Khoá luận tốt nghiệp giá trị nội dung và nghệ thuật thơ chu văn an

1.3 Bên cạnh nhũng công trình nghiên cún về cuộc đời và sự nghiệp Chu Văn An, việc sưu tầm và nghiên cún các bài thơ còn lại của ông cũng được quan tâm.. Trước tình hình văn bản quá ít c

TRƯỜNG ĐẠI HỌC su' PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

N G U Y Ê N THỊ NGA

THƠ CHU VĂN AN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC • • • •

C h u yên n gàn h : V ăn học V iệt N am

N gưòi hướng dẫn khoa học

TS N G U Y Ễ N THỊ N H À N

HÀ NỘI - 2015

LỜ I CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình và chu đảo của TS Nguyên Thị Nhàn và cấc thầy cô trong tô vãn học Việt Nam cùng toàn thê các thây cô trong khoa Ngừ văn - Trường ĐHSP

L Ờ I CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận tôt nghiệp này là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dân của cô giáo TS Nguyên Thị Nhàn, kết quả này không trùng với kết quả của tác giả khác.

Hà Nội, ngày 15 tháng 05 năm 2015

Sinh viên

Nguyễn Thị Nga

MỤC LỤC

MỞ ĐÀU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đ ề 2

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên c ú n 5

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

6 Phương pháp nghiên c ứ u 6

7 Đóng góp của khóa lu ận 6

8 Cấu trúc của khóa luận 7

NỘI D U N G 8

CHƯƠNG 1 TÁC GIẢ CHƯ VĂN A N 8

1.1 Hoàn cảnh lịch sử xã hội thời vãn Trần 8

1.2 Tác giả Chu Văn An 10

7.2.7 Cuộc đời 10

1.2.2 Sự nghiệp 12

1.2.2.1 Sự nghiệp làm quan của Chu Văn A n 13

1.2.2.2 Sự nghiệp trước tác của Chu Văn A n 15

1.2.2.3 Sự nghiệp làm thầy của Chu Văn A n 15

CHƯƠNG 2 GIÁ TRỊ NỘI DƯNG THƠ CHƯ VĂN A N 20

2.1 Đề tài về thiên nhiên 20

2.1.1 Thiên nhiên trong thơ Chu Văn An ỉà khách thế thấm m ỹ 20

2.7.2 Thiên nhiên trong thơ Chu Vãn An còn giúp tác giả gửi gắm tâm trạng “cải tôi ” nhà thơ 30

2.2 Đe tài về đời sống nhà thơ nơi ấn d ậ t 33

2.2.1 Tâm hôn nhà thơ giao hòa cùng thiên nhiên, cảnh v ậ t 33

2.2.2 Những khoảnh khắc quên tục lụy mi p h iề n 34

2.2.3 Một tâm sự về nôi niêm thê cuộc 36

CHƯƠNG 3 GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT THƠ CHƯ VĂN A N 40

3.1 Thế thơ và cấu trúc bài th ơ 40

3.1.1 Thể th ơ 40

3.1.2 Cấu trúc bài thơ 41

3.2 Hình ảnh thơ 44

3.2.1 Hình ảnh con người 45

3.2.2 Hình ảnh thiên nhiên cảnh vật 47

3.3 Ngôn ngữ th ơ 51

KẾT LUẬN 55 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

MỞ ĐÀU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Văn học trung đại Việt Nam trải qua hành trình mười thế kỉ Những thăng trầm, biến động của lịch sử thường đế lại dấu ấn lớn, sâu sắc qua những sáng tác văn học mỗi thời Văn học giai đoạn thế kỉ X - XIV là chặng đầu tiên Những cảm hứng chính, những sáng tác tiêu biểu đã làm nên diện mạo văn học thời đó Cảm hứng yêu nước hào hùng, cảm hứng tôn giáo, cảm hứng về thiên nhiên là những sắc thái riêng biệt trong dòng văn học của cha ông ta

Cuối thế kỉ XIV, xã hội Việt Nam xảy ra nhiều biến động, triều đại nhà Trần dần dần suy yếu Giai cấp thống trị ăn chơi sa đọa, đời sống nhân dân cực khổ, nhân dân khởi nghĩa nhiều nơi Thời vãn Trần đã phai nhạt hào quang “Đông A” Trong tình hình lịch sử - xã hội như thế xuất hiện khá nhiều sáng tác mang khuynh hướng “cảm thời”

Là một nhân chứng xã hội, chịu những tác động sâu sắc Thơ ca của Chu Văn An vừa khắc họa chân dung một kẻ sĩ “lỗi thời” nhưng cốt cách thanh cao “ngạnh trực”, vừa phản chiếu phần nào hoàn cảnh thời đại của ông

1.2 Hon sáu thế kỷ đã trôi qua, biết bao thăng trầm của lịch sử và sự khốc liệt của chiến tranh, nhưng con người và sự nghiệp văn học của Chu Văn

An vẫn là những giá trị trường tồn Chu Văn An xứng đáng là danh nhân văn hóa dân tộc, xúng đáng được tìm hiếu sâu sắc hon về con người và sự nghiệp

Đó là sự nghiệp của một nhà giáo mẫu mực của muôn đòi, là tấm gương sáng cho hậu thế noi theo

1.3 Bên cạnh nhũng công trình nghiên cún về cuộc đời và sự nghiệp Chu Văn An, việc sưu tầm và nghiên cún các bài thơ còn lại của ông cũng được quan tâm Tuy nhiên sự quan tâm ấy phần nhiều là giới thiệu văn bản Giá trị nội dung và nghệ thuật thơ chữ Hán Chu Văn An chưa được đề cập hệ

thống, toàn diện Đặc biệt chưa có công trình nghiên cứu nào khám phá mảng thơ ca này của thi nhân Đó là lý do khích lệ tác giả luận văn lựa chọn đề tài

Giá trị nội dung và nghệ thuật thơ Chu Văn Án Qua luận văn giúp chúng ta có

cái nhìn toàn diện hon về con người, sự nghiệp sáng tác của Chu Văn An đồng thời khẳng định vị trí, vai trò, đóng góp của tác giả với nền văn học dân tộc

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Văn bản thơ Chu Văn An

Sáng tác của Chu Văn An còn lại số lượng không nhiều Mặc dù theo

một số thư tịch cũ, ông sáng tác hai tập thơ chữ Hán và chữ Nôm là Tiều Ẩn

thi tập và Quốc ngữ thi tập, nhưng đã bị thất lạc, hiện chỉ còn một số bài thơ

chữ Hán được các học giả đời sau sưu tập để lại

Cuốn sách sớm nhất lun giữ các bài thơ của ông là Việt âm thi tập,

trong đó Phan Phu Tiên ghi lại được 12 bài thơ, gồm hai bài ngũ ngôn (1 bài thuộc cổ thể), 4 bài thất ngôn tứ tuyệt, 6 bài thất ngôn bát cú Đó là các bài:

1 Nguyệt tịch bộ Tiên Du sơn tùng kính

2 Đe Dương Công Thủy Hoa đình

3 Linh Sơn tạp hứng

4 Thôn Nam Sơn tiêu khê

5 Cung họa ngự chế động chirơng

6 Thanh Lương giang

7 Thứ vận tặng Thủy Vân đạo nhân

Bộ sách đồ sộ hơn là công trình Toàn Việt thi lục của Lê Quỷ Đôn Trong đó, bản A.1262 chép 10 bài Ớ đây không thấy có bài Thứ vận tặng

Thủy Vãn đạo nhân và bài Giang đình tác’, bản A.132 chép 11 bài, trong đó

không có bài Thứ vận tặng Thủy Vân đạo nhân.

