Trong Ửi sỊng B∂n ƯĐ lµ mỈt ph≠¨ng ti÷n Ư≠Óc sˆ dÙng rỈng r∑i trong Ửi sỊng hªng ngµy... C∏c th´ng tin thu Æ≠Óc bªng c∏cm∏y chÙp camera sœ Æ≠Óc ghi lπithµnh ∂nh tr™n c∏c phim... Ngoµi ch
Trang 2nhµ xu†t b∂n gi∏o dÙc VIåT NAM
bÈ gi∏o dÙc vµ Ƶo tπoL£ TH§NG (TÊng ChÒ bi™n)Tr«n Tr‰ng Hµ - Nguy‘n Minh Tu÷ (ÆÂng ChÒ bi™n)Nguy‘n Thu Hªng - Nguy‘n Kim HÂngPhπm Thfi Thanh - Nguy‘n Vi’t Thfinh
Æfia l›
10n©ng cao
(T∏i b∂n l«n th¯ t≠)
Trang 3B∂n quy“n thuÈc Nhµ xu†t b∂n Gi∏o dÙc Vi÷t Nam - BÈ Gi∏o dÙc vµ ßµo tπo.
01-2014/CXB/578-1062/GD M∑ sË : NH016T4
Trang 4Ch≠¨ng VI ThÊ nh≠Ïng quy”n vµ sinh quy”n
Ch≠¨ng VII MÈt sË quy luÀt cÒa lÌp v· Æfia l›
Trang 5Do b“ m∆t Tr∏i ߆t cong n™n khi th” hi÷n l™n m∆t phºng, c∏c khu v˘ckh∏c nhau tr™n b∂n Æ kh´ng th” hoµn toµn ch›nh x∏c nh≠ nhau V◊ vÀy,tu˙ tıng y™u c«u sˆ dÙng b∂n ÆÂ, tıng vÔng c«n th” hi÷n tr™n b∂n ÆÂ,ng≠Íi ta dÔng c∏c phäp chi’u h◊nh b∂n Æ kh∏c nhau.
Khi chi’u, c„ th” gi˜ nguy™n m∆t chi’u b∂n ÆÂ lµ m∆t phºng ho∆ccuÈn lπi thµnh h◊nh n„n, h◊nh trÙ
M∆t chi’u c„ th” ti’p xÛc ho∆c cæt b“ m∆t ßfia C«u Sau Æ©y chÿ Æ“cÀp tÌi nh˜ng tr≠Íng hÓp m∆t chi’u ti’p xÛc vÌi m∆t ßfia C«u
Trang 6a - Phäp chi’u ph≠¨ng vfi Ưng b - Phäp chi’u ph≠¨ng vfi ngang c - Phäp chi’u ph≠¨ng vfi nghi™ng
H◊nh 1.2 - Vfi tr› cÒa m∆t chi’u trong phäp chi’u ph≠¨ng vfi
n D˘a vµo h◊nh 1.3 b, cho bi’t khu v˘c nµo cÒa b∂n Æ t≠¨ng ÆËi ch›nh x∏c, khu v˘c nµo käm ch›nh x∏c.
H◊nh 1.3a - Phäp chi’u ph≠¨ng
vfi Ưng
H◊nh 1.3b - L≠Ìi kinh, v‹ tuy’n cÒa b∂n Æ theo phäp chi’u ph≠¨ng vfi Ưng
Trang 7Phäp chi’u nµy ch›nh x∏c Î khu v˘c trung t©m b∂n ÆÂ, cµng xa trungt©m cµng käm ch›nh x∏c Phäp chi’u nµy th≠Íng dÔng Æ” vœ b∂n Æ khuv˘c quanh c˘c.
b) Phäp chi’u ph≠¨ng vfi ngang
Theo phäp chi’u nµy, m∆t chi’u ti’p xÛc vÌi m∆t ßfia C«u Î X›ch Æπo
vµ song song vÌi trÙc cÒa ßfia C«u
Phäp chi’u ph≠¨ng vfi ngang vÌi nguÂn chi’u nªm tr™n Æ≠Íng X›chÆπo (T) Î vfi tr› ÆËi di÷n vÌi Æi”m ti’p xÛc cÒa m∆t chi’u (ß) Trongphäp chi’u nµy chÿ c„ X›ch Æπo lµ Æ≠Íng thºng, c∏c v‹ tuy’n cfln lπi lµnh˜ng cung ÆËi x¯ng nhau qua X›ch Æπo, kho∂ng c∏ch gi˜a c∏c v‹ tuy’ncÚng t®ng d«n khi cµng xa X›ch Æπo v“ hai c˘c Kinh tuy’n gi˜a lµÆ≠Íng thºng, c∏c kinh tuy’n kh∏c lµ Æ≠Íng cong ÆËi x¯ng qua kinhtuy’n gi˜a, kho∂ng c∏ch gi˜a c∏c kinh tuy’n cÚng t®ng d«n khi cµng xakinh tuy’n gi˜a
n Theo phäp chi’u ph≠¨ng vfi ngang, khu v˘c nµo tr™n b∂n Æ t≠¨ng ÆËi ch›nh x∏c ? M¯c ÆÈ ch›nh x∏c cÒa c∏c khu v˘c tr™n b∂n Æ thay ÆÊi nh≠ th’ nµo ?
Phäp chi’u nµy gi˜ Æ≠Óc h◊nh dπng, th≠Íng dÔng Æ” vœ c∏c b∂n Æ b∏n c«u ß´ng vµ b∏n c«u T©y
H◊nh 1.4a - Phäp chi’u
ph≠¨ng vfi ngang
H◊nh 1.4b - L≠Ìi kinh, v‹ tuy’n cÒa b∂n
Æ theo phäp chi’u ph≠¨ng vfi ngang
Trang 8c) Phäp chi’u ph≠¨ng vfi nghi™ng
Î phäp chi’u ph≠¨ng vfi nghi™ng, m∆t chi’u c„ th” ti’p xÛc vÌi b†t k◊Æi”m nµo tr™n m∆t ßfia C«u, trı C˘c vµ X›ch Æπo Trong tr≠Íng hÓp nh≠vÀy, n¨i ti’p xÛc v…n lµ khu v˘c t≠¨ng ÆËi ch›nh x∏c, cµng xa n¨i ti’pxÛc, cµng käm ch›nh x∏c Phäp chi’u ph≠¨ng vfi nghi™ng th≠Íng dÔng Æ”
vœ c∏c b∂n Æ c∏c khu v˘c Î nh˜ng v‹ tuy’n trung b◊nh
1.V◊ sao khi vœ b∂n Æ ph∂i dÔng phäp chi’u h◊nh b∂n Æ ? V◊ sao lπi ph∂i sˆ dÙng nhi“u phäp chi’u h◊nh kh∏c nhau ?
2.M¯c ÆÈ ch›nh x∏c cÒa tıng phäp chi’u ph≠¨ng vfi nh≠ th’ nµo ? Cho v› dÙ cÙ th” ?
C¢U HìI VÄ BÄI TÜP
H◊nh 1.5a - Phäp chi’u
ph≠¨ng vfi nghi™ng
H◊nh 1.5b - L≠Ìi kinh, v‹ tuy’n cÒa b∂n Æ theo phäp chi’u ph≠¨ng vfi nghi™ng
Trang 9Phäp chi’u h◊nh n„n Æ≠Óc chia lµm ba loπi, tu˙ thuÈc vfi tr› cÒa trÙch◊nh n„n so vÌi trÙc ßfia C«u.
a - Phäp chi’u h◊nh n„n Ưng b - Phäp chi’u h◊nh n„n ngang c - Phäp chi’u h◊nh n„n nghi™ng
H◊nh 1.6 - Vfi tr› cÒa m∆t chi’u trong phäp chi’u h◊nh n„n
H◊nh 1.7a - Phäp chi’u h◊nh n„n Ưng H◊nh 1.7b - L≠Ìi kinh, v‹ tuy’n cÒa b∂n Æ theo
phäp chi’u h◊nh n„n Ưng
Bµi 1
Trang 10Phôp chi’u h◊nh n„n Ư¯ng : Lµ phôp chi’u mµ trÙc cÒa h◊nh n„n trÔngvÌi trÙc quay cÒa ßfia C«u.
Phôp chi’u h◊nh n„n ngang : Lµ phôp chi’u mµ trÙc h◊nh n„n trÔngvÌi Ư≠Íng k›nh cÒa X›ch Ưπo vµ vu´ng g„c trÙc quay cÒa ßfia C«u.Phôp chi’u h◊nh n„n nghi™ng : Lµ phôp chi’u mµ trÙc h◊nh n„n Ưi quat©m cÒa ßfia C«u nh≠ng kh´ng trÔng vÌi trÙc ßfia C«u cÚng kh´ng trÔngvÌi Ư≠Íng k›nh cÒa X›ch Ưπo
ß” ti’n hµnh phôp chi’u h◊nh n„n Ư¯ng, m∆t chi’u lµ mỈt h◊nh n„nchÙp l™n m∆t ßfia C«u, tı t©m ßfia C«u ng≠Íi ta chi’u c∏c Ưi”m tr™n m∆tßfia C«u l™n m∆t h◊nh n„n
n D˘a vµo h◊nh 1.7a vµ 1.7b, h∑y cho bi’t v‹ tuy’n ti’p xÛc vÌi h◊nh n„n
vµ c∏c v‹ tuy’n kh´ng ti’p xÛc vÌi h◊nh n„n khi th” hi÷n tr™n m∆t chi’u, v‹ tuy’n nµo ch›nh x∏c ? V‹ tuy’n nµo kh´ng ch›nh x∏c ?
