Phong cách nghệ thuật thơ văn công hùng

Tìm hiểu phong cách nghệ thuật của một tác giả thực chất là tìm hiểu cái bản sắc riêng, tìm hiểu những cống hiến nghệ thuật mà nghệ sĩ đó đóng góp cho văn học, xác định cách nhìn cuộc số

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trên một đất nước thi ca như ở Việt Nam ta thì việc sáng tác thơ có thể ví như một mạch nước ngầm không bao giờ cạn kiệt Mạch ngầm đó chứa đựng một lượng không nhỏ những khoáng chất giá trị làm nên sự giàu có của văn hóa

- văn học dân tộc

Một nền văn học không bắt rễ từ một nền tảng triết học cơ bản thì sẽ đi đến chỗ thiếu khám phá, thiếu chiều sâu tư tưởng Nó sẽ không sản sinh ra nhiều tài năng Triết luận - thế sự về cái ngày hôm nay đang từng ngày từng giờ thay đổi Thế giới của cái ngày hôm nay biến ảo đa đoan và cõi nội tâm của con người cũng tràn ngập những khoảng tối sáng lẫn lộn Đi theo hướng này, nhà văn đã khước từ việc hòa mình vào dòng chảy tuôn trào của cái tôi cảm xúc để

có một cái nhìn tỉnh táo trước những mâu thuẫn, xung đột và giằng xé của thời đại và trong tâm tư tình cảm con người

Phương tiện biểu hiện của tư duy nghệ thuật là ngôn ngữ, nhờ có ngôn ngữ người nghệ sĩ có thể bày tỏ tình cảm, cảm xúc của mình, thông qua trí tưởng tưởng phong phú và sự liên tưởng tinh tế người nghệ sĩ đã sáng tạo ra những hình tượng, biểu tượng mới Tư duy nghệ thuật luôn thăng hoa cùng những tài năng biết cảm nhận một cách nhạy bén đời sống, biết nắm bắt tinh thần thời đại, biết dự báo tương lai Vì vậy, tư duy nghệ thuật gắn liền với quá trình sáng tác, bị chi phối bởi tư tưởng, quan niệm của từng nhà văn, từng thời đại Đồng thời, nó cũng thể hiện cách nhìn, cách khái quát hiện thực riêng của nhà văn, thể hiện bản sắc, cá tính sáng tạo của nhà văn Ở một góc độ nào đó, tư duy nghệ thuật có sự giao cắt và làm nên phong cách nghệ thuật của nhà văn Tìm hiểu phong cách nghệ thuật của một tác giả thực chất là tìm hiểu cái bản sắc riêng, tìm hiểu những cống hiến nghệ thuật mà nghệ sĩ đó đóng góp cho văn học, xác định cách nhìn cuộc sống, cách xây dựng một thế giới nghệ thuật độc đáo, riêng biệt thể hiện trong các hệ thống cảm hứng, nhân vật, ngôn từ Nghiên cứu phong cách nghệ thuật, còn là việc tìm hiểu vẻ đẹp thẩm mĩ độc đáo của tác giả trong tiến trình văn học nói chung Qua đó, nó góp phần khẳng định những tài

năng nghệ thuật trên con đường phát triển vừa phong phú, vừa đa dạng của lịch sử văn học

Văn Công Hùng là một nhà thơ tiêu biểu trưởng thành trong phong trào thơ sau thập kỷ tám mươi ở Tây Nguyên Vượt qua những dòng thơ dễ dãi, “ngòn ngọt” của một thời, ông đã tìm được một chất thơ mới lạ với một bút pháp riêng, bằng một giọng điệu riêng Cùng với sự thay đổi của đời sống, ta có thể thấy thơ Văn Công Hùng đã và đang định hình một phong cách viết mới lạ buộc người đọc phải thay đổi chính mình, trước hết là về cách đọc và cảm nhận thơ

Văn Công Hùng và phong cách nghệ thuật thơ Văn Công Hùng gây hứng thú cho nhiều bạn đọc yêu thơ và các nhà nghiên cứu thơ Tuy nhiên, các nghiên cứu chỉ mới dừng lại ở mức độ những bài phê bình ngắn về một phương diện hay những cảm nhận chung về một tập thơ hoặc một bài thơ trên các trang báo và mạng xã hội chứ chưa thành một hệ thống mang tính chất tổng hợp những vấn đề thi pháp hình thành phong cách nghệ thuật thơ Văn Công Hùng

Vì vậy, việc thực hiện đề tài: “Phong cách nghệ thuật thơ Văn Công Hùng”

2 Lịch sử vấn đề

Từ trước đến nay, số lượng công trình nghiên cứu về thơ Văn Công hùng

không nhiều Năm 2012, Nguyễn Thị Vân Dung với công trình Thế giới nghệ thuật thơ Văn Công Hùng, đã tập trung tìm hiểu trên các cấp độ: quan niệm

nghệ thuật và hành trình sáng tạo, hình tượng cái tôi trữ tình và một số phương thức biểu hiện nổi trội trong thế giới thơ Văn Công Hùng ở giai đoạn 1992 –

2010 Công trình này đã cung cấp một cái nhìn tương đối toàn diện và khoa học

về những đặc điểm nổi bật trong thế giới nghệ thuật thơ Văn Công Hùng Từ

đó, tác giả khẳng định những đóng góp tích cực của Văn Công Hùng trong quá

trình hiện đại hóa thơ ca Việt Nam

Theo thống kê chưa đầy đủ của chúng tôi, đến thời điểm này đã có trên dưới bốn mươi bài viết về thơ Văn Công Hùng trên các báo và tạp chí Đó là những nghiên cứu có giá trị của Hồ Thế Hà, Phạm Phú Phong, Nguyễn Trọng Tạo, Phan Duy Đồng, Nguyễn Thanh Mừng, Nguyễn Thị Anh Đào, Thuận Nghĩa, Chử Anh Đào, Thu Loan, Tạ Văn Sỹ… Nhìn chung các tác giả đều đánh giá cao thơ Văn Công Hùng, khẳng định giọng thơ và vị trí thơ rất riêng của ông Thơ ông có nét giản dị của cuộc sống đời thường mà lại đậm chất suy nghĩ, chất trí tuệ Để thấy rõ hơn quá trình phát triển và đánh giá thơ Văn Công Hùng, ở phần này chúng tôi lược khảo vấn đề theo các tiêu chí, phạm vi nghiên cứu sau đây:

2.1 Những bài bình luận, nhận định, đánh giá về các tập thơ của Văn Công Hùng

Trong lời tựa tập Bến đợi, Nguyễn Trọng Tạo đã viết: “Gặp gỡ thường tạo

nên cảm hứng tức thì choáng ngợp Biệt ly lại bàng hoàng trước bao kỷ niệm thân quen Cả hai trạng huống này đều là cái nguyên thủy để khởi lên hồn thơ vốn ẩn chứa ở mỗi người Hai trạng huống nên thơ ấy đều có ở Văn Công Hùng khi anh biệt xa quê hương Thừa Thiên Huế để đến với núi non Tây Nguyên hùng vĩ - quê hương mới của anh Thật may mắn cho một người làm thơ có cả hai quê: có quê mới để thương, có quê cũ để nhớ” [39, 02]

Cũng đọc Bến đợi nhưng nhà lý luận phê bình Phạm Phú Phong lại có một

đánh giá khác: “Văn Công Hùng đến với thơ như một lữ hành đơn độc, khó nhọc, lầm lũi ngày nào đến với núi rừng Tây Nguyên Càng đi càng thấy xa, thấy mịt mù mưa bụi Ở phía chân trời xa tắp kia còn có những giọt nắng vàng đọng lại, hắt sáng lên như thôi thúc gọi mời Thơ anh là những giọt mưa rả rích rơi không hàng không lối, đọng lại trên trang giấy, đọc lên mới thành thơ, thành hơi thở của đời sống, tiếng nói của tri âm Nếu không sợ nói quá lời, ở thế hệ những người làm thơ sau 1975 trên dải đất Tây Nguyên, Văn Công Hùng là một trong những người gây cho người đọc một ấn tượng khó quên Người làm thơ vốn là người giàu có trong tâm hồn, cứ rút tỉa từng mảnh nhỏ dâng hiến cho đời mà không thu lại được gì” [39, 49]

Nguyễn Thanh Mừng, đọc tập Hát rong đã khám phá ra một đặc điểm

tiêu biểu cho sáng tác của Văn Công Hùng qua tập thơ này: “Tiếng hát rong trong thơ Văn Công Hùng dù thất ngôn hay ngũ ngôn, dù lục bát hay tự do đều chung một mạch nguồn, nhất quán cất lên, mặc sương mặc gió, mặc nắng mặc mưa… Ẩn sau tiếng hát là một trái tim nồng nàn, dù phiêu lãng trên áng mây cao, vẫn hôi hổi bầu máu trần gian tục lụy Một trái tim ở tình thế nào vẫn căng đầy, roi rói: “Nước hồ đầy mà khát thì vẫn khát, cơn khát từ tiền kiếp đốt cháy mặt đường anh thập thững bên em Những cơn gió xanh những cơn gió trắng, cơn gió nào mát ở phía sau lung, chỉ có đơn độc một con đường mà đi

đi mãi… Trên con đường tìm tòi và khám phá, tôi tin người lữ hành hát rong ấy không bao giờ đơn độc”” (Nguyễn Thanh Mừng) [58, 35 - 49]

Sau Hát rong là Hoa tường vi trong mưa “Tập thơ đầy đặn và bề thế

những chặng đường của đi và về, của nghĩ và cảm, của mê đắm và tỉnh thức, của tiễn đưa và sum họp, của ký ức và dự cảm, của khoảnh khắc và muôn

trùng, của bất chợt và vĩnh viễn… Tôi đọc đi đọc lại bài thơ Hoa tường vi

trong mưa, bài thơ làm tựa cho cả tập 62 bài, nghe rất nhiều âm thanh vừa

buốt xói vừa rộn rã, vừa ào ạt, vừa tinh nhạy” [59, 88 - 91]

Tiếp tục đến với Gõ chiều vào bàn phím, Nguyễn Thị Anh Đào viết: “Thơ

Văn Công Hùng mang đậm nét tính cách của anh, có chút dí dỏm nhưng lại đằm sâu nỗi buồn… Gõ chiều vào bàn phím là tập thơ dày công sáng tạo và

chắt lọc của Văn công Hùng… mang lại cho người đọc một cảm giác muốn được khám phá ngôn ngữ để đi đến tận cùng vẻ đẹp của văn chương”[15]

Nguyễn Thị Anh Đào trong bài viết Đọc tập thơ Gõ chiều vào bàn phím của

Văn Công Hùng đã viết: “Văn Công Hùng lại chọn cho mình cách đi mà có thể không giống bất cứ ai Đó là cách tự khẳng định mình bằng chính những năng lực nội tại và một tâm hồn giàu lòng nhân ái Một số tác phẩm của ông để lại dấu ấn

trong lòng bạn đọc như những tập thơ: Bến đợi, Hoa tường vi trong mưa, Hát

rong, Ngựa trắng bay về, Gõ chiều vào bàn phím, Lời Vĩnh cửu, tập tản văn và

ký sự Mắt cao nguyên Có một Văn Công Hùng đầy lãng mạn trong những câu

thơ như cứa ra từ máu anh như gọt giũa từ nhiều những lớp cắt thời gian để rồi

một ngày từ đầu ngọn bút thơ cứ tuôn tràn với nhiều cung bậc Anh đắm say với tình yêu quê hương với người một cảnh hai quê với hình ảnh mẹ em bạn bè con gái Tất cả xâu chuỗi lại và hình thành nên một vòng cung số phận Thơ và đời cứ khắc khoải trong thơ anh như có cái gì đó anh muốn mà chưa bao giờ với tới như những nỗi thất vọng mang vòng kim cố quấn chặt vào nghiệp văn của anh Đôi khi tình cảm của anh cứ òa vỡ vào những khoảng lặng tâm hồn đằm sâu” [15]

Đánh giá một cách tổng quan nhất về thơ Văn Công Hùng, đó là bài viết

“Văn Công Hùng – Những nẻo đường hát rong” của Hồ Thế Hà Tác giả viết:

“Có thể nói, đó là hành trình sáng tạo cần mẫn, không mệt mỏi của Hùng để kết tinh thành những hạt thi ca lấp lánh lời giải đáp về những điều lớn lao và vi diệu của cuộc sống và của chính cõi lòng thi nhân…Thơ Văn Công Hùng là sự hòa giải giữa chủ thể trữ tình và khách thể thẩm mỹ”…Đọc thơ Văn Công

Hùng, nhất là các tập về sau Hoa tường vi trong mưa, Gõ chiều vào bàn

phím, tôi nhận ra sự kết tinh thi sĩ ấy Chất triết lý và nghiệm sinh được tăng

cường… Thể thơ và tư duy thơ Văn Công Hùng không thuộc loại cách tân chạy theo mode đáng tránh như một số các nhà thơ khác Anh ưu tiên các thể thơ sở trường như lục bát, năm chữ hoặc thơ tự do được phân chia theo khổ 4 câu hoặc theo đoạn dài ngắn khác nhau, nhưng luôn tuân thủ theo nhịp cảm xúc và tâm trạng tự nhiên Chính điều đó đã tạo ra tính nhạc đa dạng trong thơ Văn Công Hùng” [30]

Nhà thơ Thu Loan trong công trình Đề tài nghiên cứu lịch sử văn học Gia Lai giai đoạn 1945 – 2008 có viết: “Thơ Văn Công Hùng có giọng mềm mại, giàu nhạc điệu…Tác giả sử dụng nhiều từ ngữ ở cấp độ cao, hình ảnh mới lạ, dồn dập, liên tiếp trong mỗi câu thơ, mỗi bài thơ…có sự lung linh, nhiều màu sắc, hình ảnh Nhiều câu thơ trong trẻo, nhiều nỗi niềm khắc khoải ngân lên, thiết tha cháy, thiết tha gửi tới người đọc vô vàn sự cuống quýt, những đắm say thăm thẳm, những mỏng manh, nhẹ nhàng của một trái tim dễ rung rung, dễ bùng nổ, dễ say sưa đến tận cùng” [49, 122 - 123]