Ngoài ra, sách Trích diễm thi tập và Hoàng Việt thi tuyển chỉ tuyển

chọn một số bài của Chu Văn An

Trước tình hình văn bản quá ít của tác giả Chu Văn An, nhà nghiên cứu

Trần Thị Băng Thanh đã nhận xét: “Chỉ với 12 bài thơ còn sót lại đến nay để

tìm hiểu một con người, quả là vấn đề khó Cả cuộc đời hon 70 năm đã sống,

cả tư tưởng, cả những nỗi niềm tâm sự của một con người, một nhân cách lớn lao dường ấy lẽ nào có thế gói gọn trong vẻn vẹn 12 bài thơ đó chăng? Huống nữa, nếu Tiều Ân thi tập chỉ là tên gọi của các nhà sưu tập đời sau mà không phải là do chính Chu Vãn An đặt cho tập thơ của mình thì chưa hãn đó

đã là toàn bộ thơ được viết trong thời gian ông về ở ân ở Chí Linh và cũng sẽ không phải chỉ thế hiện tâm trạng ông trong giai đoạn này” [12, tr.49].

Trong công trình Thơ vãn Lý Trần (Tập III) (1978), Nxb khoa học xã

hội, có in 12 bài thơ chữ Hán của Chu Văn An Ö đó có cả phần nguyên tác chữ Hán, phần phiên âm Hán Việt, phần dịch nghĩa và dịch thơ Đây cũng là nguồn tư liệu để luận văn của chúng tôi lấy làm cơ sở khảo sát

Như vậy, qua các tài liệu cũng như các ý kiến nhận định về Chu Văn

An, chúng ta thấy được số lượng tác phẩm của ông hiện còn lại rất ít Chúng

ta chỉ biết đến sự nghiệp của ông qua 12 bài thơ chữ Hán Đe tìm hiếu và đánh giá về cuộc đời cũng như sự nghiệp của Chu Văn An qua tư liệu ít ỏi vậy cũng là một khó khăn của tác giả luận văn

2.2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Lâu nay, nghiên cứu về Chu Văn An, người đời biết đến ông với tư

cách là danh nhân văn hóa, tư cách là người thầy - “vạn thế sư biếu” nhiều

hơn là một nhà thơ

Tuy vậy, khi nghiên cứu về con người, cuộc đời, sự nghiệp Chu Văn

An lại thường liên quan đến thơ văn của tác giả này

Qua sự tìm hiểu hạn hẹp, trong phần lịch sử vấn đề này chúng tôi xin nêu ra một số tiểu luận, ý kiến của một số tác giả có liên quan đến đề tài:

Tác giả Hồ Nguyên Trừng trong Nam ông mộng lục đã ghi lại giấc mộng của Nam Ông Hồ Nguyên Trừng viết về Chu Văn An với nhan đề: Văn

Trinh ngạnh trực (Khí cốt címg cỏi và cương trực của Văn Trinh) Chính

nhan đề trong sáng tác này đã cho thấy khá rõ cách nhìn, sự ngưỡng mộ của

Hồ Nguyên Trừng về nhân vật Chu Văn An [11, tr.695 - 696]

Nhà bác học Phan Huy Chú sống cách chúng ta gần một thế kỉ từng nhận xét về Chu Văn An: “ học nghiệp thuần túy, tiết tháo cao thượng, được thời

ấy suy tôn, thời sau ngưỡng mộ, tìm trong nhà Nho nước Việt ta, từ trước đến nay chỉ có mình ông, các ông khác không thể so sánh được” [Theo 12, tr.44].Trong phần “Văn tịch chí”, Phan Huy Chú có mấy lời ngắn gọn, khái quát phong cách thơ Chu Văn An: “Lời thơ rất trong sáng u nhàn” [3, tr.424]

Nguyễn Huệ Chi, trong bài viết “Chu Văn An ngạnh trực”, có những

nhận xét khái quát về sáng tác thơ chữ Hán của tác giả Nhà nghiên cứu viết:

“Mười hai bài thơ còn lại của Chu Văn An không đủ để nhận diện một Chu

An nhà thơ, tuy nhiên cũng góp phần soi vào một thế giới khác trong tâm hồn còn chứa nhiều bí ẩn của ông [ ] Ở đây là một Chu Văn An tìm vui trong lẽ sống ẩn dật - sự thanh thản của chữ nhàn [2, tr.364]

Ý kiến nhận định của hậu thế về nhân cách cao đẹp của Chu Văn An khá nhất trí nhưng một số điểm chính trong cuộc đời ông thì ngày nay chúng

ta vẫn không có cách gì để làm sáng tỏ hơn nữa Ngay số lượng thơ ít ỏi của ông còn truyền lại có thế bị sai lạc, nhung cũng chưa thống nhất ở sách này hay sách khác

Tóm lại, những ý kiến đánh giá, nhận xét về giá trị thơ Chu Văn An

phần nhiều lẻ tẻ, hoặc mang tính khái quát gợi mở, chưa hệ thống, chưa đầy

đủ Như vậy, chúng tôi tiếp tục tìm hiêu giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật những sáng tác của Chu Văn An một cách hệ thống, toàn diện hơn

3 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiêu, nhận diện Giá trị nội dung và nghệ thuật thơ Chu Văn An,

nhằm khẳng định tài năng của nhà thơ

Tìm hiểu sâu sắc hơn về con người, tâm tư thái độ của Chu Văn An qua thơ ca của ông - một nhân vật văn học lỗi lạc thế kỉ XIII - XIV

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cún

4.1 Tư liệu khảo sát

Luận văn khảo sát 12 bài thơ của Chu Văn An in trong công trình Thơ

văn Lý - Trần, Tập III, Nxb Khoa học xã hội (1978) Đó là các bài thơ sau:

1 Nguyệt tịch bộ Tiên Du sơn tùng kỉnh {Đêm trăng dạo bước trên đường thông ở núi Tiên Du).

2 Đe Dương Công Thủy Hoa đình (Đe đình thủy hoa của Dương Công).

3 Linh Sơn tạp hứng (Tạp hứng ở Linh Sơn).

4 Thôn Nam Sơn tiêu khệ (Tạm nghỉ ở núi thôn Nam).

5 Cung họa ngự chế động chương (Kính họa thơ vua).

6 Thanh Lương giang (Sông Thanh Lương).

7 Thứ vận tặng Thủy Vân đạo nhân (Họa vân tặng Thủy Vân đạo nhân)

8 Xuân đán (Sáng mùa xuân).

9 Miết trì (Miết trì).

10 Giang đình tác (Làm thơ ở Giang Đình).

11 Sơ hạ (Đầu mùa hè).

12 Vọng Thải lăng (Trông về Thải lảng).

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Khóa luận tìm hiêu, nhận diện Giá trị nội dung và nghệ thuật thơ Chu

Vãn An qua những sáng tác được khảo sát.

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiếu bối cảnh lịch sử xã hội thời vãn Trần

- Tìm hiểu về cuộc đời nhà thơ, những yếu tố thời đại có ảnh hưởng đến phong cách, tâm hồn thơ Chu Văn An

- Khảo sát những sáng tác thơ Chu Văn An trên phương diện Giá trị

nội dung và nghệ thuật.

