Phân tích tác phẩm tự tình II

Bài viết phân tích tham khảo cho tác phẩm văn học lớp 11: Tự Tình II Hồ Xuân Hương. Bài viết trên do chính mình tự viết, chỉ mang tính chất tham khảo. Mong rằng những kiến thức này có thể giúp ích được cho mọi người

"Đau đớn thay phận đàn bà

Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung"

Như Nguyễn Du đã viết trong kiệt tác nghệ thuật mang tên "Đoạn trường tân thanh" Đàn bà hay nói khác hơn là người phụ nữ là người phải trải qua muôn vàn đắng cay đặc biệt hơn là thân phận thấp bé ấy lại được đặt trong một thế giới rộng lớn nhưng lại mang những lối suy nghĩ cổ kính, bảo thủ là xã hội cũ thì lại bội phần đáng thương hơn Những con người nhỏ bé đáng thương ấy sẽ làm gì? Họ đành cam chịu trước những bất công ấy hay sao? Vâng! Đại đa phần là thế tuy nhiên vẫn còn có những con người bất khuất và dám đương đầu với những gian khổ ấy là vượt lên trên chính cái bảo thủ và cái cũ rít của xã hội đương thời Bà đã là người phụ nữ đầu tiên dám đứng ra nói lên nỗi lòng của biết bao nhiêu người phụ nữ khác phải giấu nhẹm ở nơi thầm kín nhất trong tâm can của mình Liệu mấy ai được như bà mà dám đơn thân độc mã chống lại cả một xã hội tàn bạo với hàng tá những định kiến hà khắc và bất bình đẳng đối với người phụ nữ như vậy Còn người nào có thể thay thế người ấy, không ai khác đó chính là Hồ Xuân Hương Bằng sự bất bình trước thời đại lẫn cả nỗi tủi phận của bản thân bà đã khắc họa tâm tư của chính mình qua những vần thơ Tự Tình và tiêu biểu hơn cả là tác phẩm Tự Tình II một trong những ngôi sao sáng nhất trong bầu trời văn học trung đại Việt Nam

"Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn

Mảnh tình san sẻ tí con con"

Trước khi đi vào kiệt tác nghệ thuật ấy, ta hãy điểm qua đôi nét về tác giả

Hồ Xuân Hương nhé! Hồ Xuân Hương sinh năm 1772 và mất năm 1822 Nơi bà cất tiếng khóc chào đời và cũng là vùng đất đã nuôi dưỡng và bồi đắp nên con người đầy chất thi như bà đó chính là huyện Quỳnh Lưu, trấn Nghệ An, xứ Bắc Hà Khi nói đến đất Nghệ An ta liền tưởng nhớ đến một người con nữa của vùng đất ấy, không ai khác đó chính là Nguyễn Du – thi nhân nổi tiếng bậc nhất trong nền văn học Việt Nam Tiết lộ một xíu cho mọi người biết: Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương thật ra là đôi bạn tri

âm, tri kỷ thân thiết của nhau Với tài năng thiên phú của bản thân và hơn thế nữa bộc lộ rõ nhất ở mặt chữ Nôm Hồ Xuân Hương được người đời

ca tụng với danh xưng bà Chúa Thơ Nôm Mang trong mình niềm khao khát một thế giới tự do do đó thơ ca của Hồ Xuân Hương theo dòng chảy chung đã thoát được các quan niệm sáng tác cố hữu vốn đề cao niêm luật chặt chẽ để bộc lộ được tiếng nói thời đại mình, có nhiều người cho rằng đặc sắc thơ Hồ Xuân Hương là "thanh thanh tục tục"

Bằng tài năng vốn có nữ sĩ đã cho ra đời nhiều tác phẩm phải xứng danh

"kiệt tác" và hiện theo thống kê của giới nghiên cứu thì tác phẩm thơ hiện còn của Hồ Xuân Hương còn khoảng 40 bài trong đó có chữ Hán lẫn cả

chữ Nôm Đặc biệt hơn khi có sự góp mặt của tập thơ Lưu hương ký (phát hiện năm 1964) gồm 24 bài chữ Hán và 26 bài chữ Nôm Bằng sự tinh tế và cả khả năng thi chất trong con người mình đại đa phần các tác phẩm của Hồ Xuân Hương đều mang hơi hướng nghệ thuật trữ tình cao Hơn thế nữa bà còn là người phụ nữ đầu tiên viết về phụ nữ, trào phúng nhưng lại hết sức trữ tình, đậm đà chất liệu văn học dân gian từ đề tài cho đến cảm hứng và cả ngôn ngữ, hình tượng