Nhận xét về Đêm không màu, Thuận Nghĩa viết: “Cảm nhận đầu tiên của

Đêm không màu là sự đằm thắm và độ chín của Văn Công Hùng Chứng tỏ

anh đã đi qua sự bồng bột và sôi nổi của thời trai trẻ… Sức cuốn hút của tập thơ là những đột phá ngôn ngữ và cấu tứ từ “sắc màu cuộc sống” hiện đại… Đọc bài nào cũng óng ả màu sắc rất hoành tráng” [61]

Với Lục bát Văn Công Hùng thì: “Văn Công Hùng trong thế giới Lục bát

của riêng anh thường hay… “lơ ngơ”, cái lơ ngơ lạc ra khỏi nhưng toan tính bon chen Có lẽ, lúc ấy con người ta mới tinh tường, mới gặp được những vẻ đẹp thuần khiết trong những điều dung giản như một vạt hoa mua Anh lựa chọn giữ lại những cái cũ linh diệu chỉ ở mức độ “ôn cố” và chủ động kiềm chế cái chất đương đại vừa vặn ở mức độ “tri tân” Cho nên, khi tôi viết bài trao đổi nhỏ này - dù thấy rõ mồn một màu thơ riêng chỉ có ở nét thơ của thi nhân

họ Văn, dù rất muốn đặt tên cho phong thể “Lục bát Văn Công Hùng” Nhưng rồi không thể gọi tên - chỉ còn biết níu vào một câu thơ của anh để mà tạm gọi: Lục Bát Văn Công Hùng - “rơi ngang một giọt không tên” Trong cách cảm hiểu hời hợt của cá nhân tôi - lục bát Văn Công Hùng là… một nàng Lục bát mung miêng - không tên như thể có tên lâu rồi.” [09]

Tập thơ Vòm trời khác của Văn Công Hùng được đánh giá: “Đã mang lại

nhiều nét mới với chiều sâu nội dung tạo ra sự ấn tượng, khẳng định những giá trị hiện hữu của thơ, đáng để người yêu thơ tìm đọc…Thơ Văn Công Hùng nhẹ nhàng nhưng để lại trong lòng người đọc nỗi xao xuyến ngay cả khi đã gấp sách lại… Thơ của Văn Công Hùng đa nghĩa, thoạt đọc có những bài không dễ hiểu nhưng càng ngẫm càng thấy thơ anh sâu và đầy ẩn ý Những trang thơ mang nhiều nét trừu tượng không dễ hóa giải ngay từ đầu cũng vì thế càng đọc thơ anh càng thấy tò mò, thú vị Hồn ta bị cuốn hút vào “ma trận chữ”, bắt buộc trí óc không ngừng phải phân tích, nhận định để khám phá hồn thơ anh” [41]

Nguyễn Thị Vân Dung trong công trình Thế giới nghệ thuật thơ Văn Công Hùng đã đánh giá: “Trong suốt hành trình nghệ thuật, thơ ông đã định hình và thể hiện sự tìm tòi rất rõ Đó là sự kết tinh những cảm xúc và những ấn tượng trong cuộc đời Tất cả, hội tụ và từng bước thăng hoa, tạo cho thơ ông ngày càng có chiều sâu Trải qua thời gian, ông đã tạo cho thơ mình một chỗ đứng

vững vàng trong lòng bạn đọc Có được thành tựu nghệ thuật đó, chính bởi ông

đã xác lập cho mình một quan niệm đúng đắn về sứ mệnh của thi ca và vai trò của thi sĩ Hành trình cuộc sống và hành trình sáng tạo của Văn Công Hùng luôn tuân thủ những quan niệm nói trên, thông qua việc giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa chủ thể thẩm mỹ và khách thể thẩm mỹ để tạo nên cá tính sáng tạo và cao hơn là thi pháp cá nhân” [13, 63 ]

2.2 Những bài bình luận, nhận định, đánh giá về những bài thơ của Văn Công Hùng

Nhà lý luận phê bình Hồ Thế Hà đọc bài thơ Mùa thu như thể nắng vàng

trôi qua của Văn Công Hùng, đã nhận xét: “Bài thơ theo thể lục bát, nhịp điệu

quen thuộc, có vài chỗ phá cách để tránh đơn điệu; có ngắt, xuống dòng, chỗ dừng (césur), có đồng hiện, hoài vãng, có hiện thực… để tạo ra những phức điệu, phức cảm làm đẹp hồn thơ và hấp dẫn quá trình tiếp nhận của người đọc”

[49, 53]

Còn Phạm Phú Phong khi đọc Thơ tiễn mùa thu của Văn Công Hùng đã

viết: “Có những câu thơ hay, tạo nên những hình tượng thơ đẹp, mang dấu ấn phát hiện của tác giả như “chiếc thuyền neo chênh chếch giữa trăng vàng”…

Cả bài thơ, chỉ có một chữ đầu của câu là viết hoa, các câu khác viết thường, tạo cho cảm xúc liền mạch từ đầu đến cuối, câu thơ tám chữ, tạo nhịp thơ nhanh, khỏe khoắn, nâng cảm xúc tràn trề Giọng điệu; tâm hồn anh vì thế luôn mới mẻ… Nếu được chọn một nhà thơ “top ten” các nhà thơ tiêu biểu cho Tây Nguyên hôm nay, trong đó có Văn Công Hùng” [70, 238]

Đọc bài thơ Có một thời lưu luyến, Chử Anh Đào viết: “Có lẽ xuất phát

từ cảm xúc chân thành nhất từ một kỷ niệm luôn hôi hổi như một món nợ với bạn bè, với tuổi trẻ nên tác giả đã viết rất nhanh, bằng lời lẽ rất giản dị, không cần sự trợ giúp của các kỹ xảo, các từ ngữ bóng bẩy để viết nên bài thơ này Bài thơ trữ tình như một câu chuyện ngắn gọn, súc tích, có sức dồn nén cao, có thể đem kể cho nhau nghe mỗi khi bạn bè gặp lại” [14, 07]

Với Trong mưa của Văn Công Hùng, Phan Duy Đồng khi đọc xong đã

viết những cảm nhận rất cô đọng: “Thơ Văn Công Hùng có sức ám ảnh bạn

đọc Và bạn đọc như muốn cùng anh đi về phía “dốc mong manh” [18, 05]

Ngoài ra trên mạng Iternet còn có nhiều nhận xét về thơ Văn Công Hùng

như: “Văn Công Hùng có cái duyên của dòng máu cha Thừa Thiên Huế, cái uy của dòng máu mẹ Ninh Bình, cái hài hước gân guốc của người làm thơ sống nơi miền nắng gió Tây Nguyên… Thơ anh lại trầm buồn và sâu lắng bởi nhiều chiêm nghiệm và ký ức” (Trần Hoàng Thiên Kim) [43]

Trong bài viết “Văn Công Hùng - nỗi buồn loãng cả cơn say”, Tạ Văn Sỹ

đã khẳng định: “Như bao người khác, Văn Công Hùng cũng nhiều lần viết về những nỗi buồn muôn thuở của con người Nhưng lạ lắm, tất cả những khi có dính dáng đến buồn bao giờ Văn Công Hùng cũng dùng ngay một câu, một từ hay một hình ảnh nào đó làm cho người đọc bị dội ngược lại, bị hắt toẹt ra ngoài cái cảm xúc ngỡ như đang trên đà đi đến độ buồn da diết, sâu sắc lắm! Văn Công Hùng đang là cây bút sung sức của Gia Lai nói riêng và khu vực Tây nguyên nói chung, với tài lực, tiềm lực và bút lực ấy bạn đọc sẽ còn được đón đọc ở anh những sáng tạo khác bay bổng và đằm sâu hơn nữa” [77]

Ngoài ra, còn một số bài viết khác về thi ca của Văn Công Hùng như: “Có

một người xa quê đi hát rong”, Hương Giang, báo Văn nghệ số 7/1993 “Hát rong”, báo Nhân dân, ngày 26/11/1999; “Mười tám với khoảnh khắc trái tim thi sĩ”, Vũ Thu Huế, báo Gia Lai 04/11/2000; “Có một thuở tường vi”, Nguyễn Thánh Ngã, báo Lâm Đồng, thứ 7, tháng 9/2003; “Nhà thơ Văn Công Hùng, người rong chơi phố núi”, Nguyễn Yên Thi, báo Người Lao động, 26/7/2003

Trong quá trình khảo sát và điểm qua một số công trình nghiên cứu thơ Văn Công Hùng, chúng tôi nhận thấy: Việc xem xét đánh giá thơ Văn Công Hùng, hầu hết là những bài đánh giá mang tính tổng quan về thơ ông, đều có điểm chung là sự kính trọng đối với nhân cách thơ bên cạnh sự khai mở về thi pháp và

tư tưởng của nhà thơ trong đời sống thi ca đương thời Những bài nghiên cứu, đánh giá, bài viết này có quy mô vừa và nhỏ, chỉ giới hạn trong một bài báo và phạm vi bao quát cũng rất hạn chế, chỉ mới đánh giá về một tập thơ hay một phẩm chất nào đó trong hồn thơ của ông, thường thiên về cảm xúc hay ở dạng lời bạt, lời

tựa Đã có luận văn thạc sĩ nghiên cứu về thơ ông Thế giới nghệ thuật thơ Văn

Công Hùng của Nguyễn Thị Vân Dung nhưng cũng chỉ tiếp cận theo hướng thi

pháp học Công trình nghiên cứu này cũng bước đầu hé lộ ra những chân trời trong thơ Văn Công Hùng Đó là những ý kiến vô cùng quý giá mà người viết có được để làm tiền đề và mở đường trong việc triển khai các nội dung của đề tài luận văn này Tuy nhiên, vẫn chưa có công trình nào khai thác phong cách nghệ thuật thơ Văn Công Hùng qua toàn bộ sáng tác thơ của ông từ trước đến nay Vì

vậy, nghiên cứu phong cách nghệ thuật thơ Văn Công Hùng cho đến nay, vẫn là

một vấn đề mới mẻ, hấp dẫn, có sức thu hút lớn đối với tất cả những ai yếu mến thơ ông trong suốt thời gian qua

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng chính của luận văn là đặc điểm phong cách thơ Văn Công Hùng thông qua đặc điểm nổi bật về nội dung là triết luận về cái đẹp và bản sắc riêng

về hình thức như ngôn từ, kết cấu, thể loại

Về phạm vi khảo sát, luận văn nghiên cứu thơ Văn Công Hùng qua các tập thơ đã được xuất bản.:

- Bến đợi (1992), Hội văn học nghệ thuật Gia Lai

- Hát rong (1999), Nhà xuất bản Đà Nẵng

- Hoa tường vi trong mưa (2003), Nhà xuất bản Đà Nẵng

- Gõ chiều vào bàn phím (2007), Nhà xuất bản Hội Nhà văn

- Đêm không màu (2009), Nhà xuất bản Hội Nhà văn

- Lục bát Văn Công Hùng (2010), Nhà xuất bản Hội Nhà văn

- Vòm trời khác (2012), Nhà xuất bản Hội Nhà văn

- Cầm nhau mà đi (2016) , Nhà xuất bản Hội Nhà văn

Ngoài ra, chúng tôi cũng tham khảo những tác phẩm của nhà thơ Văn Công Hùng ở thể loại khác như tiểu luận phê bình, chân dung văn học và thơ của một số nhà thơ khác để có sự so sánh, đối chiếu cần thiết

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích, hệ thống

Qua việc phân tích tác phẩm thơ cụ thể, phân tích những biểu hiện nghệ thuật cụ thể chúng tôi tìm ra những nét đẹp đặc biệt, thường xuyên xuất hiện,

có tính tương đối bền vững của thơ Văn Công Hùng Từ đó, chúng tôi cố gắng gọi tên những nét riêng đó và đưa chúng vào một chỉnh thể lôgic, thống nhất

- Phương pháp so sánh

Việc so sánh thơ Văn Công Hùng và các nhà thơ khác chắc chắn sẽ mang lại cái nhìn khách quan về tính độc đáo, riêng biệt của thơ ông

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành

Đặt thơ Văn Công Hùng trên nhiều bình diện khác nhau để nghiên cứu, chúng tôi mong nhìn thấy vẻ đẹp trọn vẹn của phong cách thơ ông Cụ thể, ở luận văn này chúng tôi đặt thơ ông trong cái nhìn mang tính mỹ học (chủ yếu ở quan niệm về cái đẹp) và cái nhìn của văn hóa học (chủ yếu ở phương diện đời sống xã hội) để làm nổi bật tính triết lý trong thơ Văn Công Hùng Ngoài ba phương pháp chính trên, chúng tôi còn sử dụng bổ sung thêm thao tác thống kê, phân loại và áp dụng cách phân tích thi pháp học

5 Đóng góp của luận văn

Tìm hiểu phong cách thơ Văn Công Hùng trên các phương diện nội dung

và nghệ thuật, qua đó, chúng tôi xác định những đóng góp của nhà thơ đối với nền thơ Việt Nam hiện đại

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn được triển khai qua 3 chương:

Chương 1: Cơ sở nghiên cứu phong cách nghệ thuật và phong cách nghệ thuật thơ Văn Công Hùng(20 trang)

Chương 2: Phong cách nghệ thuật thơ Văn Công Hùng nhìn từ góc độ triết

luận về cái đẹp và đời sống (36 trang)

Chương 3: Phong cách nghệ thuật thơ Văn Công Hùng nhìn từ góc độ

ngôn ngữ, thể loại, kết cấu (30 trang)

Chương 1

CƠ SỞ NGHIÊN CỨU PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT VÀ PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT THƠ VĂN CÔNG HÙNG 1.1 Cơ sở nghiên cứu phong cách nghệ thuật

Khi nói đến khái niệm phong cách là nói đến một vấn đề phức tạp bởi từ trước đến nay chúng ta chưa đi tới một khái niệm phong cách thống nhất, chính

vì vậy có rất nhiều cách hiểu khác nhau về phong cách

Ban đầu, khái niệm phong cách xuất hiện trong các từ ngữ của một số ngôn ngữ trên thế giới Từ những nghĩa từ vựng cụ thể, dần dần khái niệm phong cách được hình thành trong các nghĩa chuyển của các từ đó, nhằm ám chỉ các đặc điểm cá tính sáng tạo của mỗi nhà văn

Thuật ngữ phong cách có nguồn gốc từ tiếng Hi Lạp cổ Người Hi Lạp dùng từ “Stylos” để chỉ một cái que đầu nhọn, đầu tù, người La Mã thì gọi là

“Stylus” cũng là để chỉ cái que đó nhưng đầu nhọn dùng để viết và đầu tù dùng

để xáo trên một tấm bảng nhỏ có xoa sáp Về sau người Pháp dùng từ “Style” nhưng ban đầu chỉ có nghĩa là nét chữ, sau dần có nghĩa là bút pháp với những đặc điểm ngôn ngữ và văn thể

Riêng trong lý luận văn học, khái niệm phong cách thường được dùng để chỉ hai loại hiện tượng: nhà văn (phong cách Xuân Diệu, phong cách Hàn Mạc Tử…) hoặc một trào lưu văn học nào đó (phong cách hiện thực, phong cách cổ điển…) Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu văn học thường hay nói đến phong cách nhà văn, nhà thơ

Trong thực tế, một số nhà nghiên cứu văn học đã trao cho khái niệm này

một nội hàm khá rộng Ví như Likhachop trong “Thi pháp văn học Nga cổ” đã

quan niệm rằng phong cách nghệ thuật là sự thống nhất của cảm hứng chung về hiện thực, bản chất của nhà văn và phương pháp sáng tác Trải qua một quá trình lâu dài của văn học và ngôn ngữ, khái niệm phong cách mới được hiểu và

sử dụng như ngày nay Còn Grigoorrian thì bảo rằng phong cách không phải mang trong mình nó thế giới quan, các thủ pháp nghệ thuật, khả năng nhận thức của nghệ sĩ về thời đại, dấu ấn của một dân tộc…

Giáo sư G.N Pospalôp trong Dẫn luận nghiên cứu văn học đã đưa ra một

cách nhìn hợp lý hơn về phong cách nghệ thuật Ông viết “Sự thống nhất thẩm

mỹ của mọi chi tiết hình tượng - biểu cảm của hình thức tác phẩm, phù hợp với nội dung của nó, đó là phong cách” [27, 176]

Sự xuất hiện của hàng loạt ý kiến về phong cách cá nhân nghệ sĩ trong lý luận Xô Viết những năm sáu mươi, bảy mươi của thế kỷ này nói lên rằng: phong cách là một khái niệm phức tạp Trong số đó, người ta thường nhắc đến

ý kiến của Viện sĩ Liên Xô M.B.Khrápchencô Nhà nghiên cứu này xem xét phong cách trong mối tương quan giữa hình thức và nội dung tác phẩm Giống như G.N Pospelôp cho rằng hình thức bao giờ cũng bộc lộ một nội dung tương ứng, hình thức không có giá trị tự phân, nó chỉ có ý nghĩa khi kết hợp nhuần nhuyễn, hợp lý với nội dung tư tưởng của tác phẩm

M.B.Khrápchencô khẳng định: “Phong cách được hiểu như cách biểu hiện

sự khai thác hình tượng đối với hiện thực, như cách biểu hiện sự tác động tư tưởng tình cảm, không thể đồng nhất với nội dung Trong việc xây dựng phong cách nghệ thuật không chỉ thể hiện về đặc thù những mặt nhất định của nội dung Cái mà người ta thường gọi là hình thức - ngôn ngữ nghệ thuật, cốt truyện, bố cục, nhịp điệu… tất cả những cái đó trong ý nghĩa chung của chúng

là thuộc về phong cách Nhưng ngoài cái đó ra, phong cách còn bao gồm cả những đặc điểm của sự thể hiện tư tưởng, đề tài, của sự khắc họa các nhân vật, những yếu tố âm điệu của tác phẩm nghệ thuật Đặc trưng của phong cách không phải là những yếu tố riêng lẻ này hay những yếu tố riêng lẻ khác của hình thức và nội dung mà là tính chất đặc biệt của sự “kết hợp” giữa chúng”

cơ bản, chúng ta có thể hiểu: phong cách chủ yếu và trước hết biểu hiện qua ý

thức nghệ thuật, qua cách nhìn, qua cách cảm nhận thế giới độc đáo của nhà

văn… Với cách quan niệm này, ta thấy theo Khrápchencô, phong cách nghệ thuật liên quan rất sâu đậm với nội dung tư tưởng tác phẩm

Cái mà tác giả này luôn chú ý là sự “kết hợp” một cách đặc biệt giữa hình thức và nội dung tác phẩm Bởi vì, phong cách không bao giờ được hình thành

từ những yếu tố riêng lẻ, tách rời Nghiên cứu về phong cách,

M.B.Khrápchencô cũng đề cập đến khả năng “thuyết phục độc giả” của nhà

văn Phương diện này rất gần với phạm vi nghiên cứu của lý thuyết tiếp nhận đang rộ lên trong những năm gần đây

Ở Việt Nam, khái niệm phong cách cũng được giới nghiên cứu văn học chú tâm giải thích và định nghĩa sao cho thỏa đáng Trong Giáo trình lý luận dành cho sinh viên Đại học sư phạm, Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng:

“Phong cách là tổng hòa những đặc điểm, cả về tư tưởng và nghệ thuật, nội dung và hình thức biểu hiện, quy định bản sắc độc đáo của nghệ sĩ” [48, 120] Giáo sư Phương Lựu cũng nhận thấy phong cách là “chỗ độc đáo mang phẩm chất thẩm mĩ cao được tính trong sự sáng tạo của nhà văn” [51, 178]

Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh còn quan niệm: “Khái niệm phong cách thực chất là một khái niệm chỉ “quan hệ” Nó trước hết được thể hiện ở hình thức nghệ thuật” Tuy nhiên, nhà nghiên cứu này chú ý nhấn mạnh mối quan hệ giữa phong cách và tư tưởng nghệ thuật: “Nhưng nếu không nắm được tính độc đáo của tư tưởng nhà văn và tác phẩm - ở đây là tư tưởng - nghệ thuật (Idéepoatstique) thì cũng khó quan niệm được phong cách một cách sâu sắc” [48, 76 - 77]

Từ góc độ nghiên cứu của phong cách học, Phan Ngọc đã trình bày cách hiểu của mình trong một tác phẩm nghiên cứu về Truyện Kiều Ông cho rằng

tìm hiểu phong cách là tìm hiểu những đóng góp riêng nghệ sĩ mà “trước đó không ai làm được và sau đó cũng khó ai làm được” [60, 9]

Khái niệm phong cách còn được đề cập qua các tài liệu lý luận thường

dùng trong nhà trường như: Nhà văn - Tư tưởng - Phong cách của Nguyễn Đăng Mạnh, Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều của Phan Ngọc, Một số vấn đề thi pháp học của Trần Đình Sử, Con mắt thơ của Đỗ Lai Thúy, Từ ký hiệu học đến ngôn ngữ học của Hoàng Trinh, Phong cách học tiếng Việt của Đinh Trọng Lạc và Nguyễn Thái Hòa, Văn học và học văn của

Hoàng Ngọc Hiến… Tất nhiên khi đề cập tới khái niệm này các tác giả thể hiện những cách hiểu khác nhau về phong cách nghệ thuật Chẳng hạn: Lê Bá Hán,

Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi quan niệm phong cách chỉ thuần túy được biểu hiện ở hình thức, qua hình thức tác phẩm; hay Phan Ngọc thì cho rằng

phong cách được biểu hiện cả ở nội dung lẫn hình thức: “Phong cách là một chỉnh thể nghệ thuật thống nhất các yếu tố nội dung và hình thức” Hay Từ điển văn học tập 2 cho rằng: Phong cách biểu hiện thành những đặc điểm hình thức

nhưng những đặc điểm này có nguồn gốc từ trong ý thức nghệ thuật của nhà văn nghĩa là hình thức phải mang tính nội dung Tuy mỗi người có các cách quan niệm khác nhau về phong cách nhưng nhìn chung đều thống nhất ở một điểm: Phong cách là bản sắc riêng, là thước đo tài năng và bản lĩnh của nhà văn trong sáng tạo nghệ thuật

Mối quan hệ qua lại này cho phép chúng ta đi từ văn bản nghệ thuật do nhà văn sáng tạo ra để chỉ ra đặc trưng phong cách nghệ thuật của nhà văn đó

“Đây là dấu ấn không thể nhầm lẫn và đặc thù của nhà văn trên mọi thứ anh ta sáng tạo Đây là thế giới của riêng anh ta chứ không phải của bất kỳ một ai khác Đây là một trong những điều phân biệt nhà văn này với nhà văn nọ (…) một nhà văn thì phải có cách nhìn đặc biệt nào đó về sự vật và phải in cách diễn đạt nghệ thuật lên cách nhìn đó” [60, 356]

Như vậy, hầu hết các nhà nghiên cứu văn học đều coi phong cách như là

sự độc đáo riêng biệt của nghệ sĩ thể hiện trong sáng tạo nghệ thuật Nói như vậy cũng có nghĩa là không phải bất cứ nhà văn nào cũng tạo được phong cách Không hiếm những tác phẩm vừa mới ra đời đã bị quên lãng và tác giả của nó

đã bị chìm khuất trong hàng triệu người bình thường khác Thời gian là thước

đo nghiêm ngặt nhất quy định sự tồn vong của tác phẩm

Theo nhà thơ Hoàng Trung Thông: “Phong cách và cá tính nhà văn không phải là cái gì khó hiểu Đó là biểu hiện của mỗi nhà văn trong khi xây dựng đề tài, nhân vật, trong khi vận dụng hình tượng nghệ thuật và ngôn ngữ văn học Mỗi nhà văn trong quá trình sáng tạo nghệ thuật phải tự tạo cho mình một phong cách riêng, một điệu cảm xúc riêng” [79, 14]

Phong cách được hiểu đó là sự những khám phá nghệ thuật mang tính cá nhân được hình thành những nét chủ đạo, lặp đi lặp lại trong sáng tác của một tác giả nào đó Phong cách nghệ thuật trước hết là hình thành từ cá tính sáng

tạo của tác giả nhưng cá tính sáng tạo chưa phải là phong cách Nhìn chung, khái niệm phong cách thường được định vị cho những nét nghệ thuật của những tác giả có đóng góp lớn, trong khi đó bất kỳ nghệ sĩ nào hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật cũng đòi hỏi cá tính sáng tạo riêng Và nó là “thước đo nghệ thuật” để khẳng định tài năng, vị trí nhà văn trên văn đàn

Chẳng hạn trong bài mở đầu có tựa đề Một thời đại trong thi ca, với con

mắt tinh đời của nhà phê bình văn học tài hoa và xuất chúng, tác giả Thi nhân Việt Nam đã khái quát về phong cách văn học của phong trào Thơ mới trong mười năm đầu (1932 - 1941) và phong cách nghệ thuật của một số nhà thơ mới

tiêu biểu như sau: “Một thời đại vừa chẵn mười năm… Tôi quả quyết rằng trong lịch sử thơ ca Việt Nam chưa bao giờ có một thời đại nào phong phú như thời đại này Chưa bao giờ người ta thấy xuất hiện cùng một lần một hồn thơ rộng mở như Thế Lữ, mơ màng như Lưu Trọng Lư, hùng tráng như Huy Thông, trong sáng như Nguyễn Bính, kì dị như Chế Lan Viên và thiết tha, rạo rực, băn khoăn như Xuân Diệu” [78, 25]

Ngày nay, phong cách không chỉ được dùng trong lĩnh vực văn học nghệ thuật mà còn được dùng phổ biến trên nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống

xã hội Nhưng dù ở lĩnh vực nào, phong cách bao giờ cũng là hệ thống những đặc điểm tạo nên tính độc đáo của một hiện tượng, khu biệt hiện tượng này với hiện tượng khác Chính vì vậy, chúng ta dễ dàng nhận thấy không phải ai cũng

có phong cách, không phải nhà thơ nào cũng tạo dựng được một phong cách, một “khuôn mặt tinh thần” của riêng mình Chỉ những nhà văn, nhà thơ có tài năng, có bản lĩnh nghệ thuật, biết sử dụng các phương tiện hình thức theo một cách nào đó rất riêng mà vẫn tạo được thể thống nhất mang sức hấp dẫn, khơi gợi mỹ cảm nơi người khác mới được xem là có phong cách

Tuy phong cách có thể được xét ở nhiều cấp độ, trên nhiều bình diện nhưng trong nghiên cứu văn học, nghiên cứu về phong cách của một nhà văn, một tác giả

là quan trọng nhất Bởi vì suy cho cùng, phong cách của nhà văn góp phần làm nên đặc điểm phong cách của thời đại và phong cách của nhà văn luôn luôn được thể hiện thông qua tác phẩm, làm nên phong cách của tác phẩm

Chúng tôi xem phong cách của nhà văn chính là phẩm chất sáng tạo cao nhất trong quá trình hiện thực hóa đời sống bằng phương tiện ngôn từ nghệ

thuật Nói như M Gorki rằng: “người nghệ sĩ cần lấy cái gì là của riêng mình

… (bởi vì) một người không có cái gì của riêng mình thì người đó chẳng có cái

gì hết Người nghiên cứu phải đặc biệt chú ý những yếu tố được lặp đi lặp lại, những yếu tố nổi trội, những điểm-nhấn-sáng thường xuyên xuất hiện trong hệ thống tác phẩm với sự bền vững, nhất quán ở tất cả các yếu tố cấu thành nên

nó khiến cho những sáng tác của nhà văn đó có diện mạo, cốt cách riêng biệt, độc đáo không thể trộn lẫn với bất kì ai khác” [19, 125]

Như vậy, từ việc điểm qua những ý kiến tiêu biểu về khái niệm phong cách đã cho phép chúng ta nhận diện một cách đầy đủ hơn khái niệm phong cách nghệ sĩ Từ các ý kiến đó, chúng tôi rút ra một số kết luận sau:

1 Phong cách thể hiện một cách nhìn mới mẻ, cách trình bày và kiến giải độc đáo những vấn đề mà nghệ sĩ quan tâm thông qua những hình tượng nghệ thuật đặc sắc

2 Nghiên cứu phong cách là nghiên cứu hình thức phù hợp với nội dung, hình thức bao giờ cũng phải mang tải, chứa đựng một nội dung tương ứng

3 Dĩ nhiên, sự “phù hợp”, “kết hợp” trên đây phải làm hiện lên sự thống nhất tất cả mọi dáng vẻ độc đáo của nhà văn Giữa phong cách và phương pháp sáng tác có sự khác biệt cần nhận thấy Nói đến phương pháp sáng tác là nói đến chân lý nghệ thuật, chiều sâu nhận thức về chất lượng lí tưởng, nói đến những giai đoạn phát triển trong lịch sử văn nghệ; còn nói đến phong cách là nói đến đặc sắc riêng của nhà văn Phong cách hiện ra như một phẩm chất, nó kết hợp một cách biện chứng hàng loạt những yếu tố khác nhau như thế giới quan, vốn sống, trình độ văn hóa, năng khiếu nghệ thuật, đặc biệt là cá tính sáng tạo

Nghiên cứu các lý thuyết về phong cách và soi chiếu vào các văn bản nghệ thuật cụ thể, chúng tôi hiểu rằng phong cách được thể hiện trong suốt quá trình hoạt động sáng tạo của nhà văn Phong cách có thể được hình thành ngay từ lúc nhà văn mới cầm bút và từ đây bắt đầu vận động, phát triển và chịu ảnh hưởng của thế giới quan, của môi trường sống, của bối cảnh thời đại, của các nhà văn

mà họ yêu thích Tuy nhiên, cũng có nhiều nhà văn, nhà thơ khi bắt đầu cầm bút mới là lúc họ mày mò, lựa chọn và dần định hình phong cách của mình

Vì thế nên có rất nhiều ý kiến thống nhất rằng: phong cách một mặt do tài

năng bẩm sinh của người nghệ sĩ nhưng mặt khác quan trọng hơn là kết quả của quá trình đào luyện lâu dài, quá trình lăn lộn trải nghiệm đời sống, quá trình tổng hợp và phát triển không ngừng nghỉ của tâm hồn, trí tuệ, học hỏi và rèn luyện của nhà văn Phong cách được hình thành trên cơ sở tài năng nhưng nếu nhà văn không khổ công lao động nghệ thuật thì tài năng ấy cũng dừng lại ở dạng tiềm năng và đôi khi không được nhận ra hoặc đôi khi nhận ra nhưng lại không tránh khỏi sự mai một Để khẳng định được phong cách, đòi hỏi nhà văn phải lao động nghệ thuật một cách nghiêm túc, bền bỉ và say mê

Do tiếp cận đề tài trên bình diện phong cách của một tác giả chứ không phải phong cách nghệ thuật nói chung hay phong cách của các trào lưu, phong cách dân tộc, phong cách thời đại nên luận văn không đi sâu trình bày lịch sử những vấn đề lý luận về phong cách và những mối quan hệ đa dạng, phức tạp của nó với các phạm trù khác của lý luận văn học Ở phần này, chúng tôi chỉ dừng lại ở việc lược thuật những quan niệm về phong cách nhà văn Trên cơ sở

đó chúng tôi tiến hành khảo sát, đối chiếu cụ thể vào văn bản nghệ thuật của Văn Công Hùng nhằm hệ thống hóa những nét độc đáo, tiêu biểu, nhất quán, có

ý nghĩa thẩm mỹ cao trong sáng tác thơ ca của ông

Từ việc tìm hiểu các công trình nghiên cứu về phong cách nghệ thuật của một số tác giả, chúng tôi nhận thấy: Các nhà nghiên cứu dựa trên cơ sở các định nghĩa đã có để từ đó thể hiện quan niệm về phong cách của mình tùy thuộc vào đặc trưng riêng của nhà văn, nhà thơ mà mình nghiên cứu Bằng cách này, chúng tôi đã tổng hợp thành hệ thống những hiểu biết của mình về phong cách nhằm dùng nó để tiếp cận các tác phẩm thơ Văn Công Hùng với tư cách là một chỉnh thể toàn vẹn làm nổi bật phong cách nghệ thuật của ông

1.2 Một số yếu tố định hình phong cách thơ Văn Công Hùng

1.2.1 Hoàn cảnh xã hội – thời đại

Mối quan hệ giữa nhà văn và thời đại là mối quan hệ khăng khít, khó tách rời Điều này cũng giống như con người sống và hít thở bầu không khí ở miền đất nào, ăn hạt gạo, uống ngụm nước của vùng quê nào thì nói được cái giọng của vùng quê ấy mà thôi Đối với Văn Công Hùng, sự ảnh hưởng của thời đại

đến sự hình thành và phát triển phong cách nghệ thuật của ông là vô cùng lớn lao Có lần tôi đã được nghe nhà thơ nói về sự may mắn của mình khi cảm hứng sáng tạo của người nghệ sĩ đồng điệu với những vận động, đổi thay của thời đại Theo Văn Công Hùng, nhờ sự đồng điệu đó mà thơ ông được chú ý Cần phải nhắc đến những sự kiện tác động lớn lao đến đời sống văn học Trước hết đó là năm 1986, cột mốc quan trọng đánh dấu giai đoạn đổi mới toàn diện trên đất nước Việt Nam ta với Đại hội Đảng lần thứ VI do Bí thư Nguyễn Văn Linh khởi xướng Từ đây, đất nước dần vượt qua thời kì khủng hoảng để bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ và ngày càng vững chắc Kế tiếp phải nhắc đến một sự kiện tác động trực tiếp đến đời sống văn học Đó là cuộc gặp của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh với đại diện giới văn nghệ sĩ vào cuối năm

1987 để triển khai nghị quyết 05 của Bộ chính trị Tất cả cho ta thấy một cuộc lột xác lớn lao trong đời sống dân tộc ta Mọi phương diện xã hội từ chính trị, kinh tế, văn hóa… đều phải tuân theo nhịp vận động mới của thời cuộc Người nghệ sĩ vì vậy cũng cần thay đổi cách thức sáng tạo cũng như mở rộng biên độ

tư duy nghệ thuật nhằm chuyển tải thành công những biến chuyển mới mẻ của đời sống xã hội

Bên cạnh đó, sự thay đổi quan niệm sáng tác từ hướng ngoại chuyển sang hướng nội, văn học thời kỳ này đề cập mạnh mẽ đến sự cách tân và hiện đại hóa, thể hiện rầm rộ và mạnh mẽ dưới nhiều hình thức biểu hiện đa dạng phong phú từ nội dung đến hình thức Đó chính là sự thoát khỏi những quan niệm thẩm mỹ và tư tưởng nghệ thuật thời trước 1975 để hòa nhập vào quỹ đạo văn học thế giới

Với một lực lượng sáng tác hùng hậu, thơ ca có sự bùng nổ về số lượng và

sự đa sắc đa diện: mở rộng biên độ phản ánh (Có thể nói không có một địa hạt nào của đời sống là vùng cấm của thơ ca Thơ đã tìm đến nhiều ngõ ngách của cuộc sống và con người, cả bề nổi và bề chìm, bề sâu và bề xa, cả cao siêu và trần thế, tâm hồn và xác thịt, từ hiện thực xã hội đến đời sống tâm linh, từ khát vọng, lý tưởng, bổn phận đến những tình cảm riêng tư nhỏ bé, những khao khát bản năng); tính chất đa khuynh hướng (phân chia thành nhiều dòng, nhiều hướng thơ: thơ “dòng chữ”, thơ “dòng nghĩa”, thơ “âm bồi”, thơ “vụt hiện”, thơ

đồ hình, thơ “Dơ”, thơ “Rác”, thơ Tân hình thức, thơ tình dục …); sự đa dạng

về thi pháp (hiện đại chủ nghĩa, Tân hình thức, hậu hiện đại)

Trong hoàn cảnh đó, có thể thấy Văn Công Hùng đã nắm bắt được những vận động còn rất nhỏ mà tinh vi của đời sống văn học, hòa mình vào dòng chảy sôi nổi, táo bạo, lạ lùng của một thời thơ mới Vì thế, nhà thơ đã khẳng định được phong cách, giọng thơ riêng của mình, góp phần cùng những nhà thơ khác tạo nên một diện mạo mới cho thơ ca Việt Nam giai đoạn sau 1986 Trên con đường sáng tạo nghệ thuật, nhà thơ đã tìm cho mình một lối đi riêng Ông cố gắng vứt bỏ những “phụ tùng” không cần thiết và tìm cách thăng hoa trong cảm xúc Vì vậy, thơ ông dễ ghim vào lòng bạn đọc Ông là một trong số những thi sĩ đích thực, lấy ngọn đèn và trang giấy trắng làm lý do tồn tại trên đời Nhà thơ đã có một cuộc hành trình sáng tạo không ngừng nghỉ Ông vẫn làm việc, vẫn suy nghĩ, vẫn giữ được sức trẻ cho ngòi bút của mình Những đóng góp của Văn Công Hùng đối với nền thi ca dân tộc là không nhỏ Nhà thơ đã tạo cho mình một chỗ đứng trong làng thơ Việt Nam hiện đại Có được thành tựu đó, bởi chính ông đã xác lập cho mình một quan niệm đúng đắn

về sứ mệnh của thi ca và vai trò của thi sĩ Ông đã khẳng định mình với một phong cách thơ độc đáo, mang đậm chất suy tưởng, triết lí

1.1.2 Nền tảng quê hương, gia đình và đặc điểm con người nhà thơ

Nền tảng quê hương, gia đình là cội nguồn hình thành cá tính và là mầm mống của sự phát triển tài năng Đó là lớp văn hóa nền xác lập nơi nhà văn những cảm thức đầu tiên và lâu bền về thế giới nghệ thuật, góp phần khơi dậy thiên hướng nghệ thuật cho nhà văn đồng thời cũng giúp nhà văn rèn giũa, tôi luyện, bổ sung xúc cảm và trí tuệ Nhờ vậy phong cách nghệ thuật của họ được định hình và phát triển

Nhà thơ Văn Công Hùng sinh ngày 19 tháng 5 năm 1958, quê quán Điền Hoà, Phong Điền, Thừa Thiên - Huế Ông sinh ra và lớn lên, học phổ thông ở Thanh Hoá Tốt nghiệp Đại học Tổng hợp Huế năm 1981, xung phong lên Gia Lai - Kon Tum công tác.Từ Huế ra Thanh Hóa, trở về với Tây Nguyên là quãng đời lưu dấu nhiều kỉ niệm của nhà thơ Văn Công Hùng Xứ Huế ban cho ông vẻ đẹp của sự thâm trầm, huyền bí trong nét văn hóa cung đình Cả thời học sinh trải dài trên những con đường đi về ở vùng đất Thanh Hóa làm nên một Văn Công Hùng cởi mở và tràn trề sức sống Bỏ lại thành phố Huế, khoác ba lô lên

Pleiku giữa ngờm ngợp sắc vàng dã quỳ, hoà trong mờ mờ sương dáng phố… đã làm cho nhà thơ Văn Công Hùng nguyện gắn bó cuộc đời mình với mảnh đất này Phố núi là vườn ươm cho thơ ông và để bây giờ cái tên Văn Công Hùng đã quen thuộc trong giới văn nghệ sĩ và người yêu thơ… Tây Nguyên đã ám vào Văn Công Hùng để thổ lộ cái cốt cách nghệ sĩ phát sáng rất tiềm tàng

Quả vậy, Văn Công Hùng là một trong những nhà thơ trưởng thành và bắt đầu sự nghiệp thơ sau thập kỷ tám mươi ở Tây Nguyên Tây Nguyên là một vùng đất có bề dày lịch sử với nền văn hóa cổ xưa mang bản sắc độc đáo của đồng bào các dân tộc, chủ yếu là Jrai và Ba Na thể hiện qua kiến trúc nhà rông, nhà sàn, nhà

mồ, qua lễ hội truyền thống, qua sử thi, qua y phục và nhạc cụ Các lễ hội đặc sắc

ở Gia Lai: lễ Pơ Thi (Bỏ Mả), lễ hội đâm trâu, múa xoang trang phục ngày hội được trang trí hoa văn nhiều màu sắc thần bí, các điệu múa dân gian và âm thanh vang vọng của các loại nhạc cụ riêng của từng dân tộc như tù và, đàn đá, cồng chiêng Đến Tây Nguyên là đến với những khu nhà mồ dân tộc với những bức tượng đủ loại và những nghi lễ còn rất hoang sơ với tôn giáo đa thần (Tô Tem) còn nhiều nét nguyên thủy Trong thơ Văn Công Hùng ta thường bắt gặp những cảnh vật, con người, sự việc diễn ra ở những vùng đất thân quen đó Nó vừa là kí

ức, vừa là tiềm thức làm nên những hình tượng nghệ thuật mang đậm dấu ấn cá nhân của nhà thơ

Đến với thơ không chỉ là một cuộc gặp gỡ mà còn là duyên phận Mà đã là duyên phận thì thường gắn với hên - xui, may - rủi Nặng nợ với thơ, xấp ngửa

với chữ nghĩa, năm 1992, tập Bến đợi xuất hiện Văn Công Hùng đã khẳng định

được bản thân và hình thành cho mình một phong cách Với cảm quan nghệ thuật sắc sảo cùng với chất trí tuệ đã làm nên một cái gì rất riêng của tác giả Ta thấy có điều gì nhẹ nhàng, giản dị mà sao cũng quá đỗi ưu tư, khắc khoải ở tập thơ này Cái nét băn khoăn, lưỡng lự trong sự dồn đẩy, hối hả; cái sự phân vân, hoài nghi trong niềm nhiệt huyết đã làm nên chất thơ của ông Quả là một làn gió mới thổi vào thi đàn

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống đam mê văn học nghệ thuật, Văn Công Hùng hiển nhiên hoặc may mắn mang trong mình tâm hồn của một nghệ

sĩ Dù chưa phát tiết nhưng vẫn có phong vị của kẻ lãng du Cha ông là người

đam mê nghệ thuật dân gian Được biết ông là người học chữ Nho, đọc nhiều thơ chữ Hán và cũng đam mê làm thơ từ rất sớm Những câu thơ của ông được Văn Công Hùng đánh giá là mang đậm phong vị dân gian Văn Công Hùng may mắn thừa hưởng từ cha và ông lối tư duy khúc chiết, mạch lạc Phải chăng điều này làm nên tính triết luận trong tư duy thơ của ông Mẹ ông là người yêu thơ thời

trung đại, bà thuộc nhiều các câu thơ trong Truyện Kiều của Nguyễn Du, Phạm

Công - Cúc Hoa, Phạm Tải - Ngọc Hoa… Nền tảng xuất thân như thế khiến

Văn Công Hùng tự nhận thấy mình yêu thơ và thích làm thơ cũng là lẽ tự nhiên,

dễ hiểu Tất cả tạo cho Văn Công Hùng những điều kiện thuận lợi để đến với thơ, suy nghĩ về thơ và tạo dựng phong cách thơ cho riêng mình Điểm lại bước đường làm thơ của Văn Công Hùng, ta thấy được con-người-thơ của ông Tiếp cận được với công chúng, thơ Văn Công Hùng nhận được phản hồi và nhà thơ nhanh chóng thấy được “nghề thơ còn lắm gian nan” khi ngòi bút của mình còn thiếu thiếu một cái gì vô cùng quan trọng Ông hiểu rằng, thơ không phải là sản phẩm của sự hời hợt, làm thơ là một nghề đỏi hỏi sự suy tư nghiêm túc, thơ là tấm gương phản chiếu trí tuệ và tâm hồn … Và đừng đùa giỡn với thơ Từ đây ông suy nghĩ thật sự nghiêm túc về thơ và dần lựa chọn cho mình một lối đi Con đường thơ bắt đầu in dấu những bước chân còn nhiều lúng túng của kẻ dò đường

Đi sao cho thỏa đam mê, đi sao để đam mê đến được cái nơi mà nó ngự trị, đi sao để đam mê đến được vinh quang

Tính cách làm nên số phận Tính cách cũng góp phần hình thành phong cách Con người Văn Công Hùng có những nét tính cách đặc biệt giúp làm nên phong cách thơ của ông Là người thích phiêu lưu và có cá tính, ông đam mê sáng tạo Là người điềm tĩnh và thông minh, Văn Công Hùng nhận ra mình đang đứng ở đâu trong cuộc đời cũng như trên thi đàn Là người chỉn chu và tinh tế, Văn Công Hùng khéo léo thay đổi cách nghĩ và cách làm thơ Là người giản dị và nhân hậu, Văn Công Hùng biết tạo ra vẻ đẹp thuần khiết nhưng sâu sắc cho thơ Là người nặng sâu tình cảm, Văn Công Hùng trở thành nhà thơ

chân chính Con người Văn Công Hùng đã làm nên khuôn mặt thơ Văn Công Hùng và qua thơ ông, ta nhận ra khuôn mặt tỏa sáng đó

1.3 Các chặng đường sáng tác thơ Văn Công Hùng

Ở phần này, chúng tôi sẽ khảo lược quá trình sáng tác thơ của Văn Công Hùng thông qua các tập thơ Đây là cái nhìn bước đầu để nhận diện sự phát triển phong cách thơ ông

Bến đợi là tập thơ đầu tiên của Văn Công Hùng Tập thơ ra mắt đã chiếm

được sự xúc động của người đọc Cảm xúc chung của tập thơ này là tâm sự của một người nặng lòng với quê cũ,trầm ngâm về quê hương với một nỗi niềm đau đáu và với quê hương mới thì đã ám vào Văn Công Hùng để thổ lộ cái cốt cách nghệ sĩ phát sáng rất tiềm tàng:“Gặp gỡ thường tạo nên những cảm hứng tức thì choáng ngợp Biệt ly lại bàng hoàng trước bao kỷ niệm thân quen Cả hai trạng huống này đều là cái nguyên thủy để khởi lên hồn thơ vốn ẩn chứa ở mỗi người Hai trạng huống nên thơ ấy đều có ở Văn Công Hùng khi anh biệt xa quê hương Thừa Thiên Huế để đến với núi non Tây Nguyên hùng vĩ - quê hương mới của anh Thật may mắn cho một người làm thơ mà có cả hai quê có quê mới để thương có quê cũ để nhớ” (Nguyễn Trọng Tạo) [39, 02]

Hát rong là tập thơ đánh dấu sự góp mặt của một nhà thơ mang tên Văn

Công Hùng trên thi đàn Đến với tập thơ, đôc ̣ giả như đang được sống giữa cuộc đời, trải nghiệm cuộc đời qua từng câu chữ Mọi cung bậc của cảm xúc, thế giới muôn màu của cuộc sống hiển hiện trong thơ ông sinh động Nếu ai đó cho rằng thơ ca chỉ là thứ làm cho tâm hồn con người thoát ly khỏi hiêṇ thưc ̣ cuộc sống, đắm chìm trong những mơ mộng viển vông, bay bổng và lãng mạn trên đôi cánh thần tiên và sẽ thấy thất vọng khi đặt thơ đối sánh với cuộc đời, thì Văn Công Hùng lại cho rằng thơ chính là đời, cuộc đời sẽ giúp cho thi sĩ thăng hoa cảm xúc để làm thơ

Đọc Hát rong, ta cảm được hơi thở và nhịp đập của một trái tim giàu men

say cuộc đời, đa tình với thơ ca Đó cũng chính là khúc hát rong mang đầy dấu

ấn của một trái tim nồng nàn nhựa sống Ở đó, ta cũng trông thấy một gương mặt rất hiền mà cũng đầy bụi trần - một gương mặt lắm men say dành cho cõi đời mà cũng khắc khoải, hoài nghi và cô đơn giữa thế gian Nói chung càng đi

sâu vào thế giới Hát rong, người đọc càng khám phá thêm những miền tâm

trạng mới, làm phong phú thêm chất lượng tâm hồn người

Đến với Hoa tường vi trong mưa, thơ Văn Công Hùng bắt đầu có sự trăn

trở, vật vã với mình để tìm tòi, tránh con đường mòn, luôn luôn ý thức mình phải đổi mới mình trong thơ Ở hai tập thơ trước, tứ thơ của ông có phần hơi khô thì sang chặng thơ này nó đã có sự nung nấu, tứ và cảm xúc đã có sự hòa

quyện tạo nên những câu thơ sâu lắng làm rung động trái tim bạn đọc Đây “là một tập thơ đầy đặn và bề thế những chặng đường của đi và về, của cảm và nghĩ, của mê đắm và tỉnh thức, của tiễn đưa và sum họp, của ký ức và dự cảm, của khoảnh khắc và muôn trùng, của bất chợt và vĩnh viễn…” (Nguyễn Thanh

Mừng) [58, 38]

Hoa tường vi trong mưa là tập thơ của những ngày bình thường, của

những con người bình thường, cũng là của những điều bình thường trong cuộc sống Những người, những việc thường ngày, giản dị đó được Văn Công Hùng soi chiếu dưới lăng kính của sự đối nghịch để người đọc nhận ra rằng: chúng bình thường nhưng cao quý Cảm giác về sự trầm tĩnh, lý trí, chiêm nghiệm xuất hiện nhiều ở các trang thơ Tất cả những cái ngày thường đơn giản là thế nhưng để có được nó nhiều khi con người ta phải đánh đổi thật nhiều, phải nỗ lực thật lớn, phải khát khao thật mãnh liệt Đến tập thơ này, yếu tố triết luận trong thơ Văn Công Hùng dường như sâu sắc hơn cả Nhiều bài thơ đòi hỏi sự tập trung cao độ của người đọc để nhận ra khuôn mặt thật, giấu kín tận sâu bên

trong của cái hằng thường Với Hoa tường vi trong mưa chúng ta cũng nhận

diện rõ ràng hơn sự “tiết chế” trong câu chữ của Văn Công Hùng

Cuộc sống con người luôn từng giờ, từng ngày đổi thay và để bắt nhịp với cuộc sống ấy, thơ ca cũng phải luôn tìm tòi, đổi mới Thơ không thể mãi là

sư ̣nhàm chán cũ kỹ, sáo mòn đến vô cảm, nhà thơ cũng cần phải có tâm huyết, niềm đam mê khao khát cái mới, khao khát sư ̣đổi thay, làm phong phú hơn cho thi đàn cũng chính là làm phong phú thêm cho tâm hồn của con người thời đại

Ta bắt gặp một Văn Công Hùng hiện đại trong Gõ chiều vào bàn phím Ngôn

ngữ của tập thơ này mang đậm dấu ấn của “cuộc sống số”với những @, những

email, những enter…và “mang lại cho người đọc một cảm giác muốn được

khám phá ngôn ngữ để đi đến tận cùng vẻ đẹp của văn chương” (Nguyễn Thị

Anh Đào) [15]

Đối với Văn Công Hùng, thơ phải phản ánh được những cái đời thường

của cuộc sống: Những nhà thơ ở trong nhà tập thể/ con bao cấp tiếng cười/ vợ

tem phiếu cơm ăn và nước mắt (Tự bạch của một thời)

Nhiều lúc ông lặng lẽ đem bản thân mình ra làm đối tượng cho mình chiêm cảm, thổn thức cùng nỗi đau của bản thân, nhặt nhạnh từng mảnh mình rơi vãi Ông không né tránh cái tôi thực của mình, tự tâm để nó bơi giữa dòng nước ngược, thoải mái thốt lên những điều đang dày vò nó với những cảm xúc

lạ nhưng rất đỗi đời thường hay là những cảm xúc dồn nén, kìm kẹp giữa hai bờ

trái tim nóng hổi: Vũ trụ là mười hai mét vuông/ nhân loại là vợ con và bầy heo lai kinh tế/ tính nhân văn suốt đời chê bia rằng đắng/ bản ngã chai lì nhưng khóc nếu heo đau

Từ Bến đợi cho đến Gõ chiều vào bàn phím là một sự cách tân về nhận

thức, tư tưởng và thi pháp Không còn sự nhận đường hay dò đường mà là sự khẳng định Khẳng định một con đường mới, một lối đi riêng để vào thế giới thơ giàu màu sắc và lắm chông gai Đặt trong hệ thống thơ đương thời, thơ Văn

Công Hùng vượt lên bởi sự chững chạc, điềm đạm mà tinh tế Không đa ngôn

mà “kiệm lời”, không ào ạt mà “tiết chế”, không “duy cảm” mà “duy lý”…, Văn Công Hùng tạo ra một khuôn thước mới để nhìn nhận cái đẹp của thơ Lý thuyết

về cách đọc thơ dần thay đổi Biên độ nhận thức về thơ được nới rộng hơn Nó tạo ra những dư chấn mạnh mẽ và mới lạ trên thi đàn đang đòi “đổi mới”

Khát khao đổi mới cùng với đam mê sáng tạo đã thôi thúc nhà thơ tiếp tục

viết Đêm không màu Bằng cái tôi chiêm nghiệm, chất vấn, Văn Công Hùng

độc thoại trước hết với chính mình và hướng đến được cùng giãi bày với người đọc qua những ảnh hình của cuộc sống Bởi vậy, thơ ông đi vào lòng người nhẹ nhàng mà sâu lắng Nó như thuộc về bản năng của người nghệ sĩ có trái tim lớn, chứa đựng nhiều tâm trạng, cảm xúc, nhà thơ phải phân thân thành nhiều người để bộc lộ các sắc thái, tình cảm, niềm vui, nỗi buồn của càng nhiều số phận, càng hay

Không chịu dừng lại ở những cảm xúc bề ngoài, nhà thơ đi sâu vào đối

tượng bên trong để khám phá, phát hiện bản chất của mỗi vấn đề Ông đã mở ra bước chuyển về thi pháp, đưa thơ đến chất giọng triết lý sau vẻ hài hước nửa như đùa nửa như thật của mình Tăng cường tính triết luận vào thơ đã tạo được nét riêng biệt làm nên phong cách thơ Văn Công Hùng Ông cảm nhận được sự ngắn ngủi của đời người trong dòng chảy không cùng của thời gian Sự sống con người ngỡ ra là thoáng chênh vênh, mơ hồ Cũng từ đó, nhà thơ ngộ được

giới hạn của đời người Đêm không màu đã thể hiện sự đằm thắm và độ chín

của tác giả Chứng tỏ ông đã đi qua sự bồng bột và sôi nổi của thời trai trẻ

Có thể nói yếu tố sáng tạo, đổi mới là một trong những yếu tố quyết định

sự vong tồn của nghệ thuật Những nỗ lực cách tân, đổi mới của các nhà văn, nhà thơ là điều đáng trân trọng, đáng được ghi nhận Đó là ý hướng, khát khao của của những người thực sự muốn đưa văn chương Việt Nam bứt phá khỏi những vòng quay cũ kỹ, gia nhập vào nhịp sống văn chương hiện đại của thế giới Trong nỗ lực cách tân, đổi mới thơ Việt sau 1986, chúng ta đã chứng kiến một sự thay đổi hết sức đa dạng, phong phú từ phong cách đến giọng điệu Với Văn Công Hùng, ông tìm tòi để đổi mới song vẫn duy trì những yếu tố truyền thống trong thơ mình

Đến với Lục bát Văn Công Hùng, ta nhận thấy rõ sự hòa quyện giữa

truyền thống và hiện đại đã tạo cho lục bát của ông một nét riêng, một sự phá

cách “nỗi lòng anh trải ra với thiên nhiên, với nắng trời tim tím Huế” “Bài thơ theo thể lục bát, nhịp điệu quen thuộc, có vài chỗ phá cách để tránh đơn điệu;

có ngắt, xuống dòng, chỗ dừng (cesur), có đồng hiện, có hoài vãng, có hiện thực… để tạo ra những phức điệu, phức cảm làm đẹp hồn thơ và hấp dẫn quá trình tiếp nhận thẩm mỹ của người đọc” [49, 181 - 182]

Phản ánh hiện thực là qui luật muôn đời của văn học nói chung và thi ca

nói riêng: “Thơ là sự biểu lộ ý nghĩa huyền bí của cuộc sống bằng tiếng nói của con người thu về nhịp thuần túy nhất” (Stéphane Mallarme) Như vậy, biên độ

phản ánh hiện thực trong thơ đã được mở rộng đến vô cùng Và thơ đã trở thành tiếng nói mầu nhiệm của đời sống tâm hồn Thơ đã trở thành một thứ vũ trụ tâm linh không những của nhà thơ mà của cả người tiếp nhận Hiện thực phản ánh trong thơ là một hiện thực đa phương, đa chiều Với tinh thần đó,Vòm trời khác

ra đời đã mang lại nhiều nét mới với chiều sâu nội dung tạo ra sự ấn tượng, khẳng định những giá trị hiện hữu của thơ, đáng để người yêu thơ tìm đọc Với

Vòm trời khác, Văn Công Hùng hiện lên như một “phù thủy” câu chữ khi ông

mang đến sự mới lạ cho thơ từ những chất liệu quen thuộc

Sau thành công của các tập thơ trước, năm 2016 tập Cầm nhau mà đi ra đời

đã gặt hái nhiều thành công và sự trân trọng Tập thơ vương vít nỗi buồn của con người đã đi qua và quay đầu nhìn lại quãng đường đời khá dài của mình Nhiều lời cũng không nói được nhiều hơn những gì muốn nói Nhà thơ tiết kiệm tối đa ngôn ngữ Chỉ để sự khắc khoải dặt dìu, day dứt trên mỗi trang thơ được viết bằng ngôn ngữ thơ văn xuôi chắt lọc, giàu suy tưởng Những câu thơ đứt quãng, ngắt dòng liên tục vừa là sự cách tân vừa giúp diễn tả nhịp điệu tâm hồn đầy trắc

ẩn của người đã đi đến kết cục của tình yêu nhưng vẫn còn nhiều khát khao trong

lặng lẽ Với Cầm nhau mà đi, ta lại thấy một Văn Công Hùng có tâm hồn đa

mang, trái tim nhạy cảm, lối sống phóng khoáng, ông đã đi nhiều nơi, qua mọi vùng miền, để rồi chắt lọc những điều mắt thấy, tai nghe thành những câu thơ đầy nhạc điệu, mang tính triết lý sâu sắc.Lời thơ đã dẫn dắt người đọc về với cuộc sống của con người trong cõi nhân thế Ở đó vui buồn lẫn lộn, thương nhớ đan xen, đó là những cảm xúc của con người trong cuộc đời Sông có khúc, người có lúc, ai cũng có những khi khổ đau, vui sướng, ai cũng chất chứa trong tim những niềm thương nỗi nhớ, những ngọt ngào đắng cay

Hoà mình vào dòng chảy của văn học Việt Nam, thơ ca sau 1975 có những bước chuyển biến mạnh mẽ, bắt nhịp được đời sống văn học bằng việc nhận diện đầy đủ bản chất của cuộc sống Thơ chú trọng đến con người cá nhân với cái tôi đời tư sâu thẳm, thơ cũng hướng đến những vấn đề bức thiết của cuộc sống, hướng đến những giá trị nhân đạo, nhân văn sâu sắc Đây là một hành trình đi theo suốt những buồn vui của loài người Với một tinh thần tự tin tiếp nhận những luồng tư tưởng mới của thời hiện đại và tự tin sáng tạo trên nền tảng văn hoá phương Đông truyền thống, Văn Công Hùng đã đi vào cuộc hành trình văn học dân tộc đem theo khí cốt mới mẻ, tạo nên một bản lĩnh nghệ thuật vững vàng, một vị thế riêng trên con đường hiện đại hoá thi ca

Đi sâu vào nghiên cứu thơ Văn Công Hùng, ta thấy ông không chỉ đem

đến cho thơ một nguồn cảm hứng mới mẻ, hơn thế ông tạo ra được bước chuyển biến mới bằng việc nhận diện sâu sắc bản chất cuộc sống Nhà thơ hướng ngòi bút về những nỗ lực có tính dự báo, đào sâu, thăm dò hiện thực bằng cách nhìn biện chứng Thơ là người thư ký trung thành của thời đại, là tấm gương phản chiếu thế giới tâm hồn, có lẽ nhận thức rõ sứ mạng cao cả của thơ, nên ngòi bút tinh tế của ông đã hướng đến nhiều ngóc ngách của cuộc sống và phản ánh chân thực tài tình cuộc sống ấy bằng ngôn từ của trái tim và khối óc Ông cố gắng phát hiện những cơ sở tồn tại khách quan của đời sống như không gian, thời gian và những giá trị vĩnh hằng khác như tình yêu, lẽ sống… Nhà thơ đặt con người trong mối quan hệ đa dạng của cuộc sống để cắt nghĩa mọi hiện tượng và tâm lý con người, đặc biệt là con người đời tư - cá thể Từ đây, thơ ông nghiêng về phía hướng nội và đầy chất triết lý Càng về sau, thơ Văn Công Hùng càng tăng cường các yếu tố hư ảo, tiềm thức và trực giác

Phong cách nghệ thuật thơ Văn Công Hùng là sự tích hợp một cách nhuần nhuyễn và sâu sắc giữa cái cũ và cái mới, giữa truyền thống và hiện đại Tư duy thơ ông đã thể hiện sự phản ứng nhanh khi nắm bắt được cái mới nhưng luôn

“bảo thủ” trước những giá trị văn hoá đặc sắc của dân tộc Đó là một tư duy tích hợp, đa chiều cạnh, đã tìm được sự hài hoà thống nhất trong khối đa dạng

và mâu thuẫn

Đối với nhà thơ, con đường sáng tạo thơ là cả một hành trình lao động thực thụ Văn Công Hùng không ngừng tìm tòi, khám phá và sáng tạo, luôn ý thức đổi mới trong thơ mình Sự luôn đổi mới thơ mình ở nhà thơ đem đến cho ông sự tin cậy của bạn đọc Qua thơ, chúng ta có thể hiểu thêm, hiểu sâu hơn một điều mà

có thể nhà thơ đã gián tiếp nhắn gửi một cách âm thầm lặng lẽ qua những trang viết Văn Công Hùng lặng lẽ làm nên những giá trị tinh thần đóng góp cho thi đàn những tập thơ giá trị, những bài thơ sâu sắc, giàu triết lí, giàu trí tuệ và yêu thương Đó là sự lao động nghệ thuật nghiêm túc nên đã gặt hái nhiều thành công

và sự trân trọng

Điểm qua các tập thơ, chúng ta có cái nhìn ban đầu về con đường hình thành, phát triển phong cách nghệ thuật thơ Văn Công Hùng Ở chương II và chương III, chúng tôi sẽ cố gắng đi cụ thể vào những nét phong cách đó

Chương 2 PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT THƠ VĂN CÔNG HÙNG NHÌN TỪ GÓC ĐỘ TRIẾT LUẬN VỀ CÁI ĐẸP VÀ ĐỜI SỐNG 2.1 Cơ sở nghiên cứu

2.1.1 Về khái niệm triết luận

Thuật ngữ triết luận gắn với tính trí tuệ hay tính triết lý trong văn học nói

chung và trong thơ ca nói riêng xuất hiện từ rất sớm Trước hết nó được hiểu khi gắn với khái niệm “thơ trữ tình triết học” của Block, Schiller, Bretch, Rilke, Baudelaire, Valéry, Claudel… Hay khái niệm “trữ tình trí tuệ” của các nhà thơ

Đức Sau đó Arnauđốp bổ sung: “Vào thời cận đại, chúng ta ngày càng bắt gặp nhiều hơn trong trữ tình những mô tip dắt dẫn ta vào vương quốc của các tư tưởng Như Ghugô nói, ở những chỗ lý tính thường không được thỏa mãn thì cảm xúc ngày càng khó khăn hơn trong việc tìm kiếm sự thỏa mãn, để tìm ra được khoái cảm trong một điều gì đó chúng ta nhất thiết phải suy nghĩ tạo ra một trong những nguyên nhân của tiến bộ đạo đức và thẩm mỹ” [02, 514] Đến đây chúng ta có thể hiểu, tính triết luận sẽ có được khi: cảm xúc của nhà thơ

thăng hoa trong lúc suy nghĩ, phân tích, giải thích, biện luận những vấn đề hiện

thực cụ thể mà nhà thơ trải qua Như vậy triết luận là một yếu tố để cấu thành

nên văn bản văn học chứ không phải là toàn bộ nội dung của văn học

“Triết” là triết lí, “luận” là bàn luận; “triết luận” có thể hiểu chung lại là triết lí và bàn luận Thông thường nhà thơ triết lí và bàn luận về những vấn đề con người và xã hội Chúng tôi hiểu thuật ngữ ở góc độ đơn giản này và cho

rằng: Cảm hứng triết luận là hứng thú được tranh luận, biện giải khi bắt gặp

những chất liệu cuộc sống, những vấn đề nhân sinh và xã hội gần gũi với những chiêm nghiệm, suy tư lâu dài của nhà thơ, được nhà thơ sáng tạo thành các tứ thơ Như vậy, triết luận chính là chất lý trí, chất trí tuệ cao có giá trị nhận thức mới mẻ, sâu sắc

Khi cảm hứng triết luận trở thành cảm hứng chủ đạo thì tác phẩm sẽ mang

hơi hướng của sự phân tích, biện giải và tính triết lí sẽ xuất hiện thường xuyên

ở các tác phẩm làm nên nét riêng của nhà thơ Đến đây, nhà thơ nào có vốn sống, vốn văn hóa, vốn triết học cao và biết vận dụng những vốn đó sáng tạo thì

cảm hứng triết luận sẽ định hình tư duy triết luận độc đáo làm nên phong cách

riêng của nhà thơ Những nhà thơ như vậy thường được gọi trân trọng là “nhà thơ trí tuệ” hay “nhà thơ triết lý”

Với cách hiểu này, Văn Công Hùng là một nhà thơ như thế Ông đã biết kết hợp tình cảm và lý trí để xây dựng những nhân vật, tâm trạng, hình ảnh,… bằng ngôn ngữ, giọng điệu có tính triết lý nhưng vẫn đằm thắm, sâu sắc yếu tố trữ tình, lãng mạn Tính triết luận đã trở thành một trong những yếu tố mang tính thi pháp trong sáng tạo nghệ thuật của nhà thơ Ở đó, ông chú trọng đến chất thơ và hình thức thích hợp để truyền tải thông điệp mang những tư tưởng, triết lý Từ đây, ông lôi kéo người đọc vừa phải rung động tâm hồn vừa phải vận động trí tuệ để cảm thụ và suy nghĩ một cách tự nguyện, say mê Ở chương này, chúng tôi sẽ tìm hiểu yếu tố triết luận của Văn Công Hùng như một nét đẹp trong phong cách của ông thông qua những suy nghĩ của ông về những vấn

đề liên quan đến cái đẹp và đời sống

2.1.2 Vấn đề cái đẹp và đời sống trong thơ Văn Công Hùng

Cái đẹp là phạm trù thẩm mỹ có vị trí cơ bản và trung tâm trong hệ thống các phạm trù thể hiện đối tượng thẩm mỹ gồm cái đẹp, cái xấu, cái cao cả, cái thấp hèn, cái bi, cái hài, cái hùng,… Vị trí đó được bộc lộ trước hết ở chỗ: người ta có thể dùng các thuộc tính cơ bản của cái đẹp để xác định bản chất các phạm trù thẩm mỹ khác Bên cạnh đó, nó còn đặc biệt được bộc lộ trong hình thái biểu hiện cao nhất của mối quan hệ thẩm mỹ là nghệ thuật Cái đẹp bao giờ cũng là mục tiêu hướng tới của nghệ thuật, của những nghệ sĩ chân chính Cái đẹp khách quan và tư tưởng, tình cảm đẹp bao giờ cũng là khát vọng biểu hiện của nghệ thuật chân chính xưa nay

Trong cảm quan về cái đẹp và nghệ thuật như vậy, Văn Công Hùng đã không ít lần thể hiện quan niệm của mình về cái đẹp thông qua việc triết luận ở các trang thơ Từ đây, chúng ta nhận ra được quan niệm thẩm mỹ nhân văn và sâu sắc của ông Chúng ta dễ dàng nhất trí với nhau rằng, dù có nhiều điều thay đổi nhưng cũng có những thứ tồn tại gần như là bất biến trong dòng chảy liên tục, bất ngờ của đời sống (trong đó có đời sống văn học) Một trong những cái bất biến thuộc về nguyên lý ấy là mối quan hệ không thể tách rời giữa văn chương và đời sống của nhân dân và thời đại mình Đơn giản vì con người (trong mối quan hệ với xã hội) sinh ra văn chương là để thỏa mãn nhu cầu tinh thần của

chính mình nên văn chương không thể ngoảnh mặt lại với con người và đời sống

xã hội loài người Đó là con đường duy nhất để dẫn văn chương đến với đời sống

và ngược lại, đời sống đi vào trong văn chương

Sự hoàn thiện phong cách của Văn Công Hùng qua mỗi tập thơ một phần

là nhờ những “cú hích” khách quan của thời đại, của đời sống con người và xã hội Việt Nam những năm sau giải phóng Đồng thời, đời sống xã hội đi vào thơ Văn Công Hùng nhẹ nhàng như hơi thở với sắc diện thâm trầm nhưng đa chiều,

đa diện Văn Công Hùng làm mới mình bằng cách sử dụng yếu tố triết luận như một phương tiện nghệ thuật hữu hiệu để thể hiện những suy nghĩ, những trải nghiệm của bản thân về đời sống với muôn mặt thường ngày của nó Qua những thể hiện ấy, chúng ta nhận ra Văn Công Hùng là một nhà thơ luôn mong muốn… khám phá sắc sảo đối với các góc cạnh của cuộc sống với cái nhìn sâu sắc và nhân văn

2.2 Phong cách nghệ thuật thơ Văn Công Hùng nhìn từ góc độ triết luận về cái đẹp

2.2.1 Triết luận về cái đẹp khách quan

Thế giới tự nhiên (với nghĩa khái quát nhất) dù thể hiện dưới hình thức, sự vật, hiện tượng, hệ thống vật chất cụ thể khác nhau thì nó luôn ở trong trạng thái vận động, biến đổi không ngừng; đồng thời nó tồn tại khách quan độc lập với ý thức của con người Chẳng hạn như: một bông hoa nở rực rỡ trong buổi ban mai tinh khiết, hay một giọng nói dịu dàng cất lên giữa những tạp âm,… tự bản thân nó trước hết đã là cái đẹp Còn đẹp như thế nào, đẹp đến mức độ nào, tại sao đẹp lại là những vấn đề khác Ở đây, chúng tôi muốn nói đến thuộc tính tồn tại khách quan, không hoàn toàn phụ thuộc vào ý thức chủ quan của con người mà cái đẹp tự nhiên nói chung và cái đẹp nghệ thuật nói riêng sở hữu

Nói như nhà nghiên cứu Lê Ngọc Trà trong Văn chương, thẩm mĩ và văn hóa thì: “Chúng ta không hề khuếch đại mặt bản năng của nghệ thuật,…Thừa nhận

nó ở một mức độ nào đó chính là khẳng định vai trò của nhân tố khách quan trong sự đánh giá thẩm mĩ Cái đẹp không chỉ là sản phẩm của ý thức, chỉ tồn tại trong phán đoán thẩm mĩ của con người Cái đẹp có cơ sở khách quan trong những thuộc tính tự nhiên nào đó của bản thân sự vật” [79, 256 - 267] Văn

Công Hùng triết luận về cái đẹp khách quan với các hình thức tồn tại sau:

2.2.1.1 Cái đẹp là sự chắt lọc từ những trải nghiệm của cuộc sống

Văn Công Hùng vốn là con người có tâm hồn đa mang, trái tim nhạy cảm, lối sống phóng khoáng, ông đã đi nhiều nơi, qua nhiều vùng miền, để rồi chắt lọc những điều mắt thấy, tai nghe thành những câu thơ đầy nhạc điệu, mang tính triết

lý sâu sắc Ông thường dùng khả năng quan sát tinh tế của mình để nhận ra những

cái đẹp như thế Đó là chất nghệ sĩ toát ra từ hành động và suy nghĩ thoáng qua trong đầu, là tình người, tình đời hòa quyện và tan vào nhau trong sự khát khao, cháy bỏng

Kiếm tìm cái đẹp, trải nghiệm cái đẹp của Văn Công Hùng là nỗi khát thèm được giao hoan cùng vũ trụ, đất trời Ông muốn mình là tất cả mọi vật để được trải lòng ra muôn nơi, được thấu hiểu những lẽ sâu kín từ cuộc sống mà mình đã đi qua Giấu đằng sau những câu thơ kiệm lời, súc tích là những trải nghiệm về triết lý cuộc đời, đan xen giữa chất trữ tình ngọt ngào, da diết là nét trầm tư của cái tôi không ngừng chiêm nghiệm, kiếm tìm cái đẹp từ cuộc sống

Tư duy thơ ông thoả sức bung phá, đào sâu vào những miền tâm tưởng trong

cuộc sống để mở tung cánh cửa tâm thức cho người đọc: có một mùa xuân ta chợt thấy mình giàu/ em vô tư thả chiều vào cơn khát/ vẫn còn tin yêu vẫn còn

câu hát/ vẫn quỳ vàng mê hoặc gió cao nguyên (Có một mùa xuân ta chợt thấy

mình giàu)

Cái đẹp được chắt lọc từ cuộc sống một cách đơn giản, tự nhiên, thuần khiết mở ra để khép lại một suy nghiệm, một bài học đi đường mà nhà thơ dành cho mọi người:

Những cơn gió thổi từ phía cánh rừng ẩm ướt

Nhắc ta nhớ những con đường thăm thẳm bàn chân

Những cơn mưa, những vệt chân trời sáng tối

Năm tháng vẹn nguyên, năm tháng chảy qua đời

(Gửi K’bang)

Văn Công Hùng cũng thường ngẫm nghĩ, triết luận về cái đẹp trong từng

bước đi của ông trên đường đời: Không phải cứ bên nhau là xa cách/ Nhiều khi

chưa gặp đã quen rồi (Cao Nguyên ngày tôi mới) Hai câu thơ rất giản dị, lời

thơ chân thành, mộc mạc, dễ đọc, dễ nhớ nhưng lại mang nhiều ý nghĩa Lời thơ đã dẫn dắt người đọc về với cuộc sống của con người trong cõi nhân thế Ở

đó vui buồn lẫn lộn, thương nhớ đan xen, đó là những cảm xúc của con người trong cuộc đời Sông có khúc, người có lúc, ai cũng có những khi khổ đau, vui sướng, ai cũng chất chứa trong tim những niềm thương nỗi nhớ, những ngọt ngào đắng cay Nhưng cuộc đời con người là ngắn ngủi, chỉ cần một cái “chớp mắt” là mọi nỗi đau nhân tình thế thái đã trở thành dĩ vãng Vì thế con người được gặp nhau, quen nhau, xa nhau, gần nhau trở thành những điều dường như

không có khoảng cách

Với nhà thơ, từ sự dấn thân vào cuộc sống đến với những trang thơ là hai quá trình luôn luôn gắn bó và song hành cùng nhau Bởi lẽ, tác giả ham chơi, thích phiêu lưu cùng trời đất, gió trăng nhưng chất đầy trong tim những mối suy

tư, trăn trở, chiêm nghiệm về cuộc sống:

Cánh buồm ấy giờ xa rồi

nón trắng không ai đội nữa

Không thể hết những muộn phiền

Không thể hết những nỗi đau

Không thể sung sướng đến tận cùng

Nước mắt đến tận cùng

(Và gió)

Ông đã quan sát, nhìn nhận từ hiện thực cuộc sống để từ đó đưa ra những nhận định về con người và cuộc đời Nhà thơ thường hay suy ngẫm chiêm nghiệm về con người và thời đại Là người từng trải nhà thơ đã chứng kiến bao

sự kiện, để rồi suy ngẫm về cuộc đời này:

cái miệng để nói trái tim để đau

có những chức năng hình như đang đổi

tìm một sự tử tế sao mà khó

dửng dưng mắt chớp qua ngày

(tự gặm)

Đến với thế giới thơ Văn Công Hùng, độc giả như đang được sống giữa cuộc đời, trải nghiệm cuộc đời qua từng câu chữ Mọi cung bậc của cảm xúc, thế giới muôn màu của cuộc sống, con người ở khắp mọi miền Tổ quốc, hiển hiện trong thơ ông sinh động, mỗi người mang môṭ dáng hình, dáng vẻ Nhà thơ làm thơ là để giãi bày tâm trạng, để thăng hoa cảm xúc, do đó thơ ông khi

nói về sự trải nghiệm trong cuộc sống hiện đại khá sâu sắc và thấu đáo: Thời gian thành bó số/ Thời đại tình yêu lục lọi check mail/ Chỉ một enter cả ngàn

trái tim cùng hát/ Nỗi nhớ vèo bay cuồn cuộn cáp quang (Cỏ ngày xưa)

Cõi thế gian chập chùng nhiều nước mắt và nụ cười mà nhà thơ đã trải qua, xét cho cùng đó là cuộc đời đan xen, hoà quyện giữa thế sự và cõi tâm tình của con người Ở đó, con người và cảnh vật hòa vào nhau, duy trì nhau, tương tác nhau Qua đó, ta cũng trông thấy một gương mặt rất hiền mà cũng đầy bụi trần - một gương mặt lắm men say dành cho cõi đời mà cũng khắc khoải, hoài nghi và cô đơn giữa thế gian Con người mạnh mẽ nhờ những trải nghiệm bão

tố của cuộc đời Chúng ta có niềm tin và lạc quan nhờ có tình yêu Con người trở nên khôn khéo và bản lĩnh một phần nhờ có những bước dấn thân vào cuộc sống để nhận ra những điều nghiệt ngã trong cuộc sống:

nhân gian tưởng rộng nhường kia mà té ra nhỏ hẹp

đi hoài vẫn có tiểu nhân

ở nhà thơ không chỉ thể hiện trên gương mặt đăm chiêu, thấm nỗi buồn diệu vợi

mà còn thể hiện qua hình ảnh thơ chắt lọc từ cuộc sống đầy dự cảm, chiêm nghiệm và triết lý

Văn chương và cuộc sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm của nó chính là con người, mà phải là con người trong các mối quan hệ với thế giới xung quanh Vì thế, con người trở thành đối tượng miêu tả chủ yếu để văn học

có một điểm tựa nhìn ra thế giới bên ngoài Con người lịch sử, con người cá nhân, con người xã hội là trọng tâm đánh giá các mối quan hệ Do đó, người nghệ sĩ phải đi nhiều, hiểu nhiều, phải chọn những phương tiện để bộc lộ mọi mặt trong đời sống của con người Dù ở góc độ, bình diện nào đi nữa, dù là niềm vui hay nỗi buồn, dù yêu đời hay yêu người thì cái đẹp trong thơ Văn Công Hùng chính là sự chắt lọc và trải nghiệm cùng cuộc sống, là cái tôi thiết tha chia sẻ và đồng cảm với con người, cuộc đời một cách tự nhiên, thoải mái

ta hiểu giá trị tinh thần ở mức độ đơn giản nhất là những gì tốt đẹp trong phẩm chất cá nhân và cộng đồng Giá trị tinh thần, trước hết được Văn Công Hùng thể hiện ở cái nhìn về đất nước qua hai góc nhìn về chiến tranh và hòa bình

Là người trải qua những thời khắc khốc liệt của chiến tranh, Văn Công

Hùng suy nghĩ và trân trọng vô cùng hai tiếng hòa bình: Thời nhỏ tôi đã mũ rơm đến trường/ Đã nhiều lần hút chết/ Đã ngủ dưới hầm trốn trong hang, học dưới

lòng đất/ Để các con tôi gặm nhấm hòa bình (Tổ quốc của tôi) Càng thiết tha yêu

Tổ quốc bao nhiêu, ông càng cố lý giải ý nghĩa của tự do bấy nhiêu Văn Công Hùng đã nhiều lần suy nghĩ về giá trị của hai chữ hòa bình:

đất nước tôi đã có hàng núi xương sông máu

đã có nhiều thế hệ lên đường

những người yêu Tổ quốc đến giọt máu cuối cùng

đau đớn tận cùng khi Tổ quốc lâm nguy

(Tổ quốc của tôi)

Bằng ngòi bút triết luận, nhà thơ thể hiện sự trăn trở về ý nghĩa của từ hòa bình và như vậy Văn Công Hùng càng trân trọng những người đã hi sinh vì hai tiếng đó Ông triết luận về nỗi đau mà những cuộc chiến phi nghĩa để lại cho

con người quê hương: Mẹ đã chờ dằng dặc những đêm sâu/ cha đã thức mỏi mòn trăng chếch tháng/ lá trầu xanh quả cau vời vợi nắng/ sao cứ im lìm mãi

mãi Trường Sơn (Nén hương này thắp lửa tìm nhau)

Hay:

Một cú Gạc Ma sáu tư mạng người thẳng băng đáy biển

đến giờ những luênh loang xanh phẳng lặng nếu không người nhắc lại thì

ai biết những oan hồn đang lang thang nơi đâu

những vòng hoa có thể dịu đi cơn mắt chiều tưởng chừng yên tĩnh

quê nhà xanh dâu

quê nhà mẹ đợi

nỗi đợi chờ phi thời gian

(Thẳng đứng)

Có thể rất nhiều người trong số họ không còn tuổi tên trên sử sách, có thể

họ đã chết bình thường, không chiến công hiển hách, có thể mai sau người ta dần quên nhưng họ đã thành hạt cát dưới bàn chân thành miền đất chói ngời bên biển sóng Đối với Văn Công Hùng, họ đã trở thành bất tử, sống mãi cùng đất trời, được lưu giữ như những giá trị tinh thần lớn lao của toàn dân tộc và được tác giả nâng thành biểu tượng của cái đẹp tinh thần quý giá

Yêu quê hương, đất nước cũng là một giá trị tinh thần được bồi đắp trong suốt tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc Tình yêu đất nước được Văn Công Hùng thể hiện giản dị trong thơ Rời bỏ Huế mộng Huế mơ, nhà thơ đến với Tây Nguyên và nơi đây trở thành quê hương thứ hai của ông Song ký ức về Huế vẫn vẹn nguyên trong tác giả, ông gặp lại Huế thương ngay trên Cao

Nguyên đất đỏ bazan này: Tóc em xanh trời Huế bốn mùa/ Cao nguyên gió nón

em nghiêng đón gió/ Áo thì trắng mà bazan thì đỏ/ Mắt học trò háo hức gặp

dòng Hương (Gặp Huế trên cao nguyên)

Dường như ký ức về Huế luôn là nỗi ám ảnh thường trực trong thơ Văn Công Hùng Ông viết về Huế bằng cảm xúc nhớ quê đến nao lòng và vì thế ấn

tượng Huế bùng cháy xuyên suốt thơ ông: Ta trở về nhặt những kỷ niệm xưa/ đêm mười tám trong veo như áo trắng/ em còn nhớ một mối tình câm lặng/ thuở

sông Hương chỉ lặng lẽ bồng bềnh…(Và ngày ấy sông Hương mười tám tuổi)

Nhà thơ thường hay cảm động trước sắc trời quê hương, yêu tha thiết

những vùng đất đã đi qua và chưa bao giờ tới: Sơn La ngày tôi đến/ em như vừa

mưa qua/ phố non mềm và nắng/ ngơ ngác này ngác ngơ (Sơn La)

Trong mỗi chuyến đi thực tế đó ông lại ghi lại những cảm xúc, những dấu

ấn qua những trang thơ của mình Ở thành phố Cảng, ngoài sự hoành tráng, dữ

dội, nhà thơ còn phát hiện nét dịu hiền, cần mẫn đầy ám ảnh: Hải Phòng vệt biển trần tay vẫy/ những con cá ươn người trơn nhẫy đêm/ những cô bé vừa tự tin vừa

hoang mang vật vờ như song/ em - bỗng - chiều - biệt - tan (Hải Phòng)

Văn Công Hùng là chàng thi sĩ đa cảm Không chỉ nhớ người ở Huế mà ông còn nhớ người ở Đà Lạt, Nha Trang, Côn Đảo, Krông Pa Dường như, nơi nào nhà thơ dừng chân là nơi đó có bóng hình của em Như vậy, hình tượng em đâu phải chỉ là bóng dáng thực của một giai nhân mà còn là nàng thơ của thi sĩ

Em trở thành nỗi niềm để nhà thơ bày tỏ tấm lòng của mình trước những vẻ đẹp

của đất nước, của từng vùng miền: tôi với em với sông Hương/ với bông lựu đỏ với vương vấn chiều/ với nhành cỏ tím phiêu diêu/ với mây thành nội với điều

vu vơ/ với mùa phượng cháy tình cờ/ mùa thu như thể nắng vừa trôi qua (Mùa

thu như thể nắng vừa trôi qua)

Hay:

Có một Kom Tum trong nỗi nhớ

để tâm tưởng tôi về

để tôi sống với em bên kia đầu nỗi nhớ

em trở thành đau đáu của đời tôi

(Có một Kom Tum trong cõi nhớ)

Nơi nào trên dải đất hình chữ “S” cũng là nơi gắn bó thân thiết với ông nên ông hay làm thơ về các địa danh như là để lưu dấu một kỉ niệm, một cái tên

(Ta về Đà Lạt, Đêm KrôngPa, Lục bát côn Đảo, Một thoáng làng sen, Ghi ở Nha Trang, Chiều nay Đà Lạt, Về Tuy Hòa thăm bạn…).Thơ Văn Công Hùng

luôn in dấu những nẻo đường ông đã đi qua Chỉ cần trông vào tên bài, người ta cũng có thể thấy được ông đã đặt chân ở đâu Chỉ những đến và đi, chia tay và gặp gỡ nhưng đều để lại cho ông những cảm xúc riêng khó diễn tả

Nhớ về những gì đã qua, những người đã khuất dường như là thói quen của nhà thơ Với người Việt đó là một biểu hiện của giá trị tinh thần, một nét đẹp văn hóa Cái tôi nhỏ bé của tác giả khi đối diện với hiện thực cuộc sống đã thấm thía chiêm nghiệm:

mẹ mất rồi mới thấy mình già

không còn nơi để dựa

những buổi chiều hoang hoải

ngóng vào đâu vào đâu…

giờ con thấm nghĩa mồ côi

con đã non sáu chục

những buổi chiều ân hận

chân trời mướt mải cát bay…

(Chân trời mẹ)

Tác giả thương nhớ mẹ, đặc biệt khi “mẹ sẽ có một giấc mơ đẹp và dài”, khi mẹ sắp “về với ba, ba đợi lâu rồi” thì mọi ký ức về mẹ hiện lên trong tâm trí nhà thơ thật cảm động biết bao: ta lớn lên thì mẹ bé lại/ vòng vọng những buổi chiều tựa cửa chờ con/ cả hai đứa con trai ngun ngút lớn/ một thời mơ

cơm trắng thịt kho (Mẹ)

Vẫn chung một mạch nguồn cảm xúc ấy, nhà thơ lại khắc khoải một nỗi

niềm với ba: nén hương thắc thỏm nhạt nhòa/ con châm lửa thắp khói và cát bay/ nửa đời ngang dọc lắt lay/ chiều nay run rẩy cuối ngày đầu năm/ bàn tay

xoắn nỗi lặng thầm/ cuối đầu chớp một xa xăm kiếp người (Trước mộ ba chiều

ba mươi)

Tình yêu là cái đẹp mang giá trị tinh thần to lớn, nó đòi hỏi người trong cuộc phải có những phẩm chất cơ bản để biết nhận diện và nuôi dưỡng nó Tác giả tự thắp sáng niềm tin trong tâm tưởng mình, ông đã nhận ra bến đỗ của trái

tim mình là vợ, để đi đến triết luận: Có những lúc trốn xô bồ anh về tựa vào em/ như con tàu viễn dương thả neo bám vào đất mẹ/ cuộc đời lặng thầm, cuộc

đời gào thét/ trở về bên em ta trở lại chính mình (Vợ)

Những giá trị tinh thần làm nên cái đẹp cho người và cho đời vốn đã rất đáng quý Khi được Văn Công Hùng đưa vào thơ với một chút suy tư, triết lý chúng càng trở nên sâu sắc hơn, giá trị của chúng trở nên sâu sắc hơn

2.2.2 Triết luận về vẻ đẹp của thiên chức nghệ sĩ

Bên cạnh việc phát hiện những nét đẹp có tính khách quan, Văn Công Hùng cũng thường nhận ra và bàn luận về những thiên chức của người nghệ sĩ

Đó là những cái thuộc về bản năng trời phú riêng cho giới làm nghệ thuật Nhà thơ luận về nó khá sắc sảo

2.2.2.1 Nghệ sĩ là người luôn trắc ẩn, chất vấn bản thân và cuộc đời

Trong hành trình nhận thức hướng đến cuộc sống - con người, nhà thơ bộc

lộ một tâm thức nhiều trăn trở Nó sinh động, ngẫu nhiên như một lời tự thú trước bản thân trước cuộc đời Nghệ sĩ là người luôn để tâm hồn mình bị lay động Nhưng hơn nữa nghệ sĩ còn tự thôi thúc mình hãy đi tìm những rung động, nhất là trước những gì mong manh, bé nhỏ, khó nhận biết trong đời Ở đây, chúng tôi muốn nói đến tính chủ động đi tìm cái đẹp của người nghệ sĩ Vì chủ động tìm kiếm những rung động nên tâm hồn nghệ sĩ vốn không yên lại thêm nhiều lần không yên, thêm nhiều lần trắc ẩn

Nhà thơ khẳng định dứt khoát: Vẫn phải tin vào những giọt nước mắt/ Dù

không còn gì để khóc với nhau (Vẫn phải tin vào những giọt nước mắt)

Có lúc tác giả lại đi đến bộc bạch: Những nhà thơ suốt đời mơ mộng…/ Kẻ

rót lửa vào thơ, người rót thơ vào lửa/ Chỉ nỗi buồn cứ mãi chung nhau (tự

bạch của một thời)

Đến cách diễn đạt bất ngờ, thú vị: Thơ cho đời cho bạn cho tôi/ có chút đắng khé lòng nổi trôi thân phận/ có tí ti ngọt ngào nụ hôn tình ái/ có vầng

trăng bạc phếch ở trên đầu (Thơ trong chiếu rượu)

Những câu thơ như thế, nếu liên kết lại sẽ thấy được tâm thức thi ca của

Văn Công Hùng “Đó phải chăng là sự vắt cạn sinh lực trong từng niềm vui, nỗi buồn của nhân gian mới mong góp nhặt đem về cho thơ những gì đồng nghĩa với lửa, với nỗi khắc khoải đê mê trong đau đáu phận mình, phận đời?

Và như thế thơ mới trở thành có ích” [28]

Bằng cái tôi chiêm nghiệm, chất vấn, Văn Công Hùng độc thoại trước hết với chính mình và hướng đến được cùng giãi bày với người đọc qua những ảnh hình của cuộc sống Bởi vậy, thơ ông đi vào lòng người nhẹ nhàng mà sâu lắng

Nó như thuộc về bản năng của người nghệ sĩ có trái tim lớn, chứa đựng nhiều tâm trạng, cảm xúc, nhà thơ phải phân thân thành nhiều người để bộc lộ các sắc thái, tình cảm, niềm vui, nỗi buồn của nhiều số phận:

có những lúc ta là ta xa lạ

ta như là phiên bản của ta thôi

ấy là lúc soi vào ảo ảnh

thấy ta là ai của ngày xưa…

(Có những lúc)

Nhiều lúc nhà thơ lặng lẽ đem bản thân mình ra làm đối tượng cho mình chiêm cảm, thổn thức cùng nỗi đau của bản thân, nhặt nhạnh từng mảnh mình rơi vãi, từ đó ông chất vấn cuộc đời Ông không né tránh cái tôi thực của mình,

tự tâm để nó bơi giữa dòng nước ngược, thoải mái thốt lên những điều đang dày

vò nó với những cảm xúc lạ hay là những cảm xúc dồn nén, kìm kẹp trái tim nhà thơ Với Văn Công Hùng, trạng thái tình cảm đó được dồn nén vào từng câu chữ, quy tụ được triết luận về cuộc sống mà nhà thơ gửi gắm:

những con chữ xếp hàng chạy trốn

gã tiều phu ngơ ngác cửa rừng

chân trời muộn quả sim già chát

ôi trời nào xanh mắt đa đoan

(luận đề chữ)

Những triết lý này có sức khái quát khá cao Nó chính là sự thật ở đời mà đôi khi người thường chúng ta dễ dàng bỏ qua hoặc nhận ra nhưng không nói được thành lời và chẳng để ý mấy Văn Công Hùng còn có những vần thơ gửi cuộc đời, gửi con người:

đã rằng người ở miền đêm

như con sóng trắng vỗ mềm nỗi đau

đời là một trắng bông lau

gió mạnh thì nát, gió nhàu thì xơ

(Thả gió vào chùa)

Và rồi, ông nghiệm ra, thơ vẫn là những gì lắng lại sau tất cả, dù vinh hoa phú quý hay những bức bối thường nhật của cuộc đời Văn Công Hùng đi đến triết luận nỗi buồn rồi sẽ qua, niềm vui rồi sẽ đến:

Thì ra cuộc đời

Không thôi xáo trộn

Tưởng gặp niềm vui

Nỗi buồn lại tới

Và khi không đợi

Niềm vui lại về

(Không đề)

Cuộc đời không chỉ có trật tự Cuộc đời còn đầy rẫy những biến động đến bất ngờ Nỗi buồn, niềm vui có khi vụt đến khiến ta bất ngờ không sao hiểu được Và đó là cái bí ẩn của cuộc đời, là cái thú vị của cuộc đời

Tăng cường tính triết luận vào thơ đã tạo được nét riêng biệt làm nên phong cách thơ Văn Công Hùng Nhà thơ cảm nhận được sự ngắn ngủi của đời người trong dòng chảy không cùng của thời gian Sự sống con người ngỡ ra là thoáng chênh vênh, mơ hồ Cũng từ đó, nhà thơ ngộ được giới hạn của đời người Đọc thơ ông, ta nghe trong đó thời gian lưu chuyển có cả niềm tiếc nhớ

Không chỉ triết lý về “dĩ vãng”, tác giả đầy khắc khoải khi đặt giá trị niềm

tin trước đời sống Làm thế nào để đủ niềm tin? Là câu hỏi trở đi trở lại, ông loay hoay đi tìm lời giải Bước vào bức tranh xã hội muôn màu trong thơ ông, ta thấy cái tôi thế sự rát bỏng ước vọng, niềm tin nhưng nhiều nỗi boăn khoăn muốn đi

tìm lời đáp: Sẽ đi về đâu hàng chục nghìn linh hồn vô tội/ những cặp đang yêu nhau/ những đôi vợ chồng đang ngủ/ những cuộc làm tình dang dở/ những thiếu

nữ tròn căng ánh sáng/ những đứa bé lẫm chẫm tới trường / tất cả đang chung

một chiếc cầu mỏng mảnh/ thiên đường đấy ư? (Viết cho bóng tối)

Đọc thơ Văn Công Hùng ta thấy, những điều nhỏ bé tầm thường nhất trong cuộc sống cũng được ông viết thành thơ, khái quát thành một triết lý, qua

đó bày tỏ quan điểm của người cầm bút Đó là trạng thái chông chênh, nhức

nhối của nhà thơ về niềm tin khi đứng trước các giá trị chuẩn mực bị “đổ ngã” hay vẫn chưa được xác tín khi con người chưa thích ứng với đời sống cơ chế mới

của cuộc sống hiện đại:

giá mà nói được

đói