Khi tri”n khai h◊nh n„n ra m∆t phºng ta sœ Ư≠Óc mỈt l≠Ìi chi’u c„dπng h◊nh quπt, c∏c kinh tuy’n lµ nh˜ng Ưoπn thºng ƯĐng quy Î c˘c, v‹tuy’n lµ nh˜ng cung trfln ƯĐng t©m
Chÿ c„ v‹ tuy’n ti’p xÛc gi˜a ßfia C«u vµ m∆t n„n lµ ch›nh x∏c, cflnc∏c v‹ tuy’n kh∏c Ư“u dµi ra, n™n phôp chi’u nµy kh´ng b∂o Ư∂m Ư≠Óch◊nh dπng vµ di÷n t›ch Phôp chi’u nµy th≠Íng dÔng Ư” vœ b∂n ƯĐ Î c∏cvÔng Ư†t thuỈc v‹ ƯỈ trung b◊nh (khu v˘c ´n Ừi) vµ kôo dµi theo v‹tuy’n nh≠ : Li™n bang (LB) Nga, Trung QuỊc, Hoa K◊
3 Phôp chi’u h◊nh trÙ
Phôp chi’u h◊nh trÙ lµ c∏ch th” hi÷n l≠Ìi kinh, v‹ tuy’n cÒa ßfia C«ul™n m∆t chi’u lµ h◊nh trÙ, sau Ư„ tri”n khai m∆t trÙ ra m∆t phºng
a - Phôp chi’u h◊nh trÙ Ư¯ng b - Phôp chi’u h◊nh trÙ ngang c - Phôp chi’u h◊nh trÙ nghi™ng
H◊nh 1.8 - Vfi tr› m∆t chi’u trong phôp chi’u h◊nh trÙ
Trang 11Tu˙ theo vfi tr› cÒa trÙc h◊nh trÙ so vÌi trÙc ßfia C«u sœ c„ ba phäpchi’u h◊nh trÙ
Trong phäp chi’u h◊nh tr٠Ưng, m∆t chi’u lµ mÈt h◊nh trÙ bao quanh qu∂ßfia C«u Vflng trfln ti’p xÛc gi˜a ßfia C«u vµ h◊nh trÙ lµ vflng X›ch Æπo.Theo phäp chi’u nµy chÿ c„ Æ≠Íng X›ch Æπo lµ gi˜ Æ≠Óc ÆÈ dµi, cflnc∏c v‹ tuy’n kh∏c Æ“u bfi d∑n ra c∂ v“ kho∂ng c∏ch vµ ÆÈ dµi, c∏c v‹tuy’n Î g«n X›ch Æπo bfi d∑n ›t, cµng xa X›ch Æπo d∑n ra cµng nhi“u.C∏c kinh, v‹ tuy’n Æ“u lµ nh˜ng Æ≠Íng thºng song song vµ vu´ng g„cvÌi nhau B∂n Æ nµy chÿ ch›nh x∏c Î vÔng X›ch Æπo, cµng xa X›ch Æπocµng käm ch›nh x∏c
Phäp chi’u nµy th≠Íng dÔng Æ” vœ b∂n Æ c∏c khu v˘c g«n X›ch Æπo,ho∆c b∂n Æ th’ giÌi
-Theo tÿ l÷ b∂n Æ Æ≠Óc chia thµnh ba nh„m :
chi’u h◊nh tr٠Ưng
Trang 12-Theo mÙc Æ›ch sˆ dÙng, b∂n Æ Æ≠Óc chia thµnh : b∂n Æ tra c¯u, b∂n
Æ gi∏o khoa, qu©n s˘, hµng h∂i B∂n Æ gi∏o khoa lπi chia thµnh : tÀp b∂n Æ Æfia l› (Atlat ßfia l›), b∂n Æ treo t≠Íng, b∂n Æ trËng
-Theo l∑nh thÊ, b∂n Æ Æ≠Óc chia thµnh : b∂n Æ th’ giÌi, b∂n Æ b∏nc«u, b∂n Æ c∏c ch©u, c∏c Æπi d≠¨ng
1.KŒ lπi b∂ng d≠Ìi Æ©y vµo vÎ vµ Æi“n nh˜ng nÈi dung th›ch hÓp :
2.Cho bi’t phäp chi’u h◊nh n„n Ưng vµ phäp chi’u h◊nh tr٠Ưng th≠Íng Æ≠Óc dÔng Æ” vœ b∂n Æ c∏c khu v˘c nµo cÒa ßfia C«u ?
3.B∂n Æ Æ≠Óc ph©n loπi thµnh nh˜ng nh„m ch›nh nµo ? Theo mÙc Æ›ch sˆ dÙng, ng≠Íi ta chia thµnh nh˜ng loπi b∂n Æ nµo ?
Phäp chi’u h◊nh
b∂n ÆÂ
Th” hi÷n tr™n b∂n ÆÂ
C∏c Æ≠Íng kinh tuy’n
C∏c Æ≠Íng v‹ tuy’n
Khu v˘c ch›nh x∏c
Khu v˘c käm ch›nh x∏c
H◊nh n„n Ưng
H◊nh tr٠Ưng
C¢U HìI VÄ BÄI TÜP
Trang 13C∏c k› hi÷u th≠Íng c„ ba dπng ch›nh.
n Quan s∏t h◊nh 2.1, cho bi’t c„ c∏c dπng k› hi÷u nµo ?
Ph≠¨ng ph∏p k› hi÷u kh´ng chÿ cho th†y loπih◊nh vµ s˘ ph©n bË cÒa ÆËi t≠Óng mµ cfln n™uÆ≠Óc c∂ sË l≠Óng, quy m´, ch†t l≠Óng vµ ÆÈng l˘cph∏t tri”n cÒa ÆËi t≠Óng Æ„
n D˘a vµo h◊nh 2.2, h∑y ch¯ng minh rªng ph≠¨ng ph∏p k› hi÷u kh´ng nh˜ng cho th†y Æ≠Óc t™n vµ vfi tr› mµ cfln th” hi÷n Æ≠Óc c∂ ch†t l≠Óng cÒa c∏c ÆËi t≠Óng tr™n b∂n ÆÂ.
2 Ph≠¨ng ph∏p k› hi÷u Æ≠Íng chuy”n ÆÈng
Lµ ph≠¨ng ph∏p th” hi÷n s˘ di chuy”n cÒa c∏c hi÷n t≠Óng t˘ nhi™ncÚng nh≠ c∏c hi÷n t≠Óng kinh t’ - x∑ hÈi tr™n b∂n ÆÂ
V› dÙ :
-Tr™n b∂n Æ t˘ nhi™n lµ h≠Ìng gi„, dflng bi”n,
-Tr™n b∂n Æ kinh t’ - x∑ hÈi lµ c∏c luÂng di d©n, s˘ trao ÆÊi hµng ho∏,hµnh kh∏ch, Æ≠Íng hµnh qu©n
Trang 15Bªng ph≠¨ng ph∏p nµy kh´ng nh˜ng bi”u hi÷n Æ≠Óc h≠Ìng di chuy”n
mµ cfln th” hi÷n Æ≠Óc c∂ tËc ÆÈ cÚng nh≠ khËi l≠Óng vÀn chuy”n cÒac∏c ÆËi t≠Óng Æfia l› bªng nh˜ng mÚi t™n dµi, ngæn ho∆c dµy, m∂nh kh∏c nhau
n Quan s∏t h◊nh 2.3, cho bi’t ph≠¨ng ph∏p k› hi÷u Æ≠Íng chuy”n ÆÈng bi”u hi÷n nh˜ng nÈi dung nµo cÒa gi„, b∑o tr™n b∂n ÆÂ
H◊nh 2.3 - Gi„ vµ b∑o Î Vi÷t Nam
Trang 163 Ph≠¨ng ph∏p ch†m Æi”m
Ph≠¨ng ph∏p ch†m Æi”m bi”u hi÷n c∏c ÆËi t≠Óng ph©n bË ph©n t∏n
lŒ tŒ (c∏c Æi”m d©n c≠, c∏c c¨ sÎ ch®n nu´i ) bªng c∏c Æi”m ch†m tr™nb∂n ÆÂ
C∏c Æi”m ch†m lµ y’u tË c¨ b∂n cÒa ph≠¨ng ph∏p nµy, mÁi ch†m c„mÈt gi∏ trfi (sË l≠Óng ho∆c khËi l≠Óng) nµo Æ„
V› dÙ : Æ” bi”u hi÷n s˘ ph©n bË d©n c≠, mÈt ch†m c„ th” t≠¨ng ¯ngvÌi 5000 ng≠Íi ; ho∆c Æ” bi”u hi÷n di÷n t›ch gieo trÂng, mÈt Æi”m c„ th”t≠¨ng ¯ng vÌi 1000 ha
H◊nh 2.4 - Ph©n bË d©n c≠ ch©u ∏
n Quan s∏t h◊nh 2.4, cho bi’t c∏c ÆËi t≠Óng Æfia l› Æ≠Óc bi”u hi÷n bªng nh˜ng ph≠¨ng ph∏p nµo ? MÁi Æi”m ch†m tr™n b∂n Æ ¯ng vÌi bao nhi™u ng≠Íi ?