Đã nhắc đến Hồ Xuân Hương thì mọi người sẽ nghĩ ngay tác phẩm bánh trôi nước nhưng ít ai biết bên cạnh kiệt tác ấy ta còn có một tác phẩm Tự Tình cũng không kém phần hấp dẫn Phải gọi là " vương bài đối vương bài" cả hai bài thơ đều là những kiệt tác văn học không thể bỏ qua Bây giờ hãy đến với tác phẩm "Tự tình II" được trích trong chùm thơ Tự Tình của tác giả Với nhan đề Tự tình ở đây có nghĩa là tự bộc lộ, giãi bày tâm trạng, tình cảm của mình Hay nói cách khác đây chính là sự hé mở nỗi lòng khó có thể nói ra của tác giả

Đến với hai câu đầu của tác phẩm:

"Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn

Trơ cái hồng nhan với nước non"

Qua hai câu thơ ta thấy được thời gian của buổi mang tên cô đơn ở đây đang là đêm khuya, thế nhưng dường như đêm khuya là lúc thanh tịnh nhất và cũng là lúc để cho con người chiêm nghiệm lại chính những việc

họ đã làm và hơn thế nữa đây là thời gian của sự nghỉ ngơi của giây phút thư giãn nhất trong ngày, nhưng ở nơi ấy vẫn còn một bóng hình: bóng hình mang dáng vẻ của sự cô đơn Đêm khuya càng trở nên vắng lặng thì cũng là lúc nỗi cô đơn ngày càng xâm chiếm, ta dễ dàng cảm nhận rõ vào lúc trời bắt đầu khuya dần đó chính là sự cô đơn ở nơi cảnh vật hay nơi tác giả Đặt tương thích với một thời gian đêm khuya không gì khác ngoài một không gian rộng lớn nhưng càng rộng lớn đến đâu thì ta lại càng cảm thấy bản thân mình nhỏ bé hơn bao giờ hết, qua đó càng cảm nhận rõ nét hơn về không gian vắng lặng đan xen sự tĩnh mịch của màn đêm u tối Mọi thứ đều êm ắng cho đến khi xuất hiện những âm thanh "tiếng trống canh dồn" dường như âm thanh ấy từ nơi phương xa cứ vọng về, văng vẳng bên tai nhưng lại không tài nào cảm nhận rõ được Tiếng trống ấy

cứ vang liên hồi một cách dồn dập, gấp gáp qua hình ảnh đó ta dường như có thể thấy được dòng chảy vô hình của thời gian, mặc dù mắt không thấy nhưng nó cứ thế lẳng lặng trôi nhanh trôi nhanh trôi nhanh hơn Qua tiếng trống canh dồn ta có thể dễ dàng nhận ra bút pháp " lấy động tả tĩnh" ở đây của tác giả Mượn hình ảnh tiếng trông dồn dập để nói lên sự trôi chảy vội vàng và cả sự cô đơn vắng lặng của chính thời-không Qua hàng loạt những từ đặc tả cảnh ta sẽ thấy sự xuất hiện của bóng dáng con người Tác giả tinh tế khi sử dụng biện pháp đảo ngữ ở đây: từ "trơ" được tác giả khéo léo đưa lên đầu câu Qua đây như nhấn mạnh chủ thể trữ tình

đã mất hoàn toàn cảm giác, cảm xúc bây giờ dường như đã trơ ra, đã chai

lì ra hoàn toàn với cuộc sống thực tại Ta cũng có thể bắt gặp từ trơ trong một số tác phẩm như:

"Đêm xuân một giấc mơ màng

Đuốc hoa để đó mặc nàng nằm trơ"