6 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng những phương pháp chủ yếusau:

7 Đóng góp của khóa luận

- Khóa luận tìm hiêu, phân tích Giá trị nội dung và nghệ thuật thơ Chu

Văn An một cách hệ thống, toàn diện Từ đó, có cái nhìn sâu sắc hơn về con

người và sự nghiệp của nhà thơ

- Việc nghiên cứu đề tài này có ý nghĩa quan trọng trong thực tiễn giảng dạy ở trường phồ thông, giúp người giáo viên Ngữ Văn có kiến thức bố trợ khi nghiên cứu, giảng dạy sâu sắc hơn một tác giả văn học trung đại của dân tộc

- Bài học giáo dục từ nhân cách Chu Văn An với lóp trẻ hôm nay

8 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Ket luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, phần Nội dung của luận văn được cấu trúc theo ba chương:

Chương 1: Tác giả Chu Văn An

Chươìĩg 2: Giả trị nội dung thơ Chu Văn An

Chương 3: Giá trị nghệ thuật thơ Chu Văn An

NỘI DƯNG CHƯƠNG 1 TAC g i ả c h u v ă n a n

1.1 Hoàn cảnh lịch sử xã hội thời vãn Trần

Chu Văn An (?- 1370) sống vào nhũng năm nửa cuối thế kỉ XIV Sử thường gọi đó là thời vãn Trần Thời đại Chu Văn An sống là thời đại triều đình quá độ trong bước từ thịnh đến suy của vương triều nhà Trần, một thời đại “bể dâu”, nhiều biến động để lại dấu ấn trong lịch sử Lúc này, triều chính rối ren, nhiễu loạn Người đứng đầu triều đình là vua nhu nhược như Trần Nghệ Tông, có ông vua lại ăn chơi phá phách như Trần Dụ Tông Bọn gian thần thừa cơ khuynh loát triều đình, khiến trăm họ lầm than điêu đứng

Xã hội Đại Việt cuối thế kỉ XIV thời ấy, giai cấp quý tộc củng cố địa vị thống trị Họ tăng thêm số lượng nông nô, nô tỳ, mở rộng thêm nhiều điền trang thái ấp lớn

Hãy dừng lại đôi chút đế quay về quá khứ, để nhìn vào bức tranh xã hội nhà Trần những năm cuối thế kỉ XIV Sử sách nói nhiều nhất đến cái tên Trần

Dụ Tông Đấy là ông vua nhà Trần cầm quyền từ năm 1341 đến năm 1369.Vua Dụ Tông nối danh bởi ăn chơi sa đọa: “Có lần Dụ Tông đi chơi đêm ở xa đến canh ba mới trở về bị kẻ cướp chặn đường lấy mất cả gươm báu lẫn ấn báu Nhà vua cho đó là sự chang lành, khó mà sống lâu hơn nữa nên lại càng thả sức chơi bờ i ” [14, tr67] Lúc này, Quốc tử giám tư nghiệp Chu Văn An đã khẳng khái viết sớ lên cho Dụ Tông, nêu đích danh 7 tên nịnh thần phải đáng trị tội chém đầu đế chấn hưng đất nước Việc dâng sớ của Chu Văn

An làm chấn động dư luận đương thời Đó là một việc làm động trời mà không phải nhà Nho nào cũng dám làm Bởi vì ông đã nêu ra đích danh tên tuồi và tội trạng của những tên nịnh thần có thế lực nhất lúc bấy giờ Chúng

lại được vua sủng ái Thất trảm sớ của thầy Chu Văn An nêu rõ tên tuối 7 tên

quan sau:

1 Mai Thọ Đức - hoạn hoan chi hậu cục

2 Trâu Canh - ngự y

3 Bùi Khoan - chính trưởng phụng ngự

4 Văn Hiến Hầu

5 Nguyễn Thanh Lương - hành khiển tả ty lang trung

6 Tâm Đức Ngưu - hành khiến hữu ty, hữu bộc xạ

7 Đoàn Nhữ cẩu - đồng bình chương sự

Viết về thời Trần Dụ Tông, sử gia bàn như sau: “Thời mà dân thường

bị cướp là thời loạn, còn như thời mà cả Hoàng đế cũng bị cướp thì phải gọi là

đại đại loạn Nịnh thần lũng đoạn, Chu Văn An dâng Thất trảm sớ mà Dụ

Tông vẫn làm ngơ để Chu Văn An ôm thất vọng ê chề xuống suối vàng Ôi, triều đình bất ôn, bảo sơn hà yên làm sao được” [14, tr.67]

Vua như vậy nên quan lại càng hoành hành “Quan lại nhân đó thả sức bắt dân xây dựng dinh thự, chùa chiền, nuôi con hát chơi bời Xuất hiện hang loạt tên nịnh thần và triều chính bị chúng lũng đoạn” [15, tr.247] Triều đình hỗn loạn, quan lại kéo bè cánh, hãm hại, giết hại lẫn nhau Năm 1369 Dụ Tông chết, Dương Nhật Lễ là con của một nhà phường hát được Minh Tông đưa lên ngai vị Lúc này, ngai vàng nhà Trần, thành của họ Dương Rồi, Dương Nhật Lễ cũng bị giết, nhà Trần lấy được ngai vị nhung từ đó triều Trần suy vong không thể chống đỡ được tình thế

v ề tình hình đối ngoại, các nước láng giềng như nước Ai Lao, nước Chiêm Thành nhân đó không thuần phục Các vua nhà Trần lại đi chinh phạt

họ để lấy lại uy quyền Vua Duệ Tông phải tử nạn trong đám loạn quân bại chiến tại Chiêm Thành năm 1377, vua Minh Tông đi dẹp Ai Lao hai lần từ

1334 đếnl335

Xã hội loạn lạc, đời sống nhân dân đói khố Họ khổ do mất mùa đói kém, do chiến tranh xảy ra liên miên Người dân còn phải chịu nhiều tầng áp

bức, xã hội rối ren, nhiễu loạn Nhà nước không quan tâm đến sản xuất của nhân dân, thiên tai phá hoại đê điều, thủy lợi Nửa cuối thế kỉ XIV có 9 lần vỡ

đê, lụt lớn, có nhũng năm vừa hạn hán vừa lũ lụt Người dân còn khô cực do

bị bọn địa chủ, quý tộc bóc lột Họ khố cực do chiến tranh xảy ra, xã hội rối ren, loạn lạc càng rối ren loạn lạc Đó là các năm 1348, năm 1355, năm 1393 Chỉ tính trong khoảng từ đầu thế kỉ XIV đến năm 1379 có 10 nạn đói lớn Ngân khố nhà nước trống rỗng

Nguyên nhân trên, đã dẫn đến các cuộc khởi nghĩa của nông dân và nô

tỳ nố ra Tiêu biểu phải kể đến các cuộc khởi nghĩa sau: Năm 1343, nhân dân khắp nơi nổi dậy khởi nghĩa, năm 1344 khởi nghĩa Ngô Bệ ở Hải Dương, năm

1354 khởi nghĩa của Tề ở Hải Dương, năm 1379 nổ ra cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Thang ở Thanh Hóa, năm 1399 nố ra cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Nhữ Cái ở Son Tây

Như vậy, nhìn vào hoàn cảnh lịch sử nước nhà thời bấy giờ, chúng ta

có thế thấy Chu Văn An đã sống trọn trong khoảng thời gian cuối thế kỉ XIV Việc ông trực tiếp sống và chứng kiến cảnh nhà Trần đang trên đường đi xuống đã có ảnh hưởng lớn đến tâm sự, cảm hứng và sự nghiệp sáng tác văn học của ông

1.2 Tác giả Chu Văn An.

1.2.1 Cuộc đời

Chu Văn An (?- 1370) hiệu là Tiều Ẩn tên chữ là Linh Triệt, tên thụy

là Văn Trinh, sinh năm nào chưa rõ Ông người làng Văn Thôn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Đàm, nay là huyệnThanh Trì, ngoại thành Hà Nội Ngay từ nhỏ, tuy xuất thân trong gia đình bình thường nhưng Chu Văn An đã được mẹ

lo cho ăn học chu đáo v ố n có lòng hiếu học, coi việc học làm đầu nhung không cầu danh lợi, thú vui lớn nhất của Chu Văn An ngay từ nhỏ là ở nhà đọc sách Chu Văn An rất giỏi, “học vấn tinh thuần, tiếng đồn gần xa” Sách

Đại Việt sử kỳ toàn thư đã nêu: “Khi đỗ Thái học sinh (học vị tiến sĩ thời nhà

Trần), ông không ra làm quan mà mở trường dạy học ở quê nhà, mong mỏi đào tạo nên những thế hệ học trò có đủ tài đức đe đóng góp cho đất nước”.Cuộc đời và con người Chu Văn An vừa được chính sử ghi chép vừa được lun truyền bằng các giai thoại Chính vì vậy cho đến nay, giới nghiên cứu vẫn chưa có kết luận thống nhất, chính xác về cuộc đời ông Năm sinh, năm mất của ông cũng chỉ là ước đoán theo phương pháp loại trù’ hay so sánh với một số tác giả, một số sự việc đương thời

Theo Đại Việt sử kỷ toàn thư, Chu Văn An mất ngày 26 tháng 11 năm

Canh Tuất (1370) Thọ 78 tuổi (1292 - 1370) v ề năm mất của ông, các tài liệu xưa nay vẫn dựa theo cuốn chính sử đó

Ớ bài “Chu Văn An cuộc đời và sự nghiệp” trong sách Chu Văn An với

di tích Phượng Hoàng, cho biết: Chu Văn An nguyên có tên là Chu An tự là

Linh Triệt Sinh tại quê mẹ ngày 25 tháng 8 năm Nhâm Thìn niên hiệu Trùng Hưng thứ 2 (1292) tại thôn Văn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Trì (nay thuộc thành phố Hà Nội) Cha là Chu Công Thiện, mẹ là Lê Thị Chiêm

Trong bài “Chu Văn An - thầy dạy học và nhà trí thức nồi tiếng đời

Trần” (.Danh nhân H cỉ Nội), ông vũ Tuấn Sán cho biết, bản thân Thần tích ở

Thanh Liệt chép Chu Văn An mất ngày 28/11 năm Canh Tuất, nghĩa là chênh 2

ngày so với Toàn Thư chép Lý do của ông nêu ra là: “Theo sử, ngày 15/11 âm

lịch năm 1370, Nghệ Tông lên Ngôi vua ở phủ Kiến Hưng (tức huyện Nghĩa Hưng tỉnh Nam Hà ngày nay ), ngày 21 mới về đến bến Đông của kinh thành Thăng Long Sau khi được tin này, Chu Văn An mới lên được đến kinh đô mừng vua Sau đó, ông lại trở về Chí Linh rồi “không bao lâu ốm chết ở nhà”.Song, theo giả thiết của Trần Lê Sáng, thì Chu Văn An sinh năml292 mất 1370, sinh tại xóm Văn, làng Quang (xưa gọi là làng Voi), huyện Thanh Đàm, nay là làng Thanh Liệt, huyện Thanh Trì, ngoại thành Hà Nội Gia đình

ông nghèo, thân phụ ông tên là gì, người ở đâu, hiện nay chưa biết Mẹ ông là

bà Lê Thị Chiêm chính gốc làng Quang

Trong cuốn Những nghĩ suy từ văn học trung đại [12, tr.44] của nhà

nghiên cứu Trần Thị Băng Thanh, bà cũng bỏ trống phần năm sinh của ông

Hay trong cuốn Thơ vãn Lý Trần [13, tr.52] cũng bỏ trống phần năm

sinh của ông và chỉ cho biết ông mất năm 1370

Căn cứ vào các tài liệu và những sáng tác của Chu Văn An, có thể nhận thấy, ông sống ở cuối thời Trần Đó là một giai đoạn lịch sử có nhiều biến động

Chu Văn An mất năm Thiệu Khánh thứ nhất đời Trần Nghệ Tông (1370), được vua làm lễ tế và đặt tên thụy là Văn Trinh

Tóm lại, cuộc đời Chu Văn An khá gắn bó với các sáng tác của mình

Thơ ông là đòi, là cá tính, lá số phận của ông Ông là con người của một thời đại rối ren, nhiễu loạn Ớ đó có sự tàn phai thật nhiều của hào quang quân chủ nhà Trần Ông xuất thân trong một gia đình nghèo, nhưng bản thân Chu Văn

An là một người thông minh, có cá tính, nghị lực nhưng ông không gặp được minh quân Mặc dù vậy, ông vẫn luôn yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống, thể hiện một Chu Văn An bản lĩnh cứng cỏi, mạnh mẽ

v ề cuối đời, Nhà giáo Chu Văn An đã dồn tâm lực đào tạo các học trò Nhiều danh sĩ tài danh sau này xuất môn nơi Chu Văn An như Lê Quát, Phạm

Sư Mạnh Ngày nay, khu di tích Phượng Hoàng còn tôn thò’ người thầy mẫu mực đó Mộ của thầy Chu Văn An cũng ở giữa thiên nhiên núi rùng có thông reo vi vút Bao lóp học trò vẫn tìm về nơi ấy kính cẩn trước anh linh con người cao khiết, bản lĩnh thuở xưa

1.2.2 Sự nghiệp

Cuộc đời và sự nghiệp Chu Văn An là cuộc đời một nhà giáo, một thầy thuốc, một đại quan nhà Trần trong lịch sử Việt Nam là một danh nhân được suy tôn là người thầy của muôn đời:

Trần vãn thử hà thời, dục vịnh đại phi hiền giả lạc

Phượng sơn tồn ấn xứ, trĩ lưu trường ngưỡng triết nhân phong.

(Cuối Trần đó là thời nào, ngâm vịnh rong chơi đâu phải thú vui hiền giả.

Non phượng còn dấu nơi ân, núi sông mãi mãi ngắm nhìn phong cách triết nhân).

Đó là đôi câu đối mà người đời mãi mãi còn truyền tụng để tỏ lòng mến phục đối với Chu Văn An - nhà Nho, nhà hiền triết, nhà sư phạm mẫu mực cuối thời Trần

ỉ 2.2.1 Sự nghiệp làm quan của Chu Văn An

Chu Vãn An là một người có hoài bão lớn lao Ông xuất thân trong một

gia đình bình thường, nhung ông đã được mẹ lo cho ăn học chu đáo Ngay từ nhỏ ông đã chuyên cần học tập và học rất giỏi Chu Văn An còn hiếu thảo với cha mẹ và rất lễ độ với mọi người xung quanh, nghiêm khắc sửa mình, cương

trực thắng thắn Chu An tùng nói: “Làm người, chữ “Hiếu ” là gốc của tất cả

đức hạnh, hiếu thảo với cha mẹ và tôn kính anh em là thuận với đạo đ ứ c”

“Hiếu là cải đức cao nhất mà vua, tôi, kẻ sĩ, thứ dân đểu phải đề cao VCI thi

năng, đức độ hơn hắn các nho sĩ đương thời Chu Văn An đã từng đi thi và đồ Tiến sĩ Mặc dù đỗ đạt cao nhưng ông không ra làm quan mà ở nhà đọc sách

và dạy học ở quê nhà Sự nghiệp làm quan của Chu Văn An bắt đầu khi vua Minh Tông mời ông ra kinh đô nhận chức Tư Nghiệp Quốc tử dám, dạy dỗ các Thái tử và phò giúp nhà vua khi triều đình rối ren

Chu Văn An còn là một nhân cách củng cỏi, là một con người cương trực, bản lĩnh Điều này thể hiện rõ trong những ngày ông ở triều đình Bằng

chứng chính là sự kiện ông dâng Thất trảm sớ Dưới thời Trần Dụ Tông trị vì

từ 1341 đến 1369 Vua Trần Dụ Tông lơ là, bỏ bê việc triều chính, Việt Nam

sử lược có chép về vua Dụ Tông: “suốt ngày lo rượu chè, chơi bời, xây cung

điện, đào hồ, đắp núi, rồi lại cho người giàu vào cung đánh bạc”

Giữa buối loạn lạc ấy, Thất trảm sớ đã trở thành sự kiện chấn động cả

Đại Việt mà không phải nhà nho nào cũng dám làm, vì lúc bấy giờ chỉ có những bậc đại quan mới có quyền can gián vua Chu Văn An đã nêu đích danh tên tuổi và tội trạng của những tên nịnh thần có thế lực nhất lúc bấy giờ

và bọn chúng lại được vua yêu quỹ

Chu Văn An còn là một người bất đắc chí, sớ dâng nhưng vua không

chấp thuận, Chu Văn An đã treo mũ tại cửa Huyền Vũ và tìm về núi Phượng Hoàng - Chí Linh ở ẩn Không còn ai thúc ép, Dụ Tông càng đi sâu vào con đường sa đọa, cơ đồ nhà Trần dần suy sụp Vua tin dùng bọn quan lại chuyên đục khoét, bòn rút của dân lành Chúng đã đặt ra vô vàn các loại tô thuế vô lý, đắp đê, xây hào, xây cất cung điện làm chết hàng vạn người Giờ đây cung điện đã trở thành nơi vui chơi của vua quan Lúc này, quân đội của triều đình trở nên nhút nhát, biên cương dường như bỏ trống khiến vua nước Chiêm Thành nhỏ bé phía nam là Chế Bồng Nga đã hai lần mang quân vào tận kinh thành Thăng Long đốt phá, cướp của hoành hành như vào chỗ không người

Thất trảm sớ của Chu Văn An cho thấy việc làm của thầy Chu đã nói

lên phẩm chất tốt đẹp của một chính quan Làm quan phải có đảm khí, chính trực, phải nói ra sự thật, phải giúp ích cho dân Làm quan nhỏ mà có ích cho dân, cho đất nước thì càng đáng quý hơn chức tước lớn nhung không làm được gì Như vậy, chúng ta thấy Chu Văn An là một vị quan liêm khiết, cương trực và đầy bản lĩnh

Như thế, quãng đời làm quan ngắn ngủi của Chu Văn An đã không thuận lợi Mặc dù vậy, khi ông mất, vua Nghệ Tông được tin liền cho quan đến dụ tế, đặt tên Thụy là Văn Trinh và cho thờ tại Văn Miếu Ngoài ra, vua còn ban tiền làm đền thò’ ở 27 xã có học trò của thầy Chu thời ấy Sau này, tại nơi thầy làm nhà dạy học và sống những năm tháng thoái triều đã được dựng

ngôi đền thờ thầy gọi là đền Phượng Hoàng nay là đền Chu Văn An, thuộc địa phận phường Văn An, thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương.

1.2.2.2 Sự nghiệp trước tác của Chu Văn An

Theo thư tịch cũ thì Chu Văn An viết nhiều sách Chu Văn An đã để lại cho đời sau những tác phâm có giá trị

v ề văn học có hai tập thơ Quốc ngữ thi tập bằng chữ Nôm và Tiều Ân

thi tập bằng chữ Hán Thất trảm sớ dâng lên vua là một văn kiện để đời

Ông còn viết một cuốn sách biện luận giản ước về Tứ thư nhan đề Tứ thư

thuyết ước.

Theo một tài liệu nghiên cứu gần đây thì Chu Văn An còn là một nhà

đông y đã biên soạn quyển Y học yếu giải tập Chu di biên gồm những lý luận

cơ bản về chữa trị bệnh bằng đông y

Như vậy, theo thư tịch xưa, Chu Văn An đã viết ở nhiều lĩnh vực khác nhau như: Y học, Nho học, Văn chương nay phần lớn đã bị thất lạc Người

ta chỉ thấy 12 bài thơ chữ Hán và tập Y học yểu giải của ông.

1.2.2.3 Sự nghiệp làm thầy của Chu Vãn An

Cả một đời, Chu Văn An chỉ mong đào tạo được những người tài đức, cống hiến cho đất nước Trong sự nghiệp làm thầy, Chu Văn An vừa là bậc thầy của xã hội, vừa là thầy dạy vua và là người thầy của muôn đời

Trước hết, Chu Vãn An là người thầy của xã hội Nơi khởi đầu sự

nghiệp dạy học của Chu Văn An, là ở làng Huỳnh Cung giáp với làng Quang quê mẹ Tuy là trường ở làng quê nhưng cũng có thư viện, thầy Chu dạy học trò từ bậc vỡ lòng, tiểu học, trung học và đại học, tùy theo mỗi bậc mà thầy có cách dạy khác nhau Tài liệu cơ bản vẫn là những sách kinh điển của Nho gia:

Tứ thư, Ngũ Kinh.

Chu Văn An một lòng tin vào giáo lỷ đạo Nho của Khổng Tử, song

cũng là người tiếp thu có chọn lọc và sáng tạo Ông đã soạn Tứ thư thuyết ước

gồm 10 quyển Đây là cuốn sách biện luận giản ước về Tứ thư, sách kinh điển

của đạo Nho: Đại Học, Trung Dung, Luận Ngữ, Mạnh Tử, đế làm tài liệu giảng dạy Sách này đến nay không còn Với tấm lòng trong sáng của một nhà nho chân chính, Chu Văn An cho rằng: Đất nước thanh bình và thịnh trị điều

cơ bản là phải có minh quân; muốn trở thành minh quân thì phải có học vấn;

mà phải học theo đạo Nho để có đạo đức và hiêu biết trị quốc, bình thiên hạ Ông được giới sĩ phu đương thời ngưỡng mộ

Nghe danh thầy Chu tài năng và đức độ, học trò khắp nơi tìm về trường Huỳnh Cung theo học rất đông Thầy Chu rất nghiêm khắc trong việc dạy bảo môn sinh, ngoài việc giảng dạy về kiến thức, thầy còn chú trọng rèn luyện học trò về đạo lý sống, nhân cách làm người và hơn cả là giúp môn sinh thấy được trách nhiệm của mình với dân, với nước

về phương pháp dạy học của thầy Chu, ông có một phong cách dạy đặc biệt hấp dẫn, khiến cho mọi người đều phải kính nể và tôn phục

Quan điểm giáo dục của Chu Văn An là hữu chi vô loại, nghĩa là nền

giáo dục đi tới muôn dân và không từ chối dạy bất cứ loại người nào Thầy

Chu thường nói với các học trò rằng: “7ữ chỉ dạy cho các học trò làm người

chứ không cỉạy cho cấc trò làm quan” Tính nghiêm nghị, tư cách thanh cao

và học vấn uyên bác của thầy được gần xa ngợi ca và trở thành huyền thoại nên cả vua Thủy tề cũng cho con trai mình hóa thân người phàm đến học.Thầy Chu Văn An đã xem vấn đề giáo dục là cốt lõi đế đào tạo nhân tài cho đất nước Trường Huỳnh Cung đã đào tạo lên rất nhiều trò giỏi Khoa thi năm 1314, dưới thời vua Trần Minh Tông, trường có hai học trò đỗ Thái học sinh là Lê Quát và Phạm Sư Mạnh Cả hai đều làm quan dưới triều Trần (Lê Quát được thăng lên chức Thượng Thư)

Một trong những nguyên tắc cốt yếu để cảm hóa học trò của thầy Chu Văn An chính là: Muốn dạy bảo trò tốt thì thầy phải nghiêm, phải luôn là tấm

gương đạo đức cho học trò Những môn sinh do thầy Chu Văn An đào tạo, dù làm quan to hay vinh hiển đến mức độ nào cũng luôn dành cho thầy một sự

tôn kính và lễ độ Sách Đại Việt sử ky'} toàn thư đã chép lại việc các đại quan

trong triều là học trò của thầy vẫn giữ lễ, khi đến thăm thầy thì lạy, được tiếp chuyện với thầy thì lấy làm vui mừng Suốt cuộc đời, thầy Chu Văn An luôn

là người thầy giáo lỗi lạc, ông xúng đáng là bậc “Vạn thế sư biểu”, như cách gọi của các sử gia Việt Nam

Lịch sử dân tộc tôn vinh Chu Văn An là nhà nho có đức nghiệp lớn nhất Sử thần Ngô Sĩ Liên có lời bàn: “Văn Trinh Công thờ vua thì nói thẳng trưó'c mặt; việc xuất hay xử đều có lí lẽ, rèn đúc nhân tài thành cônh khanh; cao thượng, tiết tháo, thiên tử cũng không bắt nổi làm tôi, nét mặt nghiêm nghị mà đạo làm thầy được tôn; lời nói lẫm liệt mà kẻ nịnh phải sợ Đáng là bậc tôn sư của nhà nho nước Nam ta”

Trong cuộc đời làm thầy, Chu Vãn An có vinh dự lón là thây dạy của

hai vị vua Làm thầy dạy cho Thái tử - người kế vị ngai vàng, Chu Văn An

thấy rõ trọng trách của mình, ông đã đem tinh hoa tích lũy được từ mấy chục năm trong đời cùng học vấn thông tuệ và nhân cách cao đẹp đế truyền dạy cho Thái tử Thượng hoàng Trần Minh Tông rất coi trọng Chu Văn An Nhà vua còn hay hỏi ông việc chính sự Chu Văn An lấy nghĩa trả ơn vua, đem hết tâm lực dạy Thái tử học tập

Người học trò đầu tiên trong cung thất của Chu Văn An là Thái tử Trần Vượng (tức là Trần Hiến Tông), con vua Trần Minh Tông Hiến Tông học giỏi, lại biết kính thầy, song vì còn nhỏ tuổi đã bị bọn quan lại gian thần lôi kéo

Trần Hiên Tông là một vị vua “tư tròi tinh anh sáng suốt, vận nước thái bình,

nhưng hưỏng thọ không dài” của thời Trần Trong cái tinh anh sáng suốt đó,

không thể thiếu sự dạy dỗ của thầy Chu Văn An Chỉ tiếc rằng người học trò đó chỉ trị vì được 12 năm, đến năm 1341 đã rời ngôi báu, tạ thế khi mới 23 tuổi

Người học trò thứ hai là Trần Hạo (tức là Trần Dụ Tông sau này), là người con trai thứ mười của vua Trần Minh Tông, lúc đó mới 6 tuổi lên ngôi Những năm đầu trị vì do có thượng hoàng và thầy Chu rèn cặp nên chính sự tốt đẹp Năm 1357, thượng hoàng Minh Tông qua đời, không còn người điều khiển chính sự, không còn áp lực từ phía vua Minh Tông Nhân khi nắm quyền lực trong tay, Dụ Tông thỏa sức thể hiện cái độc lập của người đứng đầu nhà nước Ông vua trẻ tuổi ngày càng mải mê chơi bời, nghe theo bọn gian thần ăn chơi sa đọa, bỏ quên việc học hành và triều chính của mình Thầy Chu vẫn gạn chắt những lời vàng, ý ngọc trong kinh sử đế dạy vua, thầy đặt vào lòng tay Dụ Tông những viên ngọc quỷ nhưng vua đế tuột mất Những lời tâu bày thẳng thắn, cương trục của thầy Chu không lay chuyển được lối sống sa đọa của nhà vua nhung lại khiến không ít kẻ gian thần ghen ghét và lo sợ Bọn gian thần dò xét từng hành động và việc làm của thầy Chu, chúng đã ra sức lôi kéo vua vào con đường ăn chơi vô độ Dụ Tông ngày càng ham chơi bời, rượu chè, suốt ngày cò’ bạc trong cung thất, mở tiệc bắt các quan thi nhau uống rượu

Chu Văn An làm thầy dạy cho xã hội ông thành công, nhưng làm thầy của vua ông thất bại Bởi vì, vua ham chơi không chịu học hành Theo sử sách

Dụ Tông không chịu học, lúc cáo ốm, lúc chơi Cho nên, khi dạy thầy Chu Văn An thất bại Dụ Tông chỉ mải chơi không lo học hành điều này khiến Chu Văn An rất buồn

Sinh thời Chu Văn An luôn luôn được dân chúng ngợi ca về phấm chất

thanh cao tuyệt vòi của ông Chu Văn An được tôn là Vạn thế sư biểu - người

thầy của muôn đời Chính vì vậy ông được tôn thờ trong Văn Miếu

Trần Nguyên Đán đánh giá về những đóng góp của ông, nhận xét như sau: Nhờ có ông mà học xoay làn sóng, phong tục trở lại thuần hậu”.

Nhà sử học Ngô Sĩ Liên đời Lê Thánh Tông đã phải khen: Nhữngnhà Nho ở nước Việt ta được dùng ở đời không phải không nhiều, có kể chỉ

nghĩ đến công danh, kẻ thì chuyên lo về phú quý, kẻ lại a dua với đời, có kẻ chỉ biết ăn lộc giữ thân Người chịu đế tâm đến đại đức, suy nghĩ đến việc giúp Vua nêu đức tốt cho dân được nhờ ơn, Chu Văn An ở đời Trần có lẽ gần được như th ế ”.

Người dân vùng quê Thanh Đàm thờ ông làm Thành hoàng và gọi là đức Thánh Chu Việt Nam có nhũng thánh võ như Thánh Trần, Thánh Gióng, thì cũng phải có cả Thánh văn Thánh văn là nhà giáo, là thầy Chu Văn An Những di tích có liên quan đến ông đều gắn với uy danh người thầy giáo: Đen Thanh Liệt, Đen Huỳnh Cung, Đen Văn Điển, Đen Phượng Sơn, Linh Đàm

Vị trí của ông trong lịch sử giáo dục Việt Nam hoàn toàn được khẳng định.Tấm gương người Thầy thanh cao, mẫu mực chở bao thế hệ qua sông làm giàu có nền văn hiến của một dân tộc, đáng được tôn vinh đến muôn đời

Sự liêm khiết, chính trực và công tâm của thầy giáo Chu Văn An cũng nhắc nhở những thế hệ nhà giáo luôn vì sự tiến bộ của giáo dục, sự nâng cao dân trí

mà không ngừng phấn đấu đế làm phong phú và dồi dào nguồn nguyên khí quốc gia Không phải chỉ 6 thế kỉ qua, mà hàng thiên nhiên kỷ sau có lẽ người

ta vẫn không thôi nhớ đến vị Thánh văn suốt đời chở đạo này bởi những công lao và tiếng thơm về ông đã khắc sâu trong tâm tưởng mỗi con dân Việt từ thủa ấu thơ Tên tuôi của thầy Chu Văn An đã đi vào lịch sử, giáo dục Việt Nam như một bậc danh sư, hậu thế luôn nhắc đến ông bằng niềm tôn kính và

sự trìu mến thân thuộc qua tên trường, tên phố phường, tên địa danh lịch sử

Tiểu kết chương 1

Xã hội vãn Trần chứng kiến sự suy sụp của một trong các triều đại lừng danh trong lịch sử Là nhân chứng của thời đại đó, Chu Văn An trải nghiệm những bi kịch thời đại, bi kịch của kẻ sĩ chân chính Làm quan bất đắc chí, làm thầy tận tâm nhưng cũng chưa trọn hoài bão lớn lao, Chu Văn An chọn con đường từ quan Chu Văn An là một nhân cách vĩ đại thế kỉ XIV

CHƯƠNG 2 GIÁ TRỊ NỘI DƯNG THƠ CHU VĂN AN

Những sáng tác còn lại của Chu Văn An, phần nào đã tái hiện chân dung nhà thơ Ớ đó, ta có thể thấy một Chu Văn An tự do tự tại giữa thiên nhiên, một Chu Văn An đứng ngoài danh lợi Chương này, luận văn tìm hiểu nội dung thơ văn Chu Văn An qua hai đề tài: Đe tài về thiên nhiên và đời sống nhà thơ nơi ẩn dật

2.1 Đe tài về thiên nhiên

Thiên nhiên là đề tài quen thuộc của thi ca xưa Với người xưa, thiên nhiên là thế giới thanh khiết, là nơi giao cảm, là nơi di dưỡng tâm hồn Chu Văn An sống giữa thiên nhiên, đến với thiên nhiên, ông cũng cảm nhận về thiên nhiên và thiên nhiên cũng trở thành niềm thi hứng

Viết về thiên nhiên, Chu Văn An đã tập trung miêu tả cảnh vật thông qua các hình tượng như: cỏ, cây, hoa, lá, núi, sông, trăng

Theo giới nghiên cún và thực tế sáng tác, có thể thấy, 12 bài thơ có thể được Chu Văn An viết trong thời gian ông ở ẩn tại Chí Linh với biệt danh Tiều Ân Chính ở nơi đây Chu Văn An đã có dịp để hưởng cuộc sống nơi núi rừng hùng vĩ, với những vẻ đẹp của thiên nhiên mà tạo hóa đã ban tặng cho mảnh đất này Cũng chính tại nơi đây, những bài thơ ông sáng tác phần nào

đã nói hộ ông những tâm tư tình cảm sâu kín của bản thân trước cảnh đất nước rối ren

2.1.1 Thiên nhiên trong thơ Chu Văn An là khách thê thâm mỹ

Nhà thơ đã miêu tả cảnh vật với vẻ đẹp của chính nó, đang hiện hữu

Đó là vẻ đẹp của núi non, sông nước, cỏ cây, hoa lá, vẻ đẹp của thiên nhiên mùa xuân, mùa hạ, của buổi chiều của ban đêm

Trong thơ ông, ta thấy cảnh núi non hùng vĩ đã xuất hiện khá nhiều

Mỗi lần xuất hiện lại mang các sắc thái khác nhau

Trong bài Linh sơn tạp hứng, hình ảnh núi đã xuất hiện đẹp như một

bức tranh:

Vạn điệp thanh sơn thốc hoạ bình,

Tà dương đạm mạt bán khê minh

(Muôn lóp núi xanh tụ lại như bức bình phong vẽ,Bóng chiều nhạt dọi tới sáng nửa lòng khe)

(jLinh Son tạp hứng - Tạp hứng ở Linh Sơn).

Núi ròng nơi đây thật đẹp và hùng vĩ, hiện lên qua câu thơ thứ nhất Núi hiện lên không phải một ngọn đon lẻ mà núi xuất hiện với muôn lóp núi xanh Núi được nhà thơ tạo nên như một bức bình phong

Cảnh núi non còn xuất hiện trong câu thơ cuối của bài Nguyệt tịch bộ

Tiền Du sơn tùng kính:

Xuy sinh hà xứ khứ Tịch mịch cố sơn tê (tây)?

(Người thổi sênh đi nơi đâu Phía tây núi cũ vắng vẻ?)

{Nguyệt tịch bộ Tiên Du sơn tùng kính - Đêm trăng dạo bước trên

đường thông ở núi Tiên Du)

Ớ đây, núi lại là không gian quá vắng và xa vắng Hình ảnh núi xuất hiện mang dáng hình cô đơn hiu quạnh Nhà thơ thấy mình như đang lạc dần vào chốn non không Ông đứng trên núi cao nhìn thấy hết tất cả mọi cảnh vật lúc đêm trăng Cảnh vật lúc này hiện rất đẹp, thôn xóm hiện dần lên trong làn khói sương Đâu đó, nhà thơ cũng nghe thấy âm thanh của tiếng chim hay là

âm thanh của người thổi sênh Mọi cảnh vật dường như hiện hữu ngay trong từng câu thơ

Cảnh núi non cũng xuất hiện trong bài Thanh Lương giang Núi hiện

lên đẹp qua một vệt bóng chiều, qua cái ánh sáng lấp ló của buổi chiều tại sông Thanh Lương:

Sơn yêu nhất mạt tịch dương hoành (Một vệt bóng chiều vắt ngang sườn núi)

(Thanh Lươìĩg giang - Sông Thanh Lương)

Chu Văn An đang tự nói chính bản thân mình, ông cho rằng, mình đang rơi vào núi thắm, cuộc sống nơi đây rất cô đơn, rồi ông lại tự cười, tự trách bản thân mình không có được mun cao, nên đã đế chính bản thân mình phải rơi vào núi thẳm

Cảnh núi non còn gắn với những mái nhà vùng sơn cước Nó cũng vẫn

là một không gian “vắng vẻ”, thiếu sự nhộn nhịp:

Tịch mịch sơn gia trấn nhật nhàn(Nhà trên núi vắng vẻ, suốt ngày thảnh thơi)

(Xuân đản - Sáng mùa xuân)

Sơn vũ liêu liêu trú mộng hồi(Nhà trên núi vắng vẻ, vừa tỉnh giấc mộng ban ngày)

(Sơ hạ - Đầu mùa hè)

Dã điểu bất đề sơn tịch tịch(Chim ngoài đồng nội im tiếng, núi quạnh hiu)

ị Vọng Thải Lăng - Trông về Thái Lăng)

Núi xuất hiện trong mỗi bài thơ của Chu Văn An mang từng vẻ đẹp khác nhau Mỗi lần xuất hiện, núi non hiện lên với nhiều hình, vẻ, dường như

đã nhuốm màu tâm trạng của chính nhà thơ Chu Văn An lên núi Chí Linh đế

ở, đế thưởng thức cảnh đẹp ở nơi này ban tặng cho con người

Cảnh đẹp ở đó còn được hiện lên qua hình ảnh cỏ, cây, hoa, lá Với bài “Linh Sơn tạp hứng”, Chu Văn An đã miêu tả cảnh vật khá đẹp c ỏ hiện

lên một màu xanh biếc, thê hiện sự sống căng tràn nhung lại mang vẻ cô đon hiu quạnh vì nơi này vắng vẻ không người qua lại Sự rậm rạp của cảnh vật nói lên điều đó:

Thúy la kinh lý vô nhân đáoSơn thước đề yên thời nhất thanh(Trong lối cỏ biếc, không người đếnThỉnh thoảng một tiếng chim thước kêutrong khói mù)Khi miêu tả vẻ đẹp của hoa lá, nhà thơ đã có những cảm nhận khá tinh

Đình vũ thai cầm vân yểm quan

Lộ hoa yến bãi giác thanh khoan(Hạc múa ở sân, mây che ngoài cửaNuốt hoa sương rồi cảm thấy khoan khoái nhẹ nhàng)

(Cung họa ngự chế đông chương - Kính họa thơ vua)

Hay trong bài Xuân Đản:

Bích mê vân sắc thiên như túyHồng thấp hoa sao lộ vị can(Màu biếc át cả sắc mây, trời như sayÁnh hồng thấm nhành hoa sương sớm chưa khô)Hoa được nhà thơ miêu tả không phải là những loài hoa bình thường,

mà hoa được ông miêu tả là “hoa sương” Mấy ai đã nhìn thấy và cảm nhận được loài “hoa sương” như Chu Văn An Ông không thưởng thức hương hoa, ngắm hoa mà ông “nuốt hoa” Hành động nuốt vẻ đẹp ấy mới khiến tâm hồn ông cảm thấy khoan thai nhẹ nhàng Ánh hồng là ánh nắng của buối sáng sớm lúc này ánh nắng rất đẹp còn non, ánh hồng ấy đã ướt màu của sương sớm Chu Văn An đã miêu tả cảnh vật vào lúc sáng sớm của mùa xuân diệu kỳ

Trong thơ ông không chỉ có núi, hoa, cỏ mà còn có cả cảnh sông nước

Đó là sông Thanh Lương Sông này tiếp giáp với huyện Chí Linh Có thế thấy, Chu Văn An đã dành nhiều tình cảm cho vùng đất ông lui về ở ẩn:

Sơn yêu nhất mạt tịch dương hoành,Lưỡng lưỡng ngư chu bạn ngạn hành.

Độc lập Thanh Lương giang thượng vọng,Hàn phong táp táp nộn triều sinh

(Một vệt bóng chiều vắt ngang sườn núi,Dọc theo bờ sông, thuyền câu đi từng đôi một

Đứng một mình trên sông Thanh Lương ngắm cảnh,Gió lạnh vi vút, nước chiều dâng.)

( Thanh Lương giang - Sóng Thanh Lương)

Từng cảnh vật được ông miêu tả khá chân thực và đẹp Ông tả những cảnh vật, cảnh sinh hoạt của cư dân diễn ra dọc theo các triền sông, trên mặt sông: Thuyền câu từng đôi đi lại Rõ ràng đây là vùng quê yên bình Hình ảnh

con sông quê hương qua Thanh Lương giang gần gũi Cảnh vật nơi đây được

miêu tả ở bên bờ sông với ánh nắng chiều ở sườn núi, thuyền câu từng đôi một, khung cảnh nơi đây nhộn nhịp, không còn u sầu nữa

Cả bài thơ Nguyệt tịch bộ Tiên Du sơn tùng kính là một khung cảnh vừa

thanh bình nhưng cũng vắng lặng Ở đó chỉ có một mình nhà thơ giữa “sông

xa vắng”, giữa “trời rộng”, giữa “xóm vắng mờ trong làn khói nhạt” Núi thì vắng vẻ hoang sơ, cảnh vật nơi đây nhuốm màu tâm trạng:

Hoãn hoãn bộ tùng đê

Cô thôn đạm ái mêTriều hồi, giang địch quýnhThiên khoát thụ vân đê(Xóm vắng mờ trong làn khói nhạt

Nước triều xuống, tiếng sáo bên sông xa vắng,Trời rộng, mây là là ngọn cây

Chim đêm cưạ mình trong làn sương trong,)

Hay hình ảnh sông nước còn hiện lên ở bài Miết trì:

Thủy nguyệt kiều biên lộng tịch huy,

Hà hoa hà diệp tĩnh tương y,Ngư phù cổ chiều long hà tại?

Vân mãn không sơn hạc bất quy!

(Trăng nước bên cầu đùa giỡn bóng chiều hôm,Hoa sen, lá sen, yên lặng tựa nhau

Cá bơi ao cổ, rồng ở chốn nào?

Mây đầy núi vắng, hạc chẳng thấy ve!

{Miết trì).

Bài thơ trên có tên “Miết trì ” có nghĩa đen là Ao Ba Ba, ao này ở trong

núi Côn Sơn, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương Đó là nơi nuôi ba ba ngày trước Chu Văn An nuôi ba ba là để thê hiện nỗi lòng nhó’ thương tới người học trò Thủy thần năm xưa làm mưa cứu dân qua hạn hán Đây là một trong những thắng tích ở vùng ấy Nhưng hiện nay ao Miết trì đã mất Ao Miết trì còn hiện lên cùng hình ảnh: trăng nước bên cầu, hoa sen, lá sen, cá, rồng, mây, núi, hạc, con đường

Trong văn học cổ, rồng thường chỉ những đấng minh quân, hạc tượng

trung cho những nhà hiền triết Cùng với hình ảnh về nước, Miết trì còn có

những cảnh vật khác Hoa sen là biểu tượng của người quân tử chỉ sự thuần khiết tinh khôi Những biểu tượng mà Chu Văn An dùng đều là những biểu tượng chỉ những người có tài trong xã hội Tuy ông rời bỏ chốn quan trường

nhưng lòng ông luôn hướng về triều đại Neu hiểu cá là tiểu nhân, long là quân tử; rêu là tiêu nhân, thông là quân tử thì bôn câu thơ cuôi mang nội dung

kín đáo và sâu sắc hơn nhiều Có người cho rằng, đây là ý thơ chân chính của

tác giả Vũ Tuấn Sán đã viết: “Đó là những câu thơ rất đẹp phản ánh cách

nhìn và cảm nghĩ của một tâm hôn lớn, vượt lên trên những dục vọng tầm

thường về danh lợi, lúc nào cũng nghĩ đến non sông đất nước, và chăm sóc sửa mình dạy người đê đóng góp phân xứng đảng nhất của mình vào sự nghiệp chung” Có lẽ “non sông đất nước”, “sửa mình dạy người”, “sự nghiệp chung” thì không hắn rõ trong một vài câu thơ đó, nhưng điều có thể

nói chắc đó là thơ Chu Văn An bao giờ cũng chứa tư tưởng sâu kín Người

xưa nói “thi ngôn c h r nghĩa là “thơ nói c h f\ Các nhà thơ xưa không mấy

người xa quan niệm đó khi sáng tác

Có lẽ, Chu Văn An muôn dùng những hình tượng đê nói lên sự suy thoái của nhà Trần Hai câu thơ cuối trong bài phần nào cho chúng ta thấy được tấm lòng, sự trung quân của Chu Văn An Lúc nào Chu Văn An cũng muốn là một bề tôi trung của nhà Trần Dù cáo quan về nơi núi rừng nhưng ông luôn nhớ về vương triều nhà đó Cũng vì vậy, nét cảm khái thời thế đã thấp thoáng trong thơ của ông:

Thốn tâm thù vị như hôi thổ Văn thuyết tiên hoàng lệ ám huy

(Tấc lòng này, hẳn chưa nguôi lạnh như tro đất Nghe nói đến Tiên Hoàng luống gạt thầm giọt lệ)

Bài thơ “Vọng Thái Lăng” cũng mang âm hưởng buồn ấy:

Am đạm thiên son phong cảnh sầu,Tiêu trầm vạn cổ vân vô tích

Khê hoa dục lạc vũ ti ti,

Dã điểu bất đề sơn tịch tịch

Kỷ độ trù trừ hành phục hành,Bình vu vô tận xuân sinh bích

(Ngàn non ảm đạm, gió thối càng thêm buồn,Muôn thuở tiêu tan, mây không để lại dấu vết

Hoa bên suối sắp rụng, mưa lất phất,

Chim ngoài đồng nội im tiếng, núi quạnh hiu.

Mấy lần dùng dằng, đi rồi lại đi,

Cỏ rậm bát ngát, sắc xuân xanh biếc.)

(Vọng Thái Lăng - Trông về Thái Lăng)

Rõ ràng, thiên nhiên hiện ra trước mặt nhà thơ với tất cả vẻ hoang tàn,

đồ nát, thiếu sức sống, trời chiều bị khóa kín bởi bóng tối của cây cô thụ, rêu che lấp những hòn đá ngốn ngang bên lăng mộ, núi ảm đạm, gió thổi, hoa sắp rụng, mưa lất phất, ngay tiếng chim núi cũng quạnh hiu

Đó cũng là nỗi đau xót tiếc thương một dĩ vãng vàng son của triều đại

mà ông xiết bao gắn bó Thực ra, tâm trạng này không chỉ riêng của một mình Chu Văn An Trong những hoàn cảnh tương tự, các nhà thơ xưa thường “hoài cố” Đã tùng có một Trần Quang Triều ngậm ngùi vì “vương khí một thời”:

Hà nhạc trung tồn cố quốc phi

Sổ hàng làng bách hối tà huy Cưu thời vương khí mai thu thảo

Mộ vũ tiêu tiêu dã điệp phi

(Núi sông còn đó nước cưa đâu Nắng xế gò cao, bách dõa đầu Vương khí một thời chốn dưới cỏ Bướm đồng chao cánh dưới mưa mau)

(Tràng An hoài cô - Trần Quang Triều)

Hoặc trầm ngâm nước một ngôi chùa hoang với những phế tích của triều đại cũ:

Hoang thảo tiền triều tự Thu phong cựu chiến trường Tàn bi trầm mộ vũ

Cổ phật ngọa tà dương