Qúa trình nghiên cứu thống kê

Chương 2: Qúa trình nghiên cứu thống kê2.2/ XÂY DỰNG HỆ THỐNG CHỈ TIÊU TRONG THỐNG KÊ 2.2.1/ Khái niệm hệ thống chỉ tiêu Hiện tượng thống kê nghiên cứu thường được xác định bằng những k

Chương 2:

Qúa trình nghiên

cứu thống kê

NGUYÊN LÝ THỐNG KÊ

Chương 2: Qúa trình nghiên cứu thống kê

2.1/ XÁC ĐỊNH MỤC ĐÍCH, ĐỐI TƯỢNG VÀ

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

 Công việc này phải dựa trên ba căn cứ để

Chương 2: Qúa trình nghiên cứu thống kê

2.2/ XÂY DỰNG HỆ THỐNG CHỈ TIÊU

TRONG THỐNG KÊ

2.2.1/ Khái niệm hệ thống chỉ tiêu

Hiện tượng thống kê nghiên cứu thường được xác định

bằng những khái niệm cơ bản, trong đó phản ảnh

những đặc điểm chủ yếu nhất của hiện tượng

Các khái niệm này khi biểu hiện trên từng đơn vị chính là

các tiêu thức thống kê

2.2.1/ Khái niệm hệ thống chỉ tiêu

Từ các thông tin theo các tiêu thức đơn giản, sau khi tổng hợp

ta có ngay các chỉ tiêu thống kê và ta có thể mô tả trực tiếp hiện tượng nghiên cứu Ví dụ: Từ tiêu thức giới tính có thể

mô tả trực tiếp tổng số dân, số nam giới, số nữ giới.

Đối với các tiêu thức trừu tượng và tổng hợp thì phải qua các

bước cụ thể hóa dần dần ta mới có thể lấy được thông tin và tổng hợp thành chỉ tiêu Tức là phải dùng nhiều khái niệm

cụ thể để hiểu khái niệm trừu tượng và tổng hợp Ví dụ:

Trình độ thành thạo của người lao động, hiệu quả kinh tế của doanh nghiệp, sự hấp dẫn của tài nguyên du lịch… là những khái niệm rất trừu tượng và tổng hợp, để nghiên cứu được bằng số ta phải cụ thể hóa dần thành những khái niệm đơn giản, cụ thể.

2.2.1/ Khái niệm hệ thống chỉ tiêu

 Hệ thống chỉ tiêu thống kê là một tập hợp nhiều chỉ

tiêu có mối liên hệ lẫn nhau và bổ sung cho nhau,

nhằm phản ảnh các mặt, các tính chất quan trọng nhất, các mối liên hệ cơ bản giữa các mặt của tổng thể và

mối liên hệ cơ bản của tổng thể với các hiện tượng liên quan từ đó nêu lên bản chất của hiện tượng nghiên cứu

 Hệ thống chỉ tiêu có thể xây dựng cho từng đơn vị sản

xuất kinh doanh, từng ngành hay toàn bộ nền kinh tế quốc dân

2.2/ XÂY DỰNG HỆ THỐNG CHỈ TIÊU TRONG THỐNG KÊ

2.2.2/ Những nguyên tắc xây dựng hệ thống chỉ

tiêu

 Để phản ảnh đầy đủ và chính xác chúng cần

phải có một hệ thống chỉ tiêu thống kê được

xây dựng theo các nguyên tắc sau:

- Hệ thống chỉ tiêu thống kê phải phục vụ cho mục đích nghiên cứu: Mục đích nghiên cứu quyết định nhu cầu thông tin về những mặt nào

đó của đối tượng.

2.2.2/ Những nguyên tắc xây dựng hệ thống chỉ tiêu

- Phù hợp với đặc điểm và tính chất đối tượngnghiên cứu: Hợp lý, không thừa, không thiếu, khôngtrùng lặp, đủ phản ảnh những yêu cầu nghiên cứu, phùhợp với khả năng thu thập thông tin Hiện tượngnghiên cứu càng phức tạp thì số lượng chỉ tiêu trong hệthống càng nhiều hơn so với hiện tượng đơn giản vàngược lại Hiện tượng thuộc dạng ý thức thường dùngnhiều chỉ tiêu để biểu hiện hơn là hiện tượng thuộcdạng vật chất

- Phải bảo đảm tiết kiệm nhân lực và chi phí cho việc nghiên cứu hiện tượng, nằm trong khả năng nhân lực cho phép

2.2.3/ Những yêu cầu của việc xây dựng hệ

thống chỉ tiêu

- Một hệ thống chỉ tiêu phải có khả năng nêu được mối liên hệ giữa các bộ phận cũng như giữa các mặt

của đối tượng nghiên cứu và giữa đối tượng nghiên

cứu với hiện tượng liên quan, trong khuôn khổ của việc đáp ứng mục đích nghiên cứu

- Trong hệ thống chỉ tiêu phải có các chỉ tiêu mang tính chất bộ phận của thống kê và các chỉ tiêu phản ảnh các nhân tố để phản ảnh một cách đầy đủ tổng thể

2.3/ ĐIỀU TRA THỐNG KÊ

2.3.1/ Khái niệm, ý nghĩa và nhiệm vụ của điều

tra thống kê

Sau khi đã xác định được hệ thống chỉ tiêu thống

kê, cần phải tổ chức thu thập thông tin (số liệu) trên

từng đơn vị tổng thể để từ đó tổng hợp, tính toán trị số của những chỉ tiêu đó, tức là phải tiến hành điều tra

thống kê

Điều tra thống kê là tổ chức một cách khoa học và theo một kế hoạch thống nhất để thu thập, ghi chép tài liệu ban đầu về các hiện tượng và quá trình kinh tế xã hội để phục vụ cho những mục đích nhất định

Nhiệm vụ của điều tra thống kê là thu thập các tài liệu ban đầu cần thiết dùng làm tài liệu căn cứ cho việc tổng hợp và phân tích thống kê

2.3.1/ Khái niệm, ý nghĩa và nhiệm vụ của điều tra thống kê

Tài liệu thu thập được trong điều tra thống kê phải đáp ứng ba yêu cầu cơ bản là: chính xác, kịp thời và đầy đủ.