Từ trơ trong tác phẩm Truyện Kiều trên cũng có đôi nét tương đồng với

từ trơ trong tác phẩm Tự tình II cốt yếu đều dùng để chỉ sự chai lì, chai sạn nơi xúc cảm Tiếp theo đó là sự xuất hiện của cặp từ "cái hồng nhan"

và "nước non" được đặt trong quan hệ đối lập nhau Cái hồng nhan ở đây quá bé bỏng khi đặt cùng từ non nước-một từ mang nghĩa khá bao quát và rộng lớn Đặc sắc của phép đối như tôn lên thêm sự hiu quạnh của nhân vật khi đã thu mình vào không gian to lớn nhằm làm nổi bật thân phận nhỏ bé lẫn lẻ loi của tác giả Ngoài ra đặc sắc ở đây còn phải kể đến ngôn

từ của tác giả khi đặt hồng nhan cùng từ cái Dường như trong đấy chứa đựng muôn vàn hàm ý: Cái đã thu nhỏ nhân phận hồng nhan, hồng nhan nhỏ bé nay đặt trước từ cái lại càng làm cho nhỏ bé hơn bội phần Bao trùm câu thơ thứ 2 là nhịp thơ 1/3/3 cũng đã tô đậm nét cho bức tranh đơn côi, nhỏ bé của thân phận phụ nữ Qua hai câu thơ ta thấy được nhân vật trữ tình thể hiện trong cảm giác cô đơn, bẽ bàng, buồn tủi

Sau khi đã nếm trãi cảm giác cô đơn, bẽ bàng nơi tác giả ở hai câu đầu ta lại tiếp tục thổn thức với những vầng thơ tiếp theo:

"Chén rượu hương đưa say lại tỉnh

Vầng trăng bóng xế khuyết chưa tròn"

Ta có thể dễ dàng nhận ra sự nổi bật của cụm từ "say lại tỉnh", chính cụm

từ này đã gợi ra trong chính tâm can của người đọc một vòng tuần hoàn Thế vòng tuần hoàn ấy như thế nào? Có lẽ để hình dung chính xác nhất

về vòng tuần hoàn éo le ấy, ta phải đặt chính bản thân mình vào khung cảnh bấy giờ của tác giả Một vòng tuần hoàn nhuốm màu xám, màu xám

u buồn như chính cuộc đời của Hồ Xuân Hương Sự tuần hoàn cứ kéo người phụ nữ chịu nhiều đắng cay khi phải dấn thân mình vào vòng lặp của số phận: khi ta buồn ta tìm đến rượu để giải sầu, để khuây khỏa bản thân; ấy thế mà khi có hơi men say trong người ta dường như lại càng chiêm nghiệm hơn chính nỗi đau của số phận, sự bẽ bàng của cuộc sống phũ phàng Khi ta tỉnh thì muốn mượn say để quên đi nhưng khi càng say thì ta lại càng tỉnh để rồi tự ngược bản thân hơn Đã nhắc đến men rượu ta bất giác nhận ra một nhân vật cũng không kém phần nổi tiếng trong giới Văn học Một con rượu chính hiệu của làng văn-Chí Phèo, dường như lúc bấy giờ Chí Phèo và nhân vật trữ tình trong tác phẩm lại vô cùng tương đồng, khi cả hai đều mượn chính vật chất nhằm xoa dịu đi tinh thần Trong cơn vô thần của bản thân, chính nhân vật dường như nghiệm ra sự

éo le của cuộc đời mình qua hình ảnh vầng trăng Vầng trăng đã đến độ bóng xế ấy vậy mà vẫn khuyết chưa tròn, ta nhận ra sự phi loogic trong câu thơ Thường thì chu kỳ của mặt trăng sẽ phải trải qua giai đoạn tươi

đẹp nhất trong cuộc đời của mình và sẽ khoác lên mình chiếc áo tròn trịa

và tỏa sáng Ấy vậy mà vầng trăng ở đây đã quá độ chín mùi nhưng vẫn còn khuyết chưa trở nên tươi đẹp và hoàn hảo Mặc dù là rất vô lý nhưng chính điều ấy lại hết sức thuyết phục khi đặt cạnh cuộc đời Hồ Xuân Hương Bà đã phải tái hôn hai lần nhưng cả hai lần đều làm thiếp, mặc dù vậy bà cũng không có được chính một hạnh phúc nhỏ nhoi nơi ái tình Bên cạnh sự bất công mà số phận dành cho bà ta còn nhận ra được chính bước đi của thời gian, thời gian cứ thế vô tình lướt qua, để lại quanh ta biết bao nhiêu là điều và cũng kéo đi biết bao nhiêu điều rời khỏi chúng

ta Chính thời gian đã kéo đi tuổi thanh xuân của Hồ Xuân Hương, cuộc đời đã đi qua tuổi thanh xuân tuổi đời tươi đẹp nhất của người phụ nữ nhưng vẫn chưa thể tìm ra được chân lý nơi tình ái Toát lên sự buồn tủi câu văn dường như đã bộc lộ hết tâm can của tác giả khi đứng trước sự hẩm hiu nơi số phần đã dành cho bà Bên cạnh sự buồn tủi còn khoác lên

sự bực dọc và khó chịu trong câu văn như một phần nào đó thể hiện tính cách mạnh mẽ và quật cường của Hồ Xuân Hương

Với chính sự mạnh mẽ của chính bản thân mình nữ sĩ đã họa nên một bức tranh đầy bản lĩnh, và hơn thế nữa là nỗi niềm khát khao và sự vùng vẫy bản thân để thoát ra khỏi nghịch cảnh số phận của nữ sĩ thể hiện qua hai câu thơ:

"Xiên ngang mặt đất rêu từng đám

Đâm toạc chân mây đá mấy hòn"

Qua hai câu thơ ta dễ dàng thấy được những từ như "xiên ngang" và "đâm toạc" tại sao phải là hai từ ấy Liệu ta có thể thay thế bởi "xiên dọc" và

"đâm thủng" được hay không? Ta có thể thấy được hai từ ở đây đều là hai động từ mang cách thức mạnh mẽ, vì thế tính cách của Hồ Xuân Hương cũng đã dần bộc lộ qua hai câu thơ "Xiên ngang" một hoạt động dữ dội mang cả sự đau đớn lẫn nỗi chua xót đan xen sự quật cường trong chính con người tác giả "Đâm toạc" một cụm từ mà khi nhắc đến thì lại hiện ra trong tâm trí của chúng ta sự ngang bướng, ngang ngạnh, gai góc và cả sự phá phách một lần nữa khẳng định lại tính cách của bà Song song với hai hành động ấy là hai sự vật "rêu từng đám", "đá mấy hòn" Qua hình ảnh đám rêu ta thấy được sự yếu ớt nhỏ bé, đi liền với hình ảnh nhỏ bé ấy là

"đá mấy hòn" thể hiện sự rắn chắc nhưng tâm hồn thì vô tri, vô giác Sánh vai cùng nhau giữa hành động và sự vật ta dường như nhận ra được sự nổi loạn phá phách của những sự vật vốn tĩnh lặng bấy lâu nay, nhưng khi

bị đưa vào trong nghịch cảnh thì chúng cũng phải cùng vẫy hết thân mình Bên cạnh đó để tôn lên cá tính mạnh mẽ của Hồ Xuân Hương ta phải kể đến biện pháp đảo ngữ-đó như là một sự phá cách và nhằm để nhấn mạnh hơn nữa về sự vận động của những sự vật Song hành cùng biện pháp đảo ngữ là biện pháp đổi chỉnh giữa hai câu thơ như tạo một thế cân bằng cùng cộng hưởng trong sự vùng vẫy thoát khỏi "mặt đất",

"chân mây":những nghịch cảnh những buồn tủi những éo le mà nữ bsix

phải trải qua Tất cả dường như cộng hưởng cho sự mạnh mẽ cho tính cách của Hồ Xuân Hương nhưng đối với tôi thì tôi không còn là lẫm gì với những vầng thơ này của bà, bởi lẽ sự mạnh mẽ của Hồ Xuân Hương

đã đi vào lòng người và đã được chiêm nghiệm qua nhiều tác phẩm như:

"Lắc lẻo cành thông cơn gió thóc

Đầm đìa lá liễu giọt sương reo"

Chính những từ láy "lắc lẻo", "đầm đìa" đều mang đậm khí chất riêng mà chỉ có Hồ Xuân Hương mới toát ra được

Với bút pháp nghệ thuật đậm chất riêng Hồ Xuân Hương đã khép màn cho sự buồn tủi của bản thân mình qua hai câu thơ:

"Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại

Mảnh tình san sẻ tí con con"