Trang 174 Ph≠¨ng ph∏p khoanh vÔng (vÔng ph©n bË)
Ph≠¨ng ph∏p khoanh vÔng lµ ph≠¨ng ph∏p bi”u hi÷n l™n b∂n Æ c∏cÆËi t≠Óng kh´ng ph©n bË tr™n khæp l∑nh thÊ mµ chÿ ph∏t tri”n Î nh˜ngkhu v˘c nh†t Æfinh ß∆c tr≠ng cÒa ph≠¨ng ph∏p nµy lµ Î chÁ n„ th” hi÷ns˘ phÊ bi’n cÒa mÈt loπi ÆËi t≠Óng ri™ng lŒ, d≠Íng nh≠ t∏ch ra vÌi c∏cloπi ÆËi t≠Óng kh∏c NhÍ ph≠¨ng ph∏p khoanh vÔng mµ ta c„ th” ph©nbi÷t Æ≠Óc vÔng nµy vÌi vÔng kh∏c
V› dÙ : c∏c vÔng ph©n bË c∏c d©n tÈc kh∏c nhau, c∏c vÔng ph©n bËrıng, c∏c ÆÂng c·
C„ nhi“u c∏ch kh∏c nhau Æ” khoanh vÔng tr™n b∂n Æ nh≠ : dÔng c∏cÆ≠Íng nät li“n, Æ≠Íng nät Ưt Æ” tπo Æ≠Íng vi“n ; dÔng nät gπch ho∆ck› hi÷u, mµu sæc Æ” ph©n bi÷t c∏c vÔng
H◊nh 2.5 - MÈt sË c∏ch kh∏c nhau Æ” th” hi÷n vÔng trÂng thuËc l∏
5 Ph≠¨ng ph∏p b∂n Æ - bi”u ÆÂ
Ph≠¨ng ph∏p b∂n Æ - bi”u Æ th” hi÷n gi∏ trfi tÊng cÈng cÒa mÈt hi÷nt≠Óng Æfia l› tr™n mÈt ƨn vfi l∑nh thÊ (ƨn vfi hµnh ch›nh) bªng c∏ch dÔngc∏c bi”u Æ Æ∆t vµo phπm vi cÒa ƨn vfi l∑nh thÊ Æ„
Trang 19Ngoµi ra cfln c„ c∏c ph≠¨ng ph∏p kh∏c bi”u hi÷n c∏c ÆËi t≠Óng Æfia l›tr™n b∂n Æ nh≠ ph≠¨ng ph∏p k› hi÷u theo Æ≠Íng, ph≠¨ng ph∏p Æ≠Íngƺng trfi, ph≠¨ng ph∏p n“n ch†t l≠Óng, ph≠¨ng ph∏p bi”u Æ Æfinh vfi.
1.C∏c ÆËi t≠Óng Æfia l› tr™n h◊nh 2.2 Æ≠Óc bi”u hi÷n bªng c∏c ph≠¨ng ph∏p nµo ? C∏c ph≠¨ng ph∏p Æ„ th” hi÷n Æ≠Óc nh˜ng nÈi dung nµo cÒa ÆËi t≠Óng Æfia l› ?
2.H◊nh 2.3 th” hi÷n nh˜ng nÈi dung nµo bªng ph≠¨ng ph∏p k› hi÷u Æ≠Íng chuy”n ÆÈng ?
C¢U HìI VÄ BÄI TÜP
Trang 20S^ D|NG BƠN ߤ TRONG HñC TÜP VÔ
ßòI SˇNG `NG D|NG CûA VIŸN THĨM VÔ
Hơ THˇNG TH§NG TIN ßịA Lí
I - Vai trfl cÒa b∂n ƯĐ trong h‰c tĂp vµ Ửi sỊng
1 Trong h‰c tĂp
B∂n ƯĐ lµ mỈt ph≠¨ng ti÷n Ư” h‰c sinh h‰c tĂp, rÊn luy÷n c∏c k‹ n®ngƯfia l› tπi lÌp, Î nhµ vµ tr∂ lÍi ph«n lÌn c∏c c©u h·i ki”m tra v“ ßfia l›.V› dÙ : Th´ng qua b∂n ƯĐ c„ th” x∏c Ưfinh Ư≠Óc vfi tr› Ưfia l› mỈt Ưi”mnµo Ư„ tr™n m∆t Ư†t (toπ ƯỈ Ưfia l›), Î vµo Ừi kh› hĂu nµo, chfiu ∂nhh≠Îng cÒa bi”n nh≠ th’ nµo, li™n h÷ vÌi c∏c trung t©m kinh t’ - x∑ hỈi
ra sao
Qua b∂n ƯĐ bi’t Ư≠Óc h◊nh dπng vµ quy m´ cÒa ch©u lÙc nµy so vÌich©u lÙc kh∏c ; bi’t Ư≠Óc s˘ ph©n bỊ cÒa c∏c d∑y nÛi vµ ƯỈ cao cÒachÛng, bi’t Ư≠Óc chi“u dµi cÒa mỈt con s´ng vµ l≠u v˘c s´ng cÚng nh≠s˘ ph©n bỊ d©n c≠, ph©n bỊ c∏c trung t©m c´ng nghi÷p
2 Trong Ửi sỊng
B∂n ƯĐ lµ mỈt ph≠¨ng ti÷n Ư≠Óc sˆ dÙng rỈng r∑i trong Ửi sỊng hªng ngµy
n H∑y cho v› dÙ v“ nh˜ng ngµnh c„ sˆ dÙng b∂n ƯĐ.
T◊m Ư≠Íng Ưi, x∏c Ưfinh vfi tr› vµ s˘ di chuy”n cÒa mỈt c¨n b∑o khinghe d˘ b∏o thÍi ti’t Ư“u ph∂i d˘a vµo b∂n ƯĐ
B∂n ƯĐ lµ h◊nh ∂nh cÙ th” cÒa thi™n nhi™n Ư∑ Ư≠Óc h÷ thỊng ho∏ tr™nm∏y t›nh, tr™n gi†y, tr™n Ư‹a CD Ngµnh s∂n xu†t nµo cÚng c«n Ư’n b∂n ƯĐ
V› dÙ : Lµm thu˚ lÓi, nghi™n c¯u thÍi ti’t vµ kh› hĂu, canh t∏c ỰngthÍi vÙ, x©y d˘ng c∏c trung t©m c´ng nghi÷p, mÎ c∏c tuy’n Ư≠Íng giaoth´ng T†t c∂ nh˜ng c´ng vi÷c Ư„ muỊn lµm tỊt Ư“u ph∂i sˆ dÙng tÌib∂n ƯĐ
Qu©n s˘ lπi cµng c«n tÌi b∂n ƯĐ V› dÙ : Ư” x©y d˘ng ph≠¨ng ∏n t∏cchi’n, c«n lÓi dÙng Ưfia h◊nh, Ưfia vĂt trong phflng thÒ vµ t†n c´ng, t†tc∂ nh˜ng c´ng vi÷c Ư„ Ư“u c«n ph∂i c„ b∂n ƯĐ
Bµi 3
Trang 211 MÈt sË v†n Æ“ c«n l≠u ˝ trong qu∏ tr◊nh h‰c tÀp Æfia l› tr™n c¨ sÎ b∂n ÆÂ
a) Ch‰n b∂n Æ phÔ hÓp vÌi nÈi dung (mÙc Æ›ch) c«n t◊m hi”u (h‰c tÀp)
b) ߉c b∂n Æ ph∂i t◊m hi”u tÿ l÷ cÒa b∂n Æ vµ k› hi÷u tr™n b∂n ÆÂ
-ß” Ɖc mÈt b∂n Æ tr≠Ìc h’t c«n xem tÿ l÷ cÒa b∂n ÆÂ, tı Æ„ bi’t Æ≠Óc
1 cm tr™n b∂n ÆÂ ¯ng vÌi bao nhi™u m, bao nhi™u km tr™n th˘c Æfia.V› dÙ : Tÿ l÷ b∂n ÆÂ lµ 1 : 6000000 ngh‹a lµ 1 cm tr™n b∂n ÆÂ ¯ng vÌi
60 km tr™n th˘c Æfia
-K› hi÷u cÒa b∂n Æ dÔng Æ” th” hi÷n c∏c ÆËi t≠Óng Æfia l› tr™n b∂n ÆÂ.Tr≠Ìc khi sˆ dÙng b∂n Æ ph∂i nghi™n c¯u k‹ ph«n chÛ gi∂i vµ k› hi÷uÆ” hi”u r‚ nÈi dung c∏c k› hi÷u th” hi÷n tr™n b∂n Æ c„ li™n quan Æ’n nÈidung c«n t◊m hi”u, x∏c Æfinh c∏c ph≠¨ng ph∏p th” hi÷n Æ” Ɖc b∂n ÆÂÆ≠Óc ÆÛng
c) X ∏c Æfinh ph≠¨ng h≠Ìng tr™n b∂n ÆÂ
-ß” x∏c Æfinh ph≠¨ng h≠Ìng tr™n b∂n Æ chÛng ta c«n ph∂i d˘a vµo c∏cÆ≠Íng kinh, v‹ tuy’n Theo quy ≠Ìc th◊ Æ«u tr™n cÒa kinh tuy’n chÿh≠Ìng Bæc, Æ«u d≠Ìi chÿ h≠Ìng Nam, Æ«u b™n ph∂i cÒa v‹ tuy’n chÿh≠Ìng ß´ng, Æ«u b™n tr∏i chÿ h≠Ìng T©y
-ßËi vÌi nh˜ng b∂n Æ kh´ng vœ kinh, v‹ tuy’n th◊ chÛng ta c«n d˘avµo mÚi t™n chÿ h≠Ìng Bæc Æ” x∏c Æfinh h≠Ìng Bæc, tı Æ„ x∏c Æfinh c∏ch≠Ìng cfln lπi
2 Hi”u mËi quan h÷ gi˜a c∏c y’u tË Æfia l› ngay trong b∂n ÆÂ, trong Atlat
߉c b∂n Æ kh´ng ph∂i chÿ lµ Ɖc tıng k› hi÷u ri™ng rœ cÒa b∂n Æ nh≠ :Æ©y lµ nÛi g◊, s´ng nµo mµ c«n ph∂i hi”u Æ≠Óc mËi quan h÷ gi˜a c∏ck› hi÷u (ÆËi t≠Óng Æfia l›) Î b∂n ÆÂ
V› dÙ : Ɖc mÈt con s´ng Î b∂n Æ Æfia h◊nh, chÛng ta ph∂i th†y Æ≠ÓcmËi quan h÷ gi˜a h≠Ìng ch∂y, ÆÈ dËc, Æ∆c Æi”m cÒa lflng s´ng vÌi Æfiah◊nh Î Æ„ nh≠ th’ nµo ? N„i c∏ch kh∏c lµ ph∂i bi’t d˘a vµo Æfia h◊nh Æ”gi∂i th›ch : h≠Ìng ch∂y, ÆÈ dËc cÒa s´ng
Khi Ɖc b∂n Æ ΠAtlat, gi∂i th›ch mÈt s˘ vÀt ho∆c mÈt hi÷n t≠Óng Æfial› nµo Æ„, chÛng ta c«n ph∂i t◊m hi”u c∏c b∂n Æ c„ nÈi dung li™n quannh≠ : Æ” gi∂i th›ch t◊nh h◊nh ph©n bË m≠a cÒa mÈt khu v˘c, ngoµi b∂n
Æ kh› hÀu ta c«n ph∂i t◊m hi”u b∂n Æ Æfia h◊nh c„ li™n quan Æ’n khuv˘c Æ„ ; ho∆c Æ” gi∂i th›ch s˘ ph©n bË mÈt sË trung t©m c´ng nghi÷pth˘c ph»m, chÛng ta c«n t◊m hi”u c∂ c∏c b∂n Æ n´ng nghi÷p vµ ng≠nghi÷p Ngoµi ra khi c«n t◊m hi”u Æ∆c Æi”m b∂n ch†t mÈt ÆËi t≠Óng Æfial› Î mÈt khu v˘c nµo Æ„, chÛng ta c«n so s∏nh vÌi b∂n Æ cÔng loπi cÒakhu v˘c kh∏c
V› dÙ : Æ” th†y Æ≠Óc Æ∆c Æi”m Æfia h◊nh cÒa khu v˘c T©y Bæc n≠Ìc
ta, c«n so s∏nh vÌi b∂n ÆÂ Æfia h◊nh cÒa c∏c khu v˘c kh∏c
Trang 221 Vi‘n th∏m
Vi‘n th∏m c„ ngh‹a lµ ph≠¨ng ph∏p quan s∏t tı xa bªng c∏c ph≠¨ngti÷n hi÷n Æπi Æ” thu thÀp th´ng tin v“ c∏c ÆËi t≠Óng ho∆c hi÷n t≠Óng.Vi÷c thu nhÀn th´ng tin vi‘n th∏m lµ nhÍ c∏c thi’t bfi thu s„ng Æi÷n tıÆ≠Óc ph∂n xπ ho∆c Æ≠Óc b¯c xπ tı vÀt th”
H◊nh 3 giÛp ta h◊nh dung Æ≠Ócnguy™n l› thu nhÀn c∏c sË li÷u vi‘nth∏m
C∏c th´ng tin thu Æ≠Óc bªng c∏cm∏y chÙp (camera) sœ Æ≠Óc ghi lπithµnh ∂nh tr™n c∏c phim Cfln n’u c∏cth´ng tin Æ≠Óc thu tı c∏c bÈ c∂m bi’n(xen-x¨) th◊ lµ c∏c “∂nh k‹ thuÀt sË”,Æ≠Óc c∏c m∏y t›nh t∏i tπo thµnh h◊nh ∂nh
C∏c ∂nh v÷ tinh Æ≠Óc sˆ dÙng rÈngr∑i trong nhi“u mÙc Æ›ch nghi™n c¯ukh∏c nhau, Æ∆c bi÷t trong l‹nh v˘cqu∂n l› m´i tr≠Íng ô n≠Ìc ta c„ c∏ctrung t©m cung c†p t≠ li÷u vµ dfich vÙvi‘n th∏m thuÈc BÈ Tµi nguy™n - M´i tr≠Íng, BÈ N´ng nghi÷p vµ ph∏t tri”nn´ng th´n, BÈ QuËc phflng v.v
H÷ thËng th´ng tin Æfia l› Æ≠Óc ¯ng dÙng ngµy cµng rÈng r∑i vµ ÆangtrÎ thµnh mÈt c¨ sÎ d˜ li÷u quËc gia C∏c nhµ khoa h‰c v“ m´i tr≠ÍngdÔng h÷ thËng th´ng tin Æfia l› Æ” theo d‚i, qu∂n l› trπng th∏i m´i tr≠Íng.C∏c nhµ quy hoπch dÔng h÷ thËng th´ng tin Æfia l› Æ” Æ≠a ra c∏c ph≠¨ng
∏n quy hoπch th›ch hÓp, Æi“u chÿnh c∏c ph≠¨ng ∏n quy hoπch mÈt c∏chnhanh ch„ng NhÍ sˆ dÙng h÷ thËng th´ng tin Æfia l›, c∏c nhµ kinh doanhc„ th” qu∂n l› kh∏ch hµng, qu∂n l› h÷ thËng s∂n xu†t, dfich vÙ cÒa m◊nh.H÷ thËng th´ng tin Æfia l› cÚng Æang Æ≠Óc ¯ng dÙng ngµy cµng rÈng r∑itrong gi∏o dÙc
H◊nh 3 - Thu nhÀn c∏c th´ng tin vi‘n th∏m.
Trang 231.H∑y cho bi’t t∏c dÙng cÒa b∂n ÆÂ trong h‰c tÀp N™u d…n ch¯ng Æ” minh hoπ.
2.ß” tr◊nh bµy vµ gi∂i th›ch ch’ ÆÈ n≠Ìc cÒa mÈt con s´ng, c«n ph∂i
+ NÈi dung b∂n ÆÂ
+ C∏c ph≠¨ng ph∏p bi”u hi÷n ÆËi t≠Óng Æfia l› tr™n b∂n ÆÂ
-Tr◊nh bµy cÙ th” v“ tıng ph≠¨ng ph∏p :
+ T™n ph≠¨ng ph∏p bi”u hi÷n
+ Ph≠¨ng ph∏p Æ„ bi”u hi÷n nh˜ng ÆËi t≠Óng Æfia l› nµo + VÌi ph≠¨ng ph∏p nµy, c„ th” bi’t nh˜ng Æ∆c t›nh nµo cÒa ÆËi t≠ÓngÆfia l› Æ≠Óc bi”u hi÷n
Bµi 4 Th˘c hµnh
XÉC ßëNH MóT Sˇ PH¶•NG PHÉP BIÕU HIåN
CÉC ߡI T¶úNG ßëA Lê TR£N BÅN ߤ
Trang 24Vü TR| Hå MÖT TRòI VÄ TRÉI ߃T
I - VÚ trÙ H‰c thuy’t v“ s˘ h◊nh thµnh vÚ trÙ
1 VÚ TrÙ
VÚ TrÙ lµ kho∂ng kh´ng gian v´ tÀn ch¯a c∏c thi™n hµ MÁi thi™n hµ
lµ mÈt tÀp hÓp cÒa r†t nhi“u thi™n th” (nh≠ c∏c ng´i sao, hµnh tinh, v÷
tinh, sao chÊi ) cÔng vÌikh›, bÙi vµ b¯c xπ Æi÷n tı Thi™n hµ ch¯a M∆t TrÍi
vµ c∏c hµnh tinh cÒa n„(trong Æ„ c„ Tr∏i ߆t) Æ≠Ócg‰i lµ D∂i Ng©n Hµ
2 Thuy’t Bic Bang v“ s˘ h◊nh thµnh VÚ TrÙ
Theo thuy’t Bic Bang, VÚ TrÙ Æ≠Óc h◊nh thµnh c∏ch Æ©y chıng 15 tÿn®m sau mÈt “VÙ nÊ lÌn” tı mÈt “nguy™n tˆ nguy™n thu˚” Nguy™n tˆ nµych¯a vÀt ch†t bfi nän äp trong mÈt kh´ng gian v´ cÔng nh· bä nh≠ng r†tÆÀm Æ∆c vµ c„ nhi÷t ÆÈ c˘c k◊ cao Do trπng th∏i kh´ng Ên Æfinh nµy, vÙ
nÊ x∂y ra vµ lµm tung ra trong kh´ng gian nh˜ng Æ∏m bÙi kh› khÊng lÂ.M∑i r†t l©u v“ sau, c∏c Æ∏m bÙi kh› nµy tÙ tÀp d≠Ìi t∏c ÆÈng cÒa l˘c h†pd…n, d«n d«n h◊nh thµnh c∏c ng´i sao, c∏c thi™n hµ cÒa VÚ TrÙ
Trang 25H÷ M∆t TrÍi Æ≠Óc h◊nh thµnh c∏ch Æ©y kho∂ng 4,5 Æ’n 5 tÿ n®m, tımÈt Æ∏m m©y kh› vµ bÙi khÊng l H÷ M∆t TrÍi gÂm c„ M∆t TrÍi Î trungt©m, cÔng vÌi c∏c thi™n th” chuy”n ÆÈng xung quanh (nh≠ c∏c hµnh tinh,ti”u hµnh tinh, v÷ tinh, sao chÊi, thi™n thπch) vµ c∏c Æ∏m m©y bÙi kh›.H÷ M∆t TrÍi c„ t∏m hµnh tinh : Thu˚ tinh, Kim tinh, Tr∏i ߆t,Ho∂ tinh, MÈc tinh, ThÊ tinh, Thi™n V≠¨ng tinh vµ H∂i V≠¨ng tinh
n Quan s∏t h◊nh 5.2, h∑y nhÀn xät h◊nh dπng qu¸ Æπo vµ h≠Ìng chuy”n ÆÈng quanh M∆t TrÍi cÒa c∏c hµnh tinh.
Ngoµi chuy”n ÆÈng xung quanh M∆t TrÍi, c∏c hµnh tinh cfln t˘ quayquanh trÙc vÌi h≠Ìng ng≠Óc chi“u kim ÆÂng h (trı Kim tinh vµ Thi™nV≠¨ng tinh)
III - Tr∏i ߆t trong H÷ M∆t TrÍi
1 Vfi tr› cÒa Tr∏i ߆t trong H÷ M∆t TrÍi
n Quan s∏t h◊nh 5.2, cho bi’t Tr∏i ߆t lµ hµnh tinh th¯ m†y t›nh tı M∆t TrÍi ?
Kho∂ng c∏ch trung b◊nh tı Tr∏i ߆t Æ’n M∆t TrÍi lµ 149,6 tri÷u km.Kho∂ng c∏ch Æ„ cÔng vÌi s˘ t˘ quay Æ∑ lµm cho Tr∏i ߆t nhÀn Æ≠Óc tıM∆t TrÍi mÈt l≠Óng b¯c xπ phÔ hÓp, tπo Æi“u ki÷n cho s˘ sËng tÂn tπi
vµ ph∏t tri”n CÚng nh≠ c∏c hµnh tinh kh∏c trong H÷ M∆t TrÍi, Tr∏i ߆tcÔng mÈt lÛc th˘c hi÷n hai chuy”n ÆÈng ch›nh : chuy”n ÆÈng t˘ quayquanh trÙc vµ chuy”n ÆÈng xung quanh M∆t TrÍi
Trang 262 C∏c chuy”n ÆÈng ch›nh cÒa Tr∏i ߆t
a) Chuy”n ÆÈng t˘ quay quanh trÙc
- Tr∏i ߆t t˘ quay quanh mÈt trÙc(t≠Îng t≠Óng) TrÙc nµy tπo n™n mÈtg„c 66o33’ vÌi m∆t phºng qu¸ Æπochuy”n ÆÈng cÒa Tr∏i ߆t xung quanhM∆t TrÍi
- ThÍi gian Tr∏i ߆t t˘ quay mÈt vflngquanh trÙc lµ mÈt ngµy Æ™m (24 giÍ)
n D˘a vµo h◊nh 5.3 vµ ki’n th¯c Æ∑ h‰c, h∑y cho bi’t :
+ Tr∏i ߆t t˘ quay quanh trÙc theo h≠Ìng nµo ?
+ Trong khi Tr∏i ߆t t˘ quay xung quanh trÙc, c„ m†y Æi”m kh´ng di chuy”n vfi tr› ? ß„ lµ nh˜ng Æi”m nµo ?
b) Chuy”n ÆÈng xung quanh M∆t TrÍi
Tr∏i ߆t chuy”n ÆÈng tfinh ti’n xung quanh M∆t TrÍi tr™n qu¸ Æπo h◊nhel›p Tr∏i ߆t Æ’n g«n M∆t TrÍi nh†t th≠Íng vµo ngµy 3-1 (Æi”m cÀnnhÀt) vµ Î xa M∆t TrÍi nh†t th≠Íng vµo ngµy 5-7 (Æi”m vi‘n nhÀt) KhiTr∏i ߆t Î g«n M∆t TrÍi nh†t, l˘c hÛt cÒa M∆t TrÍi lÌn nh†t, khi Æ„ tËc
ÆÈ chuy”n ÆÈng cÒa Tr∏i ߆t quanh M∆t TrÍi lµ 30,3 km/s ; cfln khiTr∏i ߆t Î xa
Trang 27chuy”n ÆÈng tr™n qu¸ Æπo, trÙc Tr∏i ߆t lu´n nghi™ng so vÌi m∆t phºngqu¸ Æπo mÈt g„c lµ 66o33’ vµ kh´ng ÆÊi ph≠¨ng.
n D˘a vµo h◊nh 5.4 vµ ki’n th¯c Æ∑ h‰c, h∑y cho bi’t :
+ Tr∏i ߆t chuy”n ÆÈng quanh M∆t TrÍi theo h≠Ìng nµo ?
+ ThÍi gian Tr∏i ߆t chuy”n ÆÈng mÈt vflng tr™n qu¸ Æπo lµ bao nhi™u ngµy ?
1. H∑y t„m tæt h‰c thuy’t Bic Bang v“ s˘ h◊nh thµnh VÚ TrÙ.
2. C®n c¯ vµo b∂ng sË li÷u sau Æ©y, nhÀn xät nh˜ng Æ∆c Æi”m cÒa hai nh„m hµnh tinh : nh„m hµnh tinh ki”u Tr∏i ߆t vµ nh„m hµnh tinh ki”u MÈc tinh.
B∂ng : ß∆c Æi”m cÒa c∏c hµnh tinh trong H÷ M∆t TrÍi
3.Tr◊nh bµy c∏c chuy”n ÆÈng ch›nh cÒa Tr∏i ߆t.
C¢U HìI VÄ BÄI TÜP
B∏n k›nh X›ch Æπo (so vÌi b∏n k›nh Tr∏i ߆t)
KhËi l≠Óng (so vÌi Tr∏i ߆t)
ThÍi gian t˘
quay mÈt vflng quanh trÙc
ThÍi gian chuy”n ÆÈng mÈt vflng quanh M∆t TrÍi
SË v÷ tinh
0,38 0,95 1,00 0,53
0,052 0,82 1,00 0,11
58 ngµy 243,2 ngµy 23h 56 ’ 24h 37 ’
88,00 ngµy 224,70 ngµy 365,25 ngµy 686,98 ngµy
0 0 1 2
2859
4484
11,19 9,47
3,90
3,90
318 95
15
17
9h 56 ’ 10h 40 ’ 17h 15 ’ 15h 8 ’
15
6
Trang 28Hå QUÅ ßëA Lê CÉC CHUYÕN ßóNG
CûA TRÉI ߃T
I - H÷ qu∂ chuy”n ÆÈng t˘ quay quanh trÙc cÒa Tr∏i ߆t
1 S˘ lu©n phi™n ngµy, Æ™m
H◊nh khËi c«u cÒa Tr∏i ߆t lu´n Æ≠Óc M∆t TrÍi chi’u s∏ng mÈt nˆa,cfln mÈt nˆa kh´ng Æ≠Óc chi’u s∏ng, v◊ th’ Æ∑ sinh ra ngµy vµ Æ™m Tuy
nhi™n, do Tr∏i ߆t t˘ quay quanh trÙc, n™n m‰i n¨i Î b“ m∆t Tr∏i ߆t
Æ“u l«n l≠Ót Æ≠Óc M∆t TrÍi chi’u s∏ng rÂi lπi ch◊m trong b„ng tËi, g©y
n™n hi÷n t≠Óng lu©n phi™n ngµy, Æ™m
2 GiÍ tr™n Tr∏i ߆t vµ Æ≠Íng chuy”n ngµy quËc t’
H◊nh 6.1 - C∏c mÛi giÍ tr™n Tr∏i ߆t
Tr∏i ߆t c„ h◊nh khËi c«u vµ t˘ quay quanh trÙc tı t©y sang Æ´ng n™ntrong cÔng mÈt thÍi Æi”m, ng≠Íi Ưng Î c∏c kinh tuy’n kh∏c nhau sœ
nh◊n th†y M∆t TrÍi Î ÆÈ cao kh∏c nhau ; do Æ„ c∏c Æfia Æi”m thuÈc c∏c
kinh tuy’n kh∏c nhau sœ c„ giÍ kh∏c nhau, Æ„ lµ giÍ Æfia ph≠¨ng hay giÍ
m∆t trÍi ß” ti÷n cho vi÷c t›nh giÍ vµ giao dfich quËc t’, ng≠Íi ta chia
Bµi 6
Trang 29Æ“u b“ m∆t Tr∏i ߆t thµnh 24 mÛi giÍ, mÁi mÛi giÍ rÈng 15 ÆÈ kinhtuy’n C∏c Æfia ph≠¨ng nªm trong cÔng mÈt mÛi sœ thËng nh†t mÈt giÍ,
Æ„ lµ giÍ mÛi GiÍ Î mÛi sË 0 Æ≠Óc l†y lµm giÍ quËc t’ hay giÍ GMT
(Greenwich Mean Time) Vi÷t Nam thuÈc mÛi giÍ sË 7
Trong th˘c t’, ranh giÌi mÛi giÍ th≠Íng Æ≠Óc Æi“u chÿnh theo bi™n giÌiquËc gia (h◊nh 6.1) MÈt sË quËc gia c„ l∑nh thÊ rÈng nh≠ng chÿ dÔng mÈtgiÍ chung cho c∂ n≠Ìc (v› dÙ Trung QuËc) ; mÈt sË kh∏c lπi chia ra nhi“umÛi giÍ (v› dÙ Li™n bang Nga c„ 10 mÛi giÍ, Ca-na-Æa c„ 6 mÛi giÍ)
Do quy ≠Ìc t›nh giÍ, tr™n Tr∏i ߆t bao giÍ cÚng c„ mÈt mÛi giÍ mµ
Î Æ„ c„ hai ngµy lfich kh∏c nhau, v◊ vÀy, ng≠Íi ta quy Æfinh l†y kinh tuy’n
180o Î gi˜a mÛi giÍ sË 12 tr™n Th∏i B◊nh D≠¨ng lµm Æ≠Íng chuy”n ngµy quËc t’ N’u Æi tı ph›a t©y sang ph›a Æ´ng qua kinh tuy’n 180o
th◊ lÔi lπi mÈt ngµy lfich, cfln Æi tı ph›a Æ´ng sang ph›a t©y qua kinhtuy’n 180oth◊ t®ng th™m mÈt ngµy lfich
3 S˘ l÷ch h≠Ìng chuy”n ÆÈng cÒa c∏c vÀt th”
Khi Tr∏i ߆t t˘ quay quanh trÙc, m‰iÆfia Æi”m thuÈc c∏c v‹ ÆÈ kh∏c nhau Îb“ m∆t Tr∏i ߆t (trı hai c˘c) Æ“u c„vÀn tËc dµi kh∏c nhau vµ h≠Ìng chuy”nÆÈng tı t©y sang Æ´ng Do vÀy, c∏c vÀtth” chuy”n ÆÈng tr™n b“ m∆t Tr∏i ߆t
sœ bfi l÷ch so vÌi h≠Ìng ban Æ«u (v◊ ph∂igi˜ nguy™n chuy”n ÆÈng thºng h≠Ìngtheo qu∏n t›nh) L˘c lµm l÷ch h≠Ìng Æ„Æ≠Óc g‰i lµ l˘c C´ri´lit Î b∏n c«u Bæc,vÀt chuy”n ÆÈng bfi l÷ch v“ b™n ph∂i ; Îb∏n c«u Nam bfi l÷ch v“ b™n tr∏i theoh≠Ìng chuy”n ÆÈng
L˘c C´ri´lit t∏c ÆÈng mπnh tÌih≠Ìng chuy”n ÆÈng cÒa c∏c khËi kh›,c∏c dflng bi”n, dflng s´ng, Æ≠Íng Æπnbay tr™n b“ m∆t Ɔt,
II - H÷ qu∂ chuy”n ÆÈng xung quanh M∆t TrÍi cÒa Tr∏i ߆t
1 Chuy”n ÆÈng bi”u ki’n hªng n®m cÒa M∆t TrÍi
Hi÷n t≠Óng M∆t TrÍi Î ÆÛng Æÿnh Æ«u lÛc 12 giÍ tr≠a (tia s∏ng m∆ttrÍi chi’u thºng g„c vÌi ti’p tuy’n Î b“ m∆t Ɔt) Æ≠Óc g‰i lµ M∆t TrÍiH◊nh 6.2 - S˘ l÷ch h≠Ìng chuy”n ÆÈng cÒa
c∏c vÀt th” tr™n b“ m∆t Tr∏i ߆t
Trang 30l™n thi™n Æÿnh Î Tr∏i ߆t, ta th†y hi÷n t≠Óng nµy chÿ l«n l≠Ót x∂y ra tπic∏c Æfia Æi”m tı v‹ tuy’n 23o27’N (ngµy 22-12) cho tÌi 23o27’B (ngµy22-6) rÂi lπi xuËng v‹ tuy’n 23o27’N ßi“u Æ„ lµm ta c„ ∂o gi∏c lµ M∆tTrÍi di chuy”n Nh≠ng trong th˘c t’, kh´ng ph∂i M∆t TrÍi di chuy”n mµ
lµ Tr∏i ߆t chuy”n ÆÈng tfinh ti’n xung quanh M∆t TrÍi Chuy”n ÆÈngkh´ng c„ th˘c Æ„ cÒa M∆t TrÍi Æ≠Óc g‰i lµ chuy”n ÆÈng bi”u ki’n hªngn®m cÒa M∆t TrÍi
H◊nh 6.3 - ß≠Íng bi”u di‘n chuy”n ÆÈng bi”u ki’n cÒa M∆t TrÍi trong mÈt n®m
n D˘a vµo h◊nh 6.3 vµ ki’n th¯c Æ∑ h‰c h∑y x∏c Æfinh khu v˘c nµo tr™n Tr∏i ߆t c„ hi÷n t≠Óng M∆t TrÍi l™n thi™n Æÿnh mÁi n®m hai l«n, khu v˘c nµo chÿ mÈt l«n ?
2 Hi÷n t≠Óng mÔa
MÔa lµ mÈt ph«nthÍi gian cÒa n®m,nh≠ng c„ nh˜ngÆ∆c Æi”m ri™ng v“thÍi ti’t vµ kh› hÀu.Nguy™n nh©n g©y rac∏c mÔa lµ do trÙcTr∏i ߆t nghi™ngvÌi m∆t phºng qu¸Æπo cÒa Tr∏i ߆t
vµ trong suËt n®m,trÙc cÒa Tr∏i ߆tkh´ng ÆÊi ph≠¨ngtrong kh´ng gian,n™n c„ thÍi k◊ b∏nH◊nh 6.4 - C∏c mÔa theo d≠¨ng lfich Î b∏n c«u Bæc
Trang 31c«u Bæc ng∂ v“ ph›a M∆t TrÍi, c„ thÍi k◊ b∏n c«u Nam ng∂ v“ ph›aM∆t TrÍi ßi“u Æ„ lµm cho thÍi gian chi’u s∏ng vµ s˘ thu nhÀn b¯c
xπ m∆t trÍi Î mÁi b∏n c«u Æ“u thay ÆÊi trong n®m
Ng≠Íi ta chia mÈt n®m ra bËn mÔa ô b∏n c«u Bæc, thÍi gian bæt Æ«u
vµ k’t thÛc c∏c mÔa cÒa c∏c n≠Ìc theo d≠¨ng lfich vµ mÈt sË n≠Ìc quendÔng ©m - d≠¨ng lfich Î ch©u É kh´ng giËng nhau
C∏c n≠Ìc theo d≠¨ng lfich Î b∏n c«u Bæc l†y bËn ngµy : xu©n ph©n(21-3), hπ ch› (22-6), thu ph©n (23-9) vµ Æ´ng ch› (22-12) lµ bËn ngµykhÎi Æ«u cÒa bËn mÔa (h◊nh 6.4) ô b∏n c«u Nam, bËn mÔa di‘n rang≠Óc vÌi b∏n c«u Bæc
N≠Ìc ta vµ mÈt sË n≠Ìc ch©u É quen dÔng ©m - d≠¨ng lfich, thÍi gianbæt Æ«u cÒa c∏c mÔa Æ≠Óc t›nh sÌm h¨n kho∂ng 45 ngµy
-MÔa xu©n tı 4 ho∆c 5-2 (lÀp xu©n) Æ’n 5 ho∆c 6-5 (lÀp hπ)
-MÔa hπ tı 5 ho∆c 6-5 (lÀp hπ) Æ’n 7 ho∆c 8-8 (lÀp thu)
-MÔa thu tı 7 ho∆c 8-8 (lÀp thu) Æ’n 7 ho∆c 8-11 (lÀp Æ´ng)
-MÔa Æ´ng tı 7 ho∆c 8-11 (lÀp Æ´ng) Æ’n 4 ho∆c 5-2 (lÀp xu©n)
3 Hi÷n t≠Óng ngµy, Æ™m dµi ngæn theo mÔa vµ theo v‹ ÆÈ
Trong kho∂ng thÍi gian tı ngµy 21-3 Æ’n 23-9, b∏n c«u Bæc ng∂ v“ph›a M∆t TrÍi, n™n b∏n c«u nµy c„ g„c chi’u s∏ng lÌn, di÷n t›ch Æ≠ÓcH◊nh 6.5 - Hi÷n t≠Óng ngµy, Æ™m dµi ngæn kh∏c nhau theo mÔa vµ theo v‹ ÆÈ
(v› dÙ c∏c ngµy 22-6 vµ 22-12)
Trang 32chi’u s∏ng lÌn h¨n di÷n t›ch khu†t trong b„ng tËi ; Æ„ lµ mÔa xu©n vµmÔa hπ cÒa b∏n c«u Bæc, ngµy dµi h¨n Æ™m Î b∏n c«u Nam th◊ ng≠Óclπi, thÍi gian Æ„ lµ mÔa thu vµ mÔa Æ´ng, Æ™m dµi h¨n ngµy
Trong kho∂ng thÍi gian tı ngµy 23-9 Æ’n 21-3, b∏n c«u Nam ng∂ v“ph›a M∆t TrÍi, n™n b∏n c«u nµy c„ g„c chi’u s∏ng lÌn, di÷n t›ch Æ≠Ócchi’u s∏ng lÌn h¨n di÷n t›ch khu†t trong b„ng tËi ; Æ„ lµ mÔa xu©n vµmÔa hπ cÒa b∏n c«u Nam, ngµy dµi h¨n Æ™m Î b∏n c«u Bæc th◊ ng≠Óclπi, thÍi gian nµy lµ mÔa thu vµ mÔa Æ´ng, Æ™m dµi h¨n ngµy
Ri™ng hai ngµy 21-3 vµ 23-9, M∆t TrÍi chi’u thºng g„c xuËng X›chÆπo lÛc 12 giÍ tr≠a n™n thÍi gian chi’u s∏ng cho hai b∏n c«u lµ nh≠nhau ; v◊ th’ ngµy dµi bªng Æ™m tr™n toµn th’ giÌi
Î X›ch Æπo, quanh n®m c„ ÆÈ dµi ngµy vµ Æ™m bªng nhau Cµng xaX›ch Æπo, ÆÈ dµi ngµy vµ Æ™m cµng ch™nh l÷ch nhi“u Tı vflng c˘c v“ph›a c˘c, c„ hi÷n t≠Óng ngµy ho∆c Æ™m dµi 24 giÍ (ngµy Æfia c˘c, Æ™mÆfia c˘c) Cµng g«n c˘c, sË ngµy, Æ™m Æfia c˘c cµng t®ng Î hai c˘c, sËngµy ho∆c Æ™m dµi 24 giÍ käo dµi suËt s∏u th∏ng
1.Chuy”n ÆÈng t˘ quay quanh trÙc cÒa Tr∏i ߆t Æ∑ sinh ra nh˜ng h÷ qu∂ Æfia l› nµo ? H∑y tr◊nh bµy nh˜ng h÷ qu∂ Æ„.
2. Th’ nµo lµ chuy”n ÆÈng bi”u ki’n hªng n®m cÒa M∆t TrÍi ?
3. Tπi sao s˘ chuy”n ÆÈng cÒa Tr∏i ߆t quanh M∆t TrÍi lπi tπo n™n c∏c mÔa trong n®m ?
C¢U HìI VÄ BÄI TÜP
Trang 33I - chu»n bfi
-Ph„ng to h◊nh 6.5
-Compa, bÛt ch◊, th≠Ìc kŒ, bÛt bi Æ·, t»y
II - NÈi dung th˘c hµnh
1 Cho b∂ng sË li÷u v“ sË giÍ chi’u s∏ng trong ngµy Î mÈt sË v‹ tuy’n :
n H∑y t◊m nguy™n nh©n Æ” gi∂i th›ch v“ s˘ kh∏c nhau ho∆c giËng nhau cÒa
sË giÍ chi’u s∏ng trong ngµy tπi mÈt sË v‹ tuy’n Î b∂ng tr™n.
2 H∑y t›nh g„c chi’u s∏ng (g„c nhÀp xπ) cÒa tia s∏ng m∆t trÍi lÛc 12 giÍ tr≠a tπi :
X›ch Æπo, c∏c ch› tuy’n vµ c∏c vflng c˘c trong c∏c ngµy 21-3, 22-6, 23-9, 22-12 rÂi Æi“n vµo b∂ng theo m…u d≠Ìi :
3, 22-6, 23-9, 22-12 rÂi Æi“n vµo b∂ng theo m…u d≠Ìi :ch› tuy’n Bæc)
3 NhÀn xät chung v“ sË giÍ chi’u s∏ng vµ ÆÈ lÌn g„c chi’u s∏ng trong nh˜ng
ngµy n„i tr™n tı X›ch Æπo Æ’n hai vflng c˘c
Hå QUÅ ßëA Lê CHUYÕN ßóNG XUNG QUANH
MÖT TRòI CûA TRÉI ߃T
Trang 34HñC THUY⁄T V≈ S# HçNH THÄNH TRÉI ߃T CƒU TR@C CûA TRÉI ߃T
do nh˜ng quy luÀt cÒa b∂n th©n VÚ TrÙ Gi∂ thuy’t C®ng - La-plat Æ∑gi∂i th›ch Æ≠Óc c†u trÛc c¨ b∂n cÒa H÷ M∆t TrÍi, phÔ hÓp vÌi tr◊nh ÆÈnhÀn th¯c khoa h‰c cÒa th’ kÿ XVIII, nh≠ng cÚng bÈc lÈ mÈt sË sai l«mc¨ b∂n, kh´ng phÔ hÓp vÌi nh˜ng quy luÀt VÀt l›
VÌi s˘ ph∏t tri”n cÒa khoa h‰c, d«n d«n con ng≠Íi ngµy cµng c„ c∏chnh◊n ÆÛng Ææn, ch›nh x∏c h¨n v“ nguÂn gËc Tr∏i ߆t
Vµo nh˜ng n®m gi˜a th’ kÿ XX, §t-t´ Xmit (nhµ khoa h‰c Nga) vµnh˜ng ng≠Íi k’ tÙc ´ng Æ∑ Æ“ ra mÈt gi∂ thuy’t mÌi Theo gi∂ thuy’tnµy, nh˜ng hµnh tinh trong H÷ M∆t TrÍi Æ≠Óc h◊nh thµnh tı mÈt Æ∏mm©y bÙi vµ kh› lπnh M∆t TrÍi sau khi h◊nh thµnh (h◊nh 8.1a), di chuy”ntrong D∂i Ng©n Hµ, Æi qua Æ∏m m©y bÙi vµ kh› Do s¯c h†p d…n cÒa
VÚ TrÙ, kh› vµ bÙi chuy”n ÆÈng quanh M∆t TrÍi theo nh˜ng qu¸ Æπoh◊nh elip Trong qu∏ tr◊nh chuy”n ÆÈng, Æ∏m m©y bÙi vµ kh› Æ„ d«n d«nng≠ng tÙ thµnh c∏c hµnh tinh (h◊nh 8.1b)
ßa sË c∏c nhµ khoa h‰c Æ∑ ch†p nhÀn quan Æi”m cÒa §t-t´ Xmit Tuynhi™n, h‰ cÚng th†y c«n ph∂i nghi™n c¯u th™m mÈt sË v†n Æ“ v“ quan h÷gi˜a s˘ h◊nh thµnh cÒa c∏c hµnh tinh vÌi nguÂn gËc cÒa M∆t TrÍi vµ c∏c thi™n th” kh∏c trong VÚ TrÙ
c†u trÛc cÒa tr∏i Ɔt.
thπch quy”n
Bµi 8
Trang 35vµ ng≠ng tÙ thµnh c∏c hµnh tinh
H◊nh 8.1 - S˘ h◊nh thµnh H÷ M∆t TrÍi theo gi∂ thuy’t cÒa §t-t´ Xmit
Ngµy nay, vÌi nh˜ng ti’n bÈ vµ ph∏t tri”n trong l‹nh v˘c VÀt l›, Thi™nv®n ng≠Íi ta ngµy cµng c„ th™m nh˜ng c®n c¯ khoa h‰c Æ” bÊ sungnhi“u v†n Æ“ mÌi, gi∂i th›ch v“ nguÂn gËc Tr∏i ߆t, c∏c thi™n th” trongH÷ M∆t TrÍi vµ trong VÚ TrÙ mµ c∏c gi∂ thuy’t tr≠Ìc Æ©y ch≠a gi∂iquy’t Æ≠Óc
II - C†u trÛc cÒa Tr∏i ߆t
Nghi™n c¯u s˘ thay ÆÊi cÒa s„ng Æfia ch†n lan truy“n trong lflng Tr∏i ߆t, ng≠Íi ta Æ∑ bi’t Æ≠Óc Tr∏i ߆t c„ c†u trÛc gÂm nhi“u lÌp
n D˘a vµo h◊nh 8.2, h∑y m´ t∂ c†u trÛc cÒa Tr∏i ߆t.
H◊nh 8.2 - C†u trÛc cÒa Tr∏i ߆t
Trang 361 LÌp v· Tr∏i ߆t
V· Tr∏i ߆t c†u tπo chÒ y’u bªng nh˜ng vĂt ch†t c¯ng rưn, ƯỈ dµydao ƯỈng tı 5km (Î Ưπi d≠¨ng) Ư’n 70km (Î lÙc Ưfia) V· Tr∏i ߆t chÿchi’m kho∂ng 15% v“ th” t›ch vµ kho∂ng 1% v“ tr‰ng l≠Óng cÒa Tr∏i߆t nh≠ng c„ vai trfl r†t quan tr‰ng ƯỊi vÌi thi™n nhi™n vµ Ửi sỊngcon ng≠Íi
C®n c¯ vµo s˘ kh∏c nhau v“ thµnh ph«n c†u tπo, ƯỈ dµy v· Tr∏i ߆tlπi chia ra thµnh hai ki”u ch›nh : v· lÙc Ưfia vµ v· Ưπi d≠¨ng
n Quan s∏t h◊nh 8.3, h∑y so s∏nh s˘ giỊng nhau vµ kh∏c nhau v“ thµnh ph«n c†u tπo, ƯỈ dµy cÒa v· lÙc Ưfia vµ v· Ưπi d≠¨ng.
V· Tr∏i ߆t Ư≠Ócc†u tπo bÎi c∏c t«ng Ư∏kh∏c nhau
Tr™n cÔng lµ t«ng Ư∏tr«m t›ch do c∏c vĂtli÷u vÙn, nh· bfi nônch∆t tπo thµnh T«ngnµy kh´ng li™n tÙc vµc„ n¨i m·ng, n¨i dµy.T«ng granit gĐm c∏cloπi Ư∏ nhê tπo n™nnh≠ Ư∏ granit vµ c∏cloπi Ư∏ c„ t›nh ch†t t≠¨ng t˘ nh≠ Ư∏ granit LÌp v· lÙc Ưfia Ư≠Óc c†utπo chÒ y’u bªng granit
T«ng badan gĐm c∏c loπi Ư∏ n∆ng h¨n nh≠ Ư∏ badan vµ c∏c loπi Ư∏c„ t›nh ch†t t≠¨ng t˘ nh≠ Ư∏ badan LÌp v· Ưπi d≠¨ng c†u tπo chÒ y’ubªng badan
2 LÌp Manti
D≠Ìi v· Tr∏i ߆t lµ lÌp Manti cho tÌi ƯỈ s©u 2 900km (cfln g‰i lµ baoManti) LÌp nµy gĐm hai t«ng ch›nh Cµng vµo s©u, nhi÷t ƯỈ vµ ∏p su†tcµng lÌn n™n trπng th∏i vĂt ch†t cÒa bao Manti c„ s˘ thay ƯÍi vµ kh´ngƯĐng nh†t
n Quan s∏t h◊nh 8.2 vµ bªng ki’n th¯c Ư∑ h‰c, cho bi’t s˘ kh∏c nhau v“ ƯỈ dµy vµ t›nh ch†t cÒa c∏c t«ng trong lÌp Manti.
H◊nh 8.3 - V· Tr∏i ߆t Thπch quy”n
Trang 37V· Tr∏i ߆t vµ ph«n tr™n cÔng cÒa lÌp Manti (Æ’n ÆÈ s©u kho∂ng
100 km) Æ≠Óc c†u tπo bÎi vÀt ch†t Î trπng th∏i c¯ng, ng≠Íi ta g‰i chÛng
lµ thπch quy”n Thπch quy”n di chuy”n tr™n mÈt lÌp m“m, qu∏nh dŒo quy”n m“m cÒa bao Manti, nh≠ c∏c m∂ng nÊi tr™n m∆t n≠Ìc
-Quy”n m“m cÒa bao Manti c„ ˝ ngh‹a lÌn ÆËi vÌi v· Tr∏i ߆t ß©y
lµ n¨i t›ch tÙ vµ ti™u hao nguÂn n®ng l≠Óng b™n trong, sinh ra c∏c hoπtÆÈng ki’n tπo lµm thay ÆÊi c†u trÛc b“ m∆t Tr∏i ߆t nh≠ h◊nh thµnhnh˜ng dπng Æfia h◊nh kh∏c nhau, c∏c hi÷n t≠Óng ÆÈng Ɔt, nÛi lˆa
1.Tr◊nh bµy h‰c thuy’t v“ s˘ h◊nh thµnh Tr∏i ߆t cÒa §t-t´ Xmit.
2.LÀp b∂ng so s∏nh Æ∆c Æi”m c∏c lÌp cÒa Tr∏i ߆t.
C¢U HìI VÄ BÄI TÜP
Trang 38THUY⁄T KI⁄N TÑO MÅNG
VÜT LIåU CƒU TÑO TRÉI ߃T
I - Thuy’t ki’n tπo m∂ng
Thuy’t ki’n tπo m∂ng hi÷n nay Æ≠Óc x©y d˘ng tr™n c¨ sÎ ti’p nËi
“Thuy’t tr´i lÙc Æfia” tr≠Ìc Æ©y cÒa nhµ Æfia - vÀt l› ng≠Íi ߯c A.V™-gh™-ne(1880 - 1930) Theo “Thuy’t tr´i lÙc Æfia”, Tr∏i ߆t Æ∑ c„ lÛc lµ mÈt ÆπilÙc duy nh†t ; v“ sau, bfi g∑y vÏ vµ t∏ch ra thµnh nhi“u ph«n lÙc Æfia,qu«n Æ∂o rÂi di chuy”n, tr´i dπt thµnh nh˜ng bÈ phÀn ri™ng bi÷t.A.V™-gh™-ne x©y d˘ng gi∂ thuy’t cÒa ´ng d˘a tr™n nh˜ng quan s∏t v“s˘ ®n khÌp cÒa bÍ Æ´ng c∏c lÙc Æfia Bæc M‹, Nam M‹ vÌi bÍ t©y lÙc Æfia
∏ - ¢u, lÙc Æfia Phi v“ c∏c m∆t h◊nh th∏i, Æfia ch†t vµ di t›ch ho∏ thπch,nh≠ng ch≠a c„ Æ«y ÆÒ nh˜ng c®n c¯ khoa h‰c Sau nµy, c∏c nhµ khoah‰c Æ∑ d˘a vµo nh˜ng k’t qu∂ nghi™n c¯u mÌi Æ” bÊ sung gi∂ thuy’t cÒaA.V™-gh™-ne vµ x©y d˘ng n™n “Thuy’t ki’n tπo m∂ng”
Theo thuy’t ki’n tπo m∂ng, nguy™n nh©n cÒa c∏c hi÷n t≠Óng ki’ntπo, ÆÈng Ɔt, nÛi lˆa lµ do hoπt ÆÈng chuy”n dfich mÈt sË m∂ng ki’ntπo lÌn cÒa v· Tr∏i ߆t
H◊nh 9.1 - C∏c m∂ng ki’n tπo cÒa thπch quy”n
Bµi 9
Trang 39Thπch quy”n Æ≠Óc c†u tπo bÎi mÈt sË m∂ng ki’n tπo nªm k“ nhau.C∏c m∂ng nµy nhã, nÊi tr™n lÌp vÀt ch†t qu∏nh dŒo thuÈc t«ng tr™n cÔngcÒa bao Manti vµ di chuy”n mÈt c∏ch chÀm chπp.
n D˘a vµo h◊nh 9.1, k” t™n b∂y m∂ng ki’n tπo lÌn cÒa thπch quy”n.
ßa sË c∏c nhµ khoa h‰c cho rªng, thπch quy”n Æ≠Óc c†u tπo bÎi 7m∂ng lÌn vµ mÈt sË m∂ng nh· MÁi m∂ng ki’n tπo nµy th≠Íng gÂm c∂ph«n lÙc Æfia vµ ph«n Æ∏y Æπi d≠¨ng, nh≠ng c„ m∂ng chÿ c„ ph«n Æπid≠¨ng nh≠ m∂ng Th∏i B◊nh D≠¨ng (h◊nh 9.1)
Trong khi di chuy”n c∏c m∂ng ki’n tπo c„ th” x´ vµo nhau ho∆c t∏ch
xa nhau
n D˘a vµo c∏c h◊nh 9.2 vµ 9.3, tr◊nh bµy s˘ chuy”n dfich cÒa c∏c m∂ng ki’n tπo vµ k’t qu∂ cÒa s˘ chuy”n dfich Æ„.
H◊nh 9.2 - Hai m∂ng ki’n tπo x´ vµo nhau H◊nh 9.3 - Hai m∂ng ki’n tπo t∏ch xa nhau
Khi hai m∂ng lÙc Æfia chuy”n dfich x´ vµo nhau, Î chÁ ti’p xÛc cÒachÛng (ven bÍ c∏c m∂ng) Æ∏ sœ bfi nän äp, dÂn lπi vµ nh´ l™n, h◊nh thµnhc∏c d∑y nÛi cao, sinh ra ÆÈng Ɔt, nÛi lˆa, V› dÙ : D∑y nÛi Hi-ma-lay-aÆ≠Óc h◊nh thµnh do m∂ng †n ßÈ - §-xtr©y-li-a x´ vµo m∂ng ¢u - ∏ Khi hai m∂ng t∏ch xa nhau, Î c∏c v’t n¯t t∏ch d∑n, macma sœ trµol™n, tπo ra c∏c d∑y nÛi ng«m, kÃm theo hi÷n t≠Óng ÆÈng Ɔt ho∆c nÛilˆa nh≠ tr≠Íng hÓp sËng nÛi ng«m gi˜a ßπi T©y D≠¨ng
Nh◊n chung, vÔng ti’p xÛc cÒa c∏c m∂ng ki’n tπo lµ nh˜ng vÔng b†t
Ên, th≠Íng c„ c∏c hoπt ÆÈng ki’n tπo x∂y ra, kÃm theo lµ hi÷n t≠ÓngÆÈng Ɔt, nÛi lˆa
Trang 40Kho∏ng vÀt vµ Æ∏ lµ nh˜ng vÀt li÷u c†u tπo n™n v· Tr∏i ߆t.
1 Kho∏ng vÀt
Kho∏ng vÀt lµ nh˜ng ƨn ch†t ho∆c hÓp ch†t ho∏ h‰c t˘ nhi™n, xu†t hi÷n do k’t qu∂ hoπt ÆÈng cÒa nh˜ng qu∏ tr◊nh l› - ho∏ kh∏c nhaux∂y ra trong v· Tr∏i ߆t ho∆c tr™n b“ m∆t Tr∏i ߆t
Trong thi™n nhi™n, Æa sË kho∏ng vÀt Î trπng th∏i ræn vµ c„ Æ∆c t›nh l› ho∏ ri™ng bi÷t (thµnh ph«n c†u tπo, mµu sæc, ÆÈ c¯ng, tÿ tr‰ng ) C∏ckho∏ng vÀt lµ c∏c ƨn ch†t nh≠ vµng, kim c≠¨ng ho∆c c∏c hÓp ch†tnh≠ canxit, thπch anh, mica
lµ loπi Æ∏ r†t c¯ng, gÂm nhi“u loπi nh≠ Æ∏ granit, Æ∏ badan Î n≠Ìc tac„ nhi“u khËi nÛi Æ∏ macma lÌn nh≠ Tam ß∂o, Hoµng Li™n S¨n, Bπch M∑
ß∏ tr«m t›ch Æ≠Óc h◊nh thµnh trong c∏c mi“n trÚng, do s˘ læng tÙ vµnän ch∆t c∏c vÀt li÷u vÙn nh· nh≠ sät, c∏t, s·i, cuÈi vµ x∏c sinh vÀt.ß∆c Æi”m cÒa Æ∏ nµy lµ c„ ch¯a ho∏ thπch vµ c„ s˘ ph©n lÌp ß∏ tr«mt›ch gÂm Æ∏ v´i, Æ∏ sät, Æ∏ phi’n, c∏t k’t, c∏c loπi than
ß∏ bi’n ch†t Æ≠Óc thµnh tπo tı Æ∏ macma ho∆c Æ∏ tr«m t›ch bfi bi’nÆÊi t›nh ch†t (thµnh ph«n ho∏ h‰c, c†u trÛc ) do t∏c ÆÈng cÒa nhi÷t, ∏psu†t ß∏ bi’n ch†t gÂm Æ∏ g¨nai, Æ∏ hoa, Æ∏ phi’n mica
1.Tr◊nh bµy thuy’t ki’n tπo m∂ng So s∏nh k’t qu∂ mÈt sË ki”u chuy”n dfich cÒa c∏c m∂ng
2.C∏c Æ∏ : macma, tr«m t›ch, bi’n ch†t Æ≠Óc h◊nh thµnh nh≠ th’ nµo ? N™u Æ∆c t›nh cÒa tıng nh„m Æ∏ Æ„.
3.Thu thÀp mÈt sË m…u Æ∏ Î Æfia ph≠¨ng vµ n™u c´ng dÙng cÒa chÛng.
C¢U HìI VÄ BÄI TÜP