- Chính xác trong điều tra thống kê có nghĩa là tài liệu kiểm tra phải phản ảnh trung thực tình hình thực tế của hiện tượng nghiên cứu Đây là yêu cầu cơ bản nhất của điều tra

thống kê.

- Kịp thời trong điều tra thống kê có nghĩa là phải nhạy bén với tình hình thực tế, thu thập và cung cấp thông tin

đúng lúc Các hiện tượng kinh tế xã hội biến động không

ngừng, nếu cung cấp tài liệu không kịp thời thì mất tác

dụng, không khắc phục kịp thời những khiếm khuyết xảy ra trong nền kinh tế, những mất cân đối còn tồn tại, gây thiệt

hại lớn cho đất nước.

2.3.1/ Khái niệm, ý nghĩa và nhiệm vụ của điều tra thống kê

- Đầy đủ trong điều tra thống kê có nghĩa là tài liệu kiểm tra phải được thu thập đúng nội dung đã quy

định, không bỏ sót bất kỳ nội dung nào, đơn vị nào

Đáp ứng yêu cầu đầy đủ sẽ tạo cơ sở vững chắc cho

việc tổng hợp và phân tích và dự đoán được toàn diện, tránh những kết luận phiến diện, chủ quan

Ba yêu cầu chính xác, kịp thời và đầy đủ phải đảm bảo đồng thời khi tiến hành điều tra thống kê để tài liệu điều tra có giá trị, có sức thuyết phục lớn

2.3/ ĐIỀU TRA THỐNG KÊ

2.3.2/ Các loại điều tra thống kê

 Căn cứ vào tính chất liên tục hay không liên tục của

việc ghi chép dữ liệu chia ra điều tra thường xuyên hay không thường xuyên

+ Điều tra thường xuyên là tiến hành thu thập, ghi

chép dữ liệu ban đầu về hiện tượng nghiên cứu một cách có

hệ thống theo sát quá trình biến động của hiện tượng Ví dụ: Thu thập, ghi chép tình hình biến động nhân khẩu của một địa phương (sinh, tử, đi, đến) Trong phạm vi một doanh

nghiệp, việc theo dõi, ghi chép hằng ngày về số công nhân

đi làm, số lượng sản phẩm sản xuất ra, số lượng sản phẩm tiêu thụ… là điều tra thường xuyên Dữ liệu của điều tra

thường xuyên là cơ sở chủ yếu để lập các báo cáo thống kê theo định kỳ.

2.3.2/ Các loại điều tra thống kê

+ Điều tra không thường xuyên là tiến hành thu

thập, ghi chép dữ liệu ban đầu một cách không liên tục,

mà chỉ tiến hành khi có nhu cầu cần nghiên cứu hiệntượng Dữ liệu của điều tra không thường xuyên phảnánh trạng thái hiện tượng tại thời điểm nhất định Vídụ: Tổng điều tra dân số, tổng điều tra đất đai nôngnghiệp, điều tra đàn gia súc, gia cầm, điều tra năng suấtcây trồng, những cuộc điều tra nghiên cứu thị trường…

là những cuộc điều tra không thường xuyên Các cuộcđiều tra không thường xuyên có thể được tiến hànhtheo định kỳ nhất định hay không theo định kỳ

2.3.2/ Các loại điều tra thống kê

 Căn cứ vào phạm vi khảo sát và thu thập thực tế

chia ra điều tra toàn bộ và điều tra không toàn bộ.

+ Điều tra toàn bộ là điều tra tiến hành thu thập,

ghi chép dữ liệu trên tất cả các đơn vị của tổng thể hiện tượng nghiên cứu Ví dụ: Tổng điều tra dân số, tổng

điều tra tồn kho vật tư, hàng hóa, tổng điều tra vốn sản xuất, kinh doanh của các doanh nghiệp, điều tra tất cả các chợ trên địa bàn quận, thành phố, điều tra tất cả các cây xăng… là điều tra toàn bộ

2.3.2/ Các loại điều tra thống kê

+ Điều tra không toàn bộ là điều tra

tiến hành thu thập, ghi chép dữ liệu trênmột số đơn vị được chọn ra từ toàn bộcác đơn vị thuộc tổng thể hiện tượngnghiên cứu Tùy theo cách chọn số đơn vịđể tiến hành thực tế, điều tra không toànbộ chia thành 3 loại cụ thể sau: điều trachuyên đề, điều tra chọn mẫu và điều tratrọng điểm.

2.3.2/ Các loại điều tra thống kê

++ Điều tra chuyên đề là điều tra tiến hành trên một số rất ít

các đơn vị của tổng thể, nhưng lại đi sâu nghiên cứu nhiều khía cạnh của đơn vị đó Mục đích là để khám phá, tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến hiện tượng nghiên cứu Dữ liệu của điều tra chuyên đề không dùng để suy rộng, không dùng để tìm hiểu tình hình cơ bản của hiện tượng, mà chỉ rút ra kết luận về bản thân các đơn vị được điều tra.

Ví dụ: Điều tra điển hình một số ít sinh viên có đi làm thêm, đạt kết quả học tập tốt và thành tích nghiên cứu khoa học xuất sắc, vài sinh viên có đi làm thêm nhưