ, 2012) và Thương nhớ Trà Long (Nxb Trẻ, 2014); Đỗ Bích Thúy với Trên căn gác áp mái (Nxb Phụ Nữ, 2011) và

ến độ hoa vàng (Nxb Văn Học, 2013); Hoàng Việt Hằng với Tiêu gì cho thời gian để sống (Nxb Trẻ, 2014); Huỳnh Như Phương với Ngôi nhà và con người (Nxb Văn nghệ Tp Hồ Chí Minh, 2006) và Bây giờ mà có về quê (Nxb Phụ Nữ, 2011); Y Phương với Tháng giêng, tháng giêng, một vòng

dao quắm (Nxb Phụ Nữ, 2009); Nguyễn Việt Hà với Con giai phố cổ (Nxb

Trẻ, 2013); Đỗ Phấn với Hà Nội thì không có tuyết (Nxb Trẻ, 2013)…

Thể tản văn đã trở nên “quen thuộc” với người đọc Họ tìm thấy ở tản văn những vấn đề của đời sống v con người đương đại: từ chuyện nhỏ đến chuyện lớn, từ quá khứ đến hiện tại, từ những khoảnh khắc bất chợt, thoáng chốc đến những vấn đề muôn thuở, từ những sự vật hiện hữu đến những ấn tượng vô hình trong thế giới của ý niệm, “vùng mờ tâm linh” Hệ thống hình ảnh, chi tiết trong tản văn được sử dụng hết sức tinh lọc, súc tích với sự liên kết các chi tiết, bộc lộ thông điệp m người viết gửi gắm Do vậy, có thể nói, một trong những đặc thù của tản văn l t nh chủ quan, cá nhân trong cách nhìn nhận, đánh giá vấn đề Là một thể văn có sự hòa trộn giữa tự sự và trữ tình, nên vai trò của sự thật đời sống trong tản văn chỉ như những vật liệu dùng để cụ thể hóa, h nh tượng hóa cái chủ quan của tác giả, thể hiện trực tiếp cái tôi của người viết, l nơi chân dung tinh thần của chủ thể sáng tác hiện ra một cách trực diện và chân thực

Với Nguyễn Khải tạp văn bao gồm những bài báo bàn về các vấn đề đạo đức, lối sống, những mẩu chuyện liên quan nhiều đến nhiều khía cạnh của đời sống hiện thực, song nhìn chung là xoay quanh những suy nghĩ về cuộc đời và nghề văn Ông hướng ngòi bút của mình vào những quang cảnh

sự kiện, con người b nh thường, cuộc sống hàng ngày (chủ yếu là môi trường quen thuộc của nh văn, gia đ nh, bạn bè, đồng nghiệp) Đề tài có phần hẹp nhưng tác phẩm của ông vẫn đạt đến mức độ khái quát cao và mang vẻ chân thực sinh động hấp dẫn riêng

Nhắc đến Nguyễn Ngọc Tư, người đọc thường nhớ ngay đến những truyện ngắn, truyện vừa nổi tiếng, với giọng văn phóng khoáng, trữ tình, đậm chất Nam bộ của chị Tuy nhiên, ở thể loại tản văn, tạp văn, chúng ta vẫn bắt gặp một Nguyễn Ngọc Tư hồn hậu, đằm thắm, với những câu chuyện da diết, chất chứa nhiều ưu tư của một con người luôn “tựa vào quê

nh ” để sống, để lấy cảm hứng v để viết

Sau gần 3 năm xuất hiện liên tục trên mục Tôi em nghe đọc thấy, báo Thể thao và Văn hóa, Phan Thị V ng Anh đã tập hợp các bài viết thành một tập sách nhỏ có tựa đề Nhân trường hợp chị thỏ bông Bạn đọc như vừa gặp

lại một Vàng Anh quen thuộc của truyện ngắn, lại vừa ngạc nhiên phát hiện

ra một Vàng Anh khác, nhiều m u hơn Trong 34 tản văn in trong tập này,

có thể thấy một V ng Anh đầy tinh thần công dân, xây dựng, thẳng thắn và dân chủ Đặc biệt, duyên dáng nhất, hóm hỉnh nhất, đ n b nhất phải nhắc

tới Nhân trường hợp chị thỉ bông, lấy làm tiêu đề cho cả tập

Đỗ Trung Quân l người có tính cách rất tạp bút Tản văn, tạp bút của

Đỗ Trung Quân cho thấy hình ảnh một nh văn lặng lẽ với cái lưng cong, đầu cúi thấp, lặng lẽ "góp nhặt từ lề đường" những câu chuyện tưởng nhỏ nhưng không nhỏ, những câu chuyện dễ bị rơi v o cái "tr quên" của đám đông ồn ào và bận bịu, đem về thì thầm với trang sách Những trang sách

như l để hoài niệm, để trải lòng với những người bạn già: Chỗ ngồi có một cái tình, Lang thang con chuồn chuồn ớt ; để nhắc nhở với những người trẻ: Tiếng Việt khó lắm thay!, ơi đi

Khác với Đỗ Trung Quân sâu lắng, trữ tình, Cửa sổ lớp học - 108 câu

chuyện sư phạm của Trần Quốc Toàn ngắn gọn, điềm đạm Tản văn Trần Quốc Toàn thấp thoáng nỗi buồn vui của một ông giáo trường huyện suốt 20 năm về những người học trò của mình với nhiều số phận khác nhau, về bản thân nghề giáo Cả các vấn đề xã hội lớn lao, những cảnh ngộ đời người cũng được săm soi qua đôi mắt của một nhà mô phạm Trang viết như những bài học đạo đức nhưng không hề rao giảng mà thủ thỉ nhẹ nhàng

Trần Quốc Toàn không chỉ nh n đời dưới đôi mắt một nhà giáo mà còn qua đôi mắt mơ mộng của một nh văn Ông nhận thấy một anh giáo đổi thước lấy s o chăn vịt, ung dung như một lãng tử; một con bách thanh phải học tiếng dế gáy để có thêm cái ngọt ngào quyến rũ trong giọng hót,

Tản văn cho phép người viết cứ sống, cứ đi, quan sát v viết, đủ thứ chuyện trên trời dưới bể, đủ thứ hoa, lá, cây, cỏ, mây, mưa, chim chóc, đủ những câu chuyện đời lớn nhỏ Tất cả được soi dưới đôi mắt hiển vi của

những người nghệ sĩ, nhẹ nhàng mà ray rứt, khơi gợi Tập Tản mạn trước đèn của nh văn Đỗ Chu vượt qua hàng loạt truyện ngắn và tiểu thuyết để

chiếm giải cao nhất của Hội Nh văn Việt Nam năm 2005, báo hiệu “thời của tản văn” đang đến (?)

Ngày nay chứng kiến những thay đổi lớn về cuộc sống, về đời sống hiện đại kéo theo vấn nạn môi trường thiên nhiên đang bị hủy hoại nghiêm trọng, văn học không thể thờ ơ trước tiếng “kêu g o sự giúp đỡ” của thiên nhiên Các tác giả bằng những trang tản văn khá tinh tế và nhạy cảm đã muốn gửi tới con người thông điệp cần phải có thái độ ứng xử đúng đắn và trân trọng với thiên nhiên Bởi có say đắm với thiên nhiên, coi thiên nhiên như “sinh thể thứ hai” của m nh, con người mới “được hồi sinh và tái tạo trong những mùa màng mới của cảm xúc v suy tưởng” [75] Các nh văn

đã coi cây, cánh đồng, vòm lá, mưa phùn, các lo i hoa… l những biểu tượng của thiên nhiên, v thiên nhiên ch nh l “bản thể đậm chất người’

trong tâm thức sáng tạo của họ Dẫn chứng cho điều này có thể kể đến: Có một kẻ rời bỏ thành phố, Trò chuyện về những cái cây đã chết của Nguyễn Quang Thiều, Phố và cây Hà Nội của Hoàng Việt Hằng,…

Như vậy, dễ nhận thấy bên cạnh các thể loại khác, sự góp mặt của tản văn tạo nên một “bữa tiệc” văn chương phong phú cho sự lựa chọn của độc giả và với sự gia tăng về số lượng cũng như sự phong phú về phương thức thể hiện, tản văn ng y c ng tỏ rõ ưu thế của m nh trong đời sống văn học đương đại Việt Nam

Hiện tại, đông đảo công chúng bạn đọc rất chú ý đến các tác phẩm tản văn, nhưng giới nghiên cứu, dường như không quan tâm lắm Nhưng rồi đây, viết lịch sử văn học Việt Nam hiện đại, chắc chắn giới nghiên cứu phải dành một vị trí xứng đáng cho thể loại tản văn

1.2 Nh n qua hành tr nh sáng tạo ủa Nguyễn Nhật Ánh

1.2.1 Nguyễn Nhật Ánh – t đượ ú ý đầu tro v ọc Việt m đươ đại

Nguyễn Nhật Ánh sinh 7/5/1955 ở xã Bình Quế, huyện Thăng B nh, tỉnh Quảng Nam Thuở nhỏ, ông theo học tại các trường Tiểu La, Trần Cao Vân và Phan Chu Trinh Từ 1973 Nguyễn Nhật Ánh chuyển vào sống tại Sài Gòn, theo học ng nh sư phạm Ông đã từng đi Thanh niên xung phong, dạy học, l m công tác Đo n Thanh niên Cộng Sản Hồ Chí Minh

Từ 1986 đến nay ông là phóng viên nhật báo Sài Gòn Giải Phóng, lần

lượt viết về sân khấu, phụ trách mục tiểu phẩm, phụ trách trang thiếu nhi và

hiện nay là bình luận viên thể thao trên báo Sài Gòn Giải Phóng Ch nhật với bút danh là hu ình Ngạn Ngoài ra, Nguyễn Nhật Ánh còn có những bút danh khác như Anh Bồ Câu, Lê Duy Cật, ông Phương Sóc, Sóc Phương ông,…

Miền quê dân dã Quảng Nam cứ liên tục được nhắc đi nhắc lại trong từng câu chuyện của Nguyễn Nhật Ánh với nhiều trăn trở Dù không sinh cơ lập nghiệp tại nơi “chôn rau cắt rốn” nhưng ông cũng đã có một tuổi thơ gắn

bó với dòng sông, với cánh đồng, bờ tre hay cái cầu ao quê nhà Vùng trời tươi đẹp này dễ d ng ăn sâu v o tiềm thức của ông Nh văn Nguyễn Nhật Ánh từng tâm sự rằng các tác phẩm viết về tuổi học trò, viết cho tuổi mới lớn của ông hầu hết lấy bối cảnh Quảng Nam và mỗi kỉ niệm thường gắn bó

với một vùng đất cụ thể Ông cho biết: “Tôi viết về Bình Quế trong Mắt biếc, Bình Tú trong i qua hoa cúc, Bình Trung trong Hạ đỏ và Tam Kỳ trong Hoa hồng xứ khác” Đây ch nh l nơi đã nuôi dưỡng tâm hồn nh văn

mà mỗi khi hồi tưởng lại, nh văn lại thấy bồi hồi, bồn chồn và trào lên nỗi

nhớ da diết, khắc khoải Ông thừa nhận tuổi thơ gắn với quê hương đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của chính mình, và do vậy trong các tác phẩm của ông dù ở thể loại n o cũng luôn có sự ẩn hiện, đan xen giữa trí nhớ và cảm xúc của quá khứ với hiện tại

Khả năng cầm bút của Nguyễn Nhật Ánh tỏ lộ khá sớm Những năm học ở trường phổ thông, ông đã có những b i thơ đăng báo Được biết như một nh thơ trước khi l nh văn, nhưng ch nh các tác phẩm văn xuôi của ông đã giúp ông chiếm lĩnh cảm tình của đông đảo bạn đọc Nguyễn Nhật Ánh xuất hiện trên các trang văn, kệ sách với cái tên “Hiện tượng văn học Nguyễn Nhật nh”, cho đến nay trong sự nghiệp cầm bút của ông đã thể hiện sự nghiêm túc một cách cao độ Ông không chỉ là một “hiện tượng” xuất hiện trên văn đ n theo kiểu chênh vênh hay vụt đến rồi vụt đi Nghiêm túc đánh giá, Nguyễn Nhật nh đã trở thành cây bút lão làng trong nền văn học Việt Nam đương đại Những đóng góp của ông trong nền văn học nước nhà không chỉ là những tác phẩm hay, những nhân vật ấn tượng, mà Nguyễn Nhật nh đang nghiêm túc thực hiện một sự nghiệp cao cả: sự nghiệp giáo dục Với vai trò là một nh văn chuyên viết về tuổi hoa niên, ông dường như

là nhịp cầu mở những niềm vui trong lòng bạn trẻ Cầm quyển sách của ông trên tay, không độc giả nào giấu được sự phấn khởi, vui tươi v yêu đời Nhắc đến cái tên Nguyễn Nhật nh, không độc giả nào có thể phủ nhận rằng

họ luôn sẵn s ng đón ch o niềm vui trên từng trang sách, trong mỗi tác phẩm của ông Dù l nh thơ, nh giáo, nh báo hay nh văn, ở cương vị nào Nguyễn Nhật nh cũng d nh t nh cảm của mình cho trẻ em

Không định trở th nh người hướng dẫn, dạy dỗ bằng những lời giáo huấn nặng nề cứng nhắc, Nguyễn Nhật Ánh chỉ muốn là một người bạn tâm tình của tuổi thơ để kể cho các em nghe những câu chuyện của tâm hồn Vì thế, rất tự nhiên, tản văn Nguyễn Nhật Ánh trở th nh người giữ gìn và nuôi dưỡng những ước mơ trong trèo, những tình cảm hồn nhiên và khát vọng được bay tới những chân trời xa thẳm của tuổi trẻ hôm nay

1.2.2 tr s tạo u ễn Nhật Ánh

Con đường sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh, từ khi bắt đầu khởi nghiệp cho đến khi trở thành một nh văn đã thực sự có những dấu mốc quan trọng và

ý nghĩa Th nh công m những tác phẩm của ông đem lại không chỉ độc giả ở

Việt Nam yêu quý m còn được các độc giả thế giới đón nhận nồng nhiệt

Ngay từ khi mới 13 tuổi, ông đã có b i đăng báo Tác phẩm đầu tiên in

thành sách là một tập thơ: Thành phố tháng tư, Nxb Tác phẩm mới, 1984 (in chung với Lê Thị Kim) Truyện d i đầu tiên của ông là tác phẩm Trước vòng chung kết, Nxb Măng Non, 1985

Hai mươi năm trở lại đây, ông tập trung viết văn xuôi, chuyên sáng tác

về đề tài thanh thiếu niên Năm 1990, truyện dài Chú bé rắc rối được Trung ương Đo n Thanh niên Cộng Sản Hồ Chí Minh trao giải thưởng Văn học Trẻ hạng A Năm 1995, ông được bầu chọn l nh văn được yêu thích nhất

trong 20 năm (1975-1995) qua cuộc trưng cầu ý kiến bạn đọc về các gương mặt trẻ tiêu biểu trên mọi lãnh vực của Th nh Đo n Th nh phố Hồ Chí

Minh và báo Tuổi Trẻ, đồng thời được Hội nh Văn Th nh phố Hồ Chí

Minh chọn là một trong 20 nh văn trẻ tiêu biểu trong 20 năm (1975-1995) Năm 1998 ông được Nhà xuất bản Kim Đồng trao giải cho nh văn có

sách bán chạy nhất Năm 2003, bộ truyện nhiều tập Kính vạn hoa được Trung ương Đo n Thanh Niên Cộng Sản Hồ Ch Minh trao huy chương Vì thế hệ trẻ v được Hội nh văn Việt Nam trao tặng thưởng Đây l một trong

những cuốn sách gối đầu của nhiều nhiếu nhi Có thể nói, mỗi truyện trong

bộ Kính vạn hoa đều hướng tới mở rộng sự hiểu biết của các em đối với thế

giới bên ngoài, giúp các em hiểu thêm vẻ đẹp của một cuộc sống giản dị, ấm

áp t nh người Đến nay ông đã xuất bản gần 100 tác phẩm và trở thành nhà văn thân thiết của các bạn đọc nhỏ tuổi ở Việt Nam

Với những ấp ủ muốn sáng tác cho thiếu nhi Việt Nam những tác phẩm

văn học thần thoại hay, năm 2004 ông đã cho xuất bản Chuyện xứ Lang Biang với những tập đầu và hoàn thành tác phẩm truyện d i n y v o năm

2006 với số tập lên đến con số 28 Đây l lần đầu tiên ông viết một bộ truyện hoàn toàn dựa trên tr tưởng tượng Vì vậy, để chuẩn bị cho tác phẩm

n y, ông đã phải mất 6 tháng nghiên cứu tài liệu v đọc sách báo liên quan như Phù thủy v Pháp sư, các huyền thoại phương Đông, ma thuật và thuật phù thủy… Nguyễn Nhật Ánh từng bộc bạch: “Tôi muốn đem lại nhiều tác phẩm cho trẻ em khi tr o lưu truyện dịch ở ta đang nở rộ Nhưng trách

nhiệm và tự ái của một nh văn không cho phép m nh chịu thua” Chuyện xứ Lang Biang có thể nói là một thể nghiệm mới mẻ của Nguyễn Nhật Ánh

trong thể loại truyện giả tưởng thu hút tr tưởng tượng và óc tò mò của người

đọc Năm 2005, ông được trao danh hiệu Gương m t tiêu biểu c a thành phố trong 30 năm của thành phố Hồ Chí Minh (1975 - 2005)

Vẫn rất bền bỉ, không mệt mỏi trong sáng tác, tìm tòi, khám phá, nhà văn Nguyễn nhật Ánh tiếp tục cho ra đời những tác phẩm vô cùng độc đáo

Sau Chuyện xứ Langbiang, tác phẩm tiếp theo của ông là bút kí của một chú Cún có tên Tôi là Bêtô, xuất bản năm 2007, một cuốn sách có lối viết rất dung dị, nhẹ nh ng v đời thường của nh văn Nguyễn Nhật Ánh Tôi là Bê

tô là một cuốn truyện “l m bật cười trẻ con và làm trầm tư người lớn”

(Phạm Xuân Nguyên) Nguyễn Nhật nh đưa ra những triết lý đơn giản nhưng vô cùng thâm thúy về tình bạn, tình yêu, về những cái nhỏ nhặt trong cuộc sống Những triết lý ấy l do chú cún tên l Bê tô “nghiệm” ra - tất nhiên, vì thế mới t “đụng chạm” v khiến người ta phải ngẫm ngợi kha khá Viết dưới dạng lời tự sự của một chú chó tên Bêto, cuốn truyện này nhẹ nhàng thổi vào những sự việc, con người rất đời thường một sức sống, ý nghĩa mới, khiến cho ta có thêm một cái nh n tươi mới và những bài học ý nghĩa ch nh từ cách nhìn giản đơn ấy Đây l một cuốn sách có dung lượng ngắn, cô đọng và rất tươi mới, mang lại cho người đọc một cảm giác nhẹ nhàng và một nụ cười sau khi đóng lại trang cuối cùng

Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ lại là một câu chuyện khác, vô cùng kì

thú Tác phẩm này rất xứng đáng với danh hiệu m báo Người Lao động

bình chọn là tác phẩm hay nhất năm 2008 Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ còn