Cách tác giả đặt từ "ngán" vào đây dường như lại một lần nữa khắc họa nên sự chán chường nơi bản thân Ngán ở đây có nghĩa là chán ngán hay

có thể hiểu chính là sự ngán ngẫm mà cụ thể ở đây chính là ngán ngẫm

"mùa xuân" bởi lẽ chính sự "đi lại lại" của nó Thế mùa xuân ở đây có nghĩa là gì? Có chăng mùa xuân ở đây không chỉ còn là một màu trong năm mà dường như xuân ở đây chính là tuổi xuân thì Tuổi thanh xuân độ tuổi đẹp nhất trong chính cuộc đời của mỗi con người Mùa xuân cứ đến rồi lại đi, "lại" có nghĩa là thêm một lần nữa và "lại" cũng có nghĩa là chính sự trỏ lại Nỗi chán chường dường như đã được đẩy lên đến tột đỉnh khi chính màu xuân đã không còn mang lại niềm vui, hạnh phúc cho con người nữa mà thay vào đó chính là sự ngám ngẫm và u buồn Mùa xuân đã không còn hoan hỉ bởi lẽ chính sự nhỏ bé của tình ái Bao trùm trong câu thơ ta thấy được biện pháp nghệ thuật tăng cấp: mảnh tình, san

sẻ, tí con con Mảnh tình khi thốt lên ta có thể cảm nhận được sự không trọn vẹn hay nói khác hơn là sự nhỏ bé mong manh của tình yêu ấy thế

mà mảnh tình nhỏ nhoi ấy lại được san sẻ-một động từ thể hiện sự chia cắt một thứ gì đó- mảnh tình nay lại còn nhỏ bé hơn bội phần khi chỉ san

sẻ tí con con Câu thơ dường như nhấn mạnh sự ít ỏi trong hạnh phúc hòa cùng nỗi niềm xót xa, tội nghiệp cho chính thân phận của người phụ nữ Bên cạnh đó âm điệu rời rạc của câu thơ cũng đã bộc lộ được sự ngao ngán trong một tiếng thở dài của nàng khi phải gánh chịu nhiều nỗi niềm đau đớn mà số phận đẩy đưa Dường như đây cũng là tiếng nói chung cho chính những người phụ nữ đương thời, những người phụ nữ sống dưới một chế độ phong kiến lạc hậu, cổ hủ Một xã hội tù tùng kiềm hãm chính những giá trị của con người đặc biệt chính là thân phận của những người phụ nữ Sự rẻ rúng của người phụ nữ dường như đã đạt đến tột cùng:

"Thân em như tấm lụa đào

Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai"

Tột cùng của chính sự rẻ rúng ấy là khi người phụ nữ đã trở thành một món hàng Từ khi nào mà một con người lại trở thành những thứ vô tri, không được quyền chọn lựa cho bản thân mình chính cuộc đời của mình

Mọi thứ dường như sẽ rất đau đớn nếu ta thử đặt mình vào hoàn cảnh ấy

có khi ấy chất chứa trong lòng chúng ta chỉ là nỗi oán hận, oán hận chính

sự thối nát của xã hội đã dồn con người đặc biệt là người phụ nữ xuống dưới đáy của xã hội Đấy là dưới chế độ phong kiến, hãy cùng tôi tua nhanh thời gian một chút vào thời đại bây giờ Dường như khi xã hội phát triển hơn thì con người cũng đòi hỏi cho chính sự phát triển bản thân hơn, người phụ nữ ngày nay đã không còn phải chịu nhiều sự đau đớn lẫn xem thường như khi xưa nữa, mà hơn thế giá trị của người phụ nữ ngày càng được nâng cao hơn Vai trò và quyền hạn của người phụ nữ đã ngày càng quan trọng, ta có thể dõng dạc khẳng định:"Điều gì đàn ông làm được thì phụ nữ đều có thể làm" Nhưng nói đi thì cũng phải nói lại, mặc dù đại đa phần hiện nay đều đã sống hiện đại và thoáng hơn, tuy nhiên vẫn còn một

số nơi mang trong mình tư tưởng cổ hủ "trọng nam khinh nữ" và xem nữ nhi chỉ không có vai trò gì trong cuộc sống Những tư tưởng cổ hủ ấy cần phải được bài trừ và xóa bỏ

Tự tình II một bài thơ mang đậm bút pháp trữ tình nhưng cũng đồng thời thể hiện cá tính riêng biệt mà không lẫn vào đâu được của Hồ Xuân Hương Bằng chính việc sử dụng ngôn từ đặc sắc và hình tượng thơ hết sức gợi cảm, độc đáo nữ thi sĩ đã bộc lộ chính những nỗi niềm xen lẫn sự đau đớn của bản thân trước nghịch cảnh của số phận đưa đẩy

Bài thơ là một thi phẩm bộc lộ nỗi niềm cô đơn, chán chường của người phụ nữ, đồng thời là bản lĩnh của tác giả khi muốn vươn lên thách thức và thoát khỏi chính số phận éo le