được bình chọn là tác phẩm bán chạy nhất Hội sách Thành phố Hồ Chí Minh 2008, Giải vàng Sách Hay của Hội xuất bản Việt Nam 2009, được nhận Tặng thưởng của Hội Nh văn Việt Nam 2009; Giải thưởng văn học ASEAN 2010

Tiếp tục chuỗi cảm hứng của m nh, cùng trong năm 2009, tác giả làm

bạn đọc xúc động với cuốn truyện đặc sắc Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh và

ảo mộng mơ Năm 2011, Nguyễn Nhật Ánh lại gây bất ngờ với truyện Lá nằm trong lá V o tháng 6 năm 2012, người đọc cùng ông bước vào hành trình mới, cùng trải nghiệm thể loại đồng thoại với tác phẩm Có hai con mèo ngồi bên cửa sổ

Năm 2012, Nh xuất bản Trẻ phát hành hai cuốn Sương khói quê nhà

và Người Quảng đi ăn mì Quảng, thể hiện một trải nghiệm mới, bút lực

mới của Nguyễn Nhật Ánh ở thể loại tản văn

Đến tháng 3 năm 2014, tập sách Chúc một ngày tốt lành của Nguyễn

Nhật Ánh tiếp tục “gây sốt” l ng sách Ng y 27/3, Giám đốc Nhà xuất bản Trẻ, Nguyễn Minh Nhựt cho biết anh đã “đặt bút ký” quyết định tái bản

thêm 10.000 bản sách Chúc một ngày tốt lành của nhà văn Nguyễn Nhật

nh Được biết, ngay từ khi chưa ch nh thức phát hành, 38.000 bản sách

trong tổng số 40.000 bản sách Chúc một ngày tốt lành in đợt đầu tiên đã

được các đơn vị phát h nh đặt mua hết Để đáp ứng nhu cầu bạn đọc, đặc biệt là trong Hội sách TP Hồ Ch Minh 2014 (24/3 đến 30/3), Nhà xuất bản Trẻ đã phải cho in nối bản thêm 15.000 bản của tựa sách này

Tháng 10 năm 2014, tập tản văn Thương nhớ Trà Long ra mắt độc giả

Tác phẩm tiếp tục khẳng định vị trí của Nguyễn Nhật Ánh ở thể loại tản văn, tiếp nối dòng cảm xúc, hoài niệm về các hiện tượng đời sống xã hội đương đại, đồng thời thể hiện cái nhìn sắc sảo và vốn tri thức sâu rộng của tác giả

Bảy bước tới mùa hè là tác phẩm mới nhất trong sự nghiệp sáng tác của

Nguyễn Nhật nh, được xuất bản v o tháng 7 năm 2015 Cuốn sách là một

câu chuyện về một mùa hè ngọt ngào, những trò chơi nghịch ngợm và bâng khuâng tình cảm tuổi mới lớn Nó thực sự l món qu m nh văn d nh tặng cho bạn đọc thân thiết Một lần nữa Nguyễn Nhật nh đánh thức những năm tháng ấu thơ trong mỗi chúng ta, để ta biết rằng ông mãi là nhà kể chuyện hóm hỉnh, khiến người đọc cuốn hút từ lời tựa đến trang cuối cùng,

Ngoài những tác phẩm văn học nói trên, t nh đến nay, ông còn có 3 tập bình luận thể thao, 5 tập thơ, 30 tập truyện tranh, 50 tập tư vấn về tình yêu Có được số lượng tác phẩm lớn như vậy nh văn Nguyễn Nhật Ánh phải luôn luôn đặt mình trong tâm thế phải viết và viết cho thật hay Sáng tạo văn học như l một sứ mệnh của Nguyễn Nhật nh Ông đã liên tục sáng tác nhiều tác phẩm có giá trị đáng quý cho văn học Việt Nam

Nếu có cuộc bình chọn nh văn “hot” nhất trong những năm gần đây thì có lẽ nh văn Nguyễn Nhật Ánh sẽ d nh được phiếu cao nhất Tần suất xuất hiện trên báo của ông trong những năm qua tương đối dày, bởi ông là

người “có sự kiện” Đầu năm 2010, cuốn ảo mộng mơ ra mắt tại hội sách

Thành phố Hồ Ch Minh đã tạo ra cơn sốt, với 17000 cuốn bán hết Sau đó

là tập Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ từng được tặng thưởng của Ban chấp

hành Hội Nh văn Việt Nam, đồng thời được giải văn học ASEAN Rồi nhà xuất bản Kim Đồng khi mở nhà sách tại Thành phố Hồ Ch Minh đã chính thức dành một góc trang trọng để lập “Thư quán Nguyễn Nhật nh” Đến cuối năm 2010, cái tên Nguyễn Nhật Ánh lại bùng nổ với việc ra mắt

tập truyện Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh,

Dường như đã th nh thông lệ, mỗi năm nh văn Nguyễn Nhật Ánh công bố ít nhất một tựa sách mới Không kể những cuốn sách tái bản

thường xuyên như Kính vạn hoa, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, Tôi là Bêtô,… th một cuốn sách mới với một người viết chuyên nghiệp như nh

văn Nguyễn Nhật Ánh quả không phải là quá khó Nguyễn Nhật nh “cam

kết với lòng m nh” giống hệt như một lời hứa trước bạn đọc là những Fan

của ông Cái khó của lời cam kết này là làm sao cuốn sách sau không chỉ

vẫn giữ được sự trong sáng, hấp dẫn, mà còn phải có điều g đó khác biệt

so với cuốn sách trước

Dăm năm trở lại đây, mỗi lần nh văn Nguyễn Nhật Ánh bắt tay viết một cuốn sách mới, các đơn vị xuất bản đã kết hợp với nh văn để thực hiện

“chiến dịch” ra mắt tác phẩm khá bài bản Đầu tiên là rục rịch thông tin ngay

từ khi nh văn đang viết những trang cuối cùng của cuốn sách Sau đó tr ch một v i chương sách trên một tờ báo có lượng độc giả lớn Tiếp đó, khi sách vừa có b a đã được đưa lên trang web kèm nhiều lời giới thiệu để độc giả tò

mò V đậm nhất, với nhiều “chiêu thức” độc đáo, đó l tổ chức buổi ra mắt,

và các buổi nh văn k tặng sách cho độc giả Đến cuốn sách mới nhất, Bảy bước tới mùa hè, có thể thấy “công thức” ấy đã được thực hiện một cách rất

đầy đủ, và mang nhiều dấu ấn rất Nguyễn Nhật Ánh

Buổi ra mắt sách Bảy bước tới mùa hè đã được tổ chức ở Hà Nội vào

một sáng đầu tháng 3 Hôm đó, tác giả rời bàn lúc 13 giờ 35, dù theo thông báo buổi giao lưu, tặng chữ ký kết thúc lúc 10 giờ Bất chấp trời mưa, lượng độc giả vẫn xếp hai hàng dài chờ đợi Ước tính khoảng 2000 cuốn sách đã được độc giả mua để xin chữ ký ngay trong ng y đầu tiên phát h nh, đó l chưa kể nhiều người còn mua tất cả những đầu sách của Nguyễn Nhật Ánh

để “xin chữ ký một thể” Điều đó cho thấy cái tên Nguyễn Nhật Ánh có sức hút lớn, tạo sự khác biệt với hầu hết các tác giả đương đại ở Việt Nam Cũng

phải kể tới một con số “đáng giật m nh” khác, đó l 55000 cuốn sách Bảy bước tới mùa hè đã được Nxb Trẻ in lần đầu để phủ khắp thị trường Đáng

chú ý hơn, theo đơn vị này, tất cả số sách trên đều được in theo đơn đặt hàng của các đơn vị phát hành, nhà sách trên cả nước Vì thế, đó l con số chắc chắn được bán ra

Trong lúc nghỉ giải lao tại buổi kí tặng n y cho độc giả, nh văn Nguyễn Nhật Ánh chia sẻ: “Lần trước tôi ký tặng sách ở Hà Nội vào giữa mùa hè nắng gắt, người đọc vẫn đứng hàng dài chờ vài tiếng, còn lần này thì trời mưa Điều đó khiến tôi rất cảm động Đó l một động lực lớn cho

người viết như tôi” Khi được hỏi, ông có bí quyết gì khi viết khiến nhiều

độc giả trẻ yêu th ch như vậy, nh văn cười: “ Nói hay nhận xét về mình thì rất khó Nhưng tôi nghĩ tác phẩm của tôi đáp ứng phần nào nhu cầu của bạn trẻ Đó không chỉ là nhu cầu về văn chương, m còn chứa đựng nhu cầu về tình cảm, đạo đức Tôi luôn thể hiện sự hướng thiện trong tác phẩm Tôi nghĩ hướng thiện là liều thuốc kháng sinh cho tâm hồn trẻ” [76]

Điều đáng nói, không chỉ ở thể loại thơ, truyện ngắn hay truyện dài,

mà bút lực của Nguyễn Nhật nh cũng rất sung mãn ở thể loại tản văn Chỉ trong vòng hai năm ngắn ngủi, Nguyễn Nhật nh đã cho xuất bản 3 đầu

sách ở thể loại tản văn: Sương khói quê nhà (2012), Người Quảng đi ăn mì Quảng (2013), Thương nhớ Trà Long (2014) Hai năm với ba đầu sách

được ấn hành, một con số ấn tượng đối với độc giả Mỗi cuốn tản văn trong

lần xuất bản đầu tiên đều lên tới con số 2000 bản, Thương nhớ Trà Long

cho đến nay đã được tái bản lần thứ ba.Vì thế, tản văn Nguyễn Nhật Ánh vẫn không hề làm suy giảm số lược “Fan” m ngược lại, sự yêu mến và đón nhận của người đọc vẫn ng y c ng c ng tăng lên không ngừng Đọc tản văn Nguyễn Nhật nh, nh thơ Ý Nhi chia sẻ: “Nguyễn Nhật Ánh dẫn

dụ người đọc bởi kiến thức đời sống sâu rộng, óc quan sát tinh tế, sự liên tưởng độc đáo v một văn phong gi u cảm xúc, sáng sủa, đĩnh đạc Có lẽ không có nhiều những bài báo, sau nhiều năm tháng, khi đọc lại, không những còn giữ được niềm yêu mến cũ m còn có thể t m thêm được một tầng nghĩa mới, như những bài báo của Nguyễn Nhật nh Đọc tạp văn Nguyễn Nhật nh, người ta nhớ đến thơ của ông Ẩn giấu sau những trang văn, l tâm hồn của nh thơ t i hoa” [23,b a 4]

Có thể nói, có được một lượng độc giả luôn ổn định và có chiều hướng phát triển như Nguyễn Nhật nh l ước mơ của bất cứ người cầm bút nào, nhất là trong thời điểm thị trường xuất bản đang ế ẩm như hiện nay Rất khó

để có thể tưởng tượng một cuốn sách văn học, không scandal, không “sốc, sex” lại có thể tạo nên “cơn sốt”, như vậy

1.3 Ý thức và những nỗ lự đóng góp ho thể loại tản văn ủa Nguyễn Nhật Ánh

1.3.1 Quan niệm về tả v v ý t ứ “bướ ” s tả v a Nguyễn Nhật Ánh

Chẳng riêng giới chuyên môn, hầu hết người đọc Việt Nam khi nói đến

nh văn cũng khó m không nhắc đến Nguyễn Nhật nh Hơn 30 năm cần mẫn trên từng trang sách như con ong chăm chỉ, với hơn 100 tác phẩm, Nguyễn Nhật nh đã có những đóng góp quan trọng cho nền văn học nước

nh Người đọc từng biết đến Nguyễn Nhật Ánh với thơ, với văn xuôi về tuổi mới lớn, với truyện liên hoàn về sinh hoạt thiếu nhi và xứ sở phù thủy, với anh Bồ Câu gỡ rối tơ lòng, v bây giờ còn là Nguyễn Nhật Ánh với tản

văn Như đã nói ở trước, Sương khói quê nhà, Người Quảng đi ăn mì Quảng, và Thương nhớ Trà Long là một thể nghiệm mới của nh văn ở thể

loại tản văn Ý thức về thể loại này, ở Nguyễn Nhật Ánh rõ ràng là cả một quá trình

Cũng như nhiều cây bút sáng tác chuyên nghiệp khác, Nguyễn Nhật Ánh phải đứng trước nhiều khó khăn v thách thức mới do đời sống đặt ra, nhất là trong hoàn cảnh hiện nay Thời đại kinh tế mở cửa, xã hội phát triển với tốc độ chóng mặt, xuất hiện nhiều vấn nạn, nhiều bất ổn, khó lường trước, con người luôn trong trạng thái bất an Thực trạng này là một thách thức gây khó dễ cho các nh văn khi lấn sân sang thể loại tản văn Hiểu rõ điều này, cộng với sự nhạy cảm trong cách cảm cách nghĩ của mình, Nguyễn Nhật Ánh muốn lên tiếng Ông viết về con người, về cuộc sống, xã hội không đơn thuần chỉ là viết, l đọc m đằng sau những vấn đề ấy, ông muốn đặt ra cho người đọc những điều phải suy ngẫm Ông xác định: “tuổi trẻ chưa thể phân biệt được cái tốt cái xấu trong xã hội, bản lĩnh chưa cao, nhận thức chưa ch n chắn Cho nên tôi nghĩ nh văn, nhất l đối với một người viết cho thanh thiếu niên phải là chiếc cầu nối, gắn kết nâng đỡ cho các em giá trị tâm hồn, ươm mầm tình yêu về thiên nhiên, con người và niềm tin và

những điều đẹp đẽ nhất của cuộc sống” Cũng như ở thơ v truyện, tản văn của Nguyễn Nhật nh được khơi nguồn từ cảm xúc, từ tình cảm tuổi thơ với những kí ức ngọt ngào ở thôn quê và những điều bình dị của cuộc sống cùng những người bạn cùng quê, những người bạn học và có cả mối t nh thơ dại Tuy nhiên, với tản văn, Nguyễn Nhật Ánh thiên về mặt suy, cảm, nhìn con người và cuộc đời với bao nhiêu hiện tượng diễn ra h ng ng y đầy thú vị Với Nguyễn Nhật Ánh, viết gần như l một nhu cầu thiết yếu như cơm

ăn, nước uống hằng ngày Ông làm việc không biết đến mệt mỏi, nghỉ ngơi

Có một số nh văn coi tản văn l nơi để ghé qua chứ chẳng mặn mà gì mà gắn bó Nguyễn Nhật Ánh viết văn đầy cảm hứng với tinh thần nghiêm túc Ông nói: “ Tiền bạc đối với một nh văn nếu có chỉ l cái đến sau Nếu để kiếm tiền không ai chọn nghề viết văn Khi ngồi vào bàn viết, nh văn chỉ tìm kiếm một thứ duy nhất: những ý tưởng Tôi thích một câu không biết của ai: “Lợi và danh đi trước là một tai họa, đi song h nh với sáng tác là một cản trở, còn đến sau sáng tác hợp quy luật” [68] “Tôi có thể viết trong không khí ồn ào, náo nhiệt lẫn yên tĩnh Thậm chí tôi có thể gác hết việc viết lách sang một bên để trả nợ một bài báo hoặc giải quyết công việc gấp rút

n o đó Tuy vậy, khi ngồi vào bàn sáng tác tôi hoàn toàn sống trong thế giới của riêng m nh” [69] Nguyễn Nhật Ánh coi việc sáng tác là một niềm vui,

nh văn không đặt cho văn chương những trọng trách quá nặng nề Cái đ ch

m nh văn luôn hướng tới l độc giả Khi trả lời phỏng vấn bí quyết của

m nh, ông nói: “Riêng tôi, tôi chỉ cặm cụi viết Tôi viết như một con ong, như một con tằm Con ong làm mật, con tằm nhả tơ Còn nh văn th cho ra đời các tác phẩm Đó l công việc v cũng l thiên chức của người cầm bút” Nguyễn Nhật Ánh quan niệm viết tản văn phải viết bằng tất cả sự nhạy cảm, sự trải nghiệm và vốn hiểu biết sâu rộng của mình Tản văn Nguyễn Nguyễn Nhật Ánh cho thấy h nh tượng một tác giả khi th đứng từ hiện tại nhìn về quá khứ trong cảm thức hoài niệm, khi thì tinh tế nhìn sâu vào hiện

tại với nhiều trăn trở ( ồ giả, Khi người trẻ, Cô bé Xíu quầy) Những

chuyến đi của nh văn ở xứ người cũng được ông tập hợp thành những câu chuyện thú vị…Ở tản văn, người đọc có thể bắt gặp một Nguyễn Nhật Ánh rất đỗi đời thường Nếu trong thơ v truyện, hình ảnh nhân vật có khi là tưởng tượng, có khi là hóa thân của nh văn th tản văn l cách nh n nhận một cách trực tiếp của nh văn về những người xung quanh Từ người thân quen đến người xa lạ, có cả những người đã từng xuất hiện trong các câu

chuyện ngắn trước đây (Tuổi thơ tôi có thằng Lợi sứt, Nhớ chim trắng, Bạn tôi về vùng trời hoa tím) lẫn những con người trong cuộc sống thường nhật

của hiện tại từ một cô bé h ng xóm đến chị trông xe đều để lại ấn tượng trong ông Bởi vậy, đề tài trong tạp văn Nguyễn Nhật nh phong phú v đa dạng, chan chứa t nh đời, t nh người Không phải chỉ với những câu chuyện viết cho thiếu nhi và tuổi mới lớn mới hấp dẫn mà cả khi Nguyễn Nhật Ánh

viết về Một chuyện nhỏ trong nhà, một kiểu xem bóng đá ở Những mùa World Cup cũng lôi cuốn người đọc Tản văn Nguyễn Nhật Ánh vẫn với một

giọng điệu trong sáng, dí dỏm của nh văn về cuộc đời, thể hiện một cái nhìn lạc quan, yêu đời trong cuộc sống Vì thế đọc tản văn Nguyễn Nhật Ánh, người đọc sẽ không cảm thấy bi quan, chán nản hay thấy cuộc sống thật nghiệt ngã chán chường m hơn hết, có thể thấy được muôn màu của cuộc sống hiện đại trước mắt ta thật đáng sống biết bao Những gì xảy ra trong xã hội là tất yếu và quan trọng là ở cách nhìn nhận của mỗi người về nó

Huỳnh Như Phương nhận xét rất đúng rằng, “Nguyễn Nhật Ánh vẫn phát huy chất h i hước, dí dỏm sở trường trong văn tự sự của mình Khi anh

b n đến chuyện thu nhỏ các đồ vật nhân nói về sân khấu nhỏ, khi anh cắt nghĩa hiện tượng bắt chước thần tượng, hay khi anh luận bàn chuyện hàng giả, chuyện tấm lịch - để mượn ngôn ngữ quảng cáo trên truyền h nh người

đọc bao giờ cũng muốn đặt cuối các đoạn văn của anh một chữ Konica - mỉm cười Thơ v văn xuôi Nguyễn Nhật Ánh vốn không quen đụng chạm

những vấn đề thời sự - xã hội trực tiếp.Thành ra thể loại tạp văn n y h nh như đã được chọn để gửi gắm con người xã hội của anh…” [24,b a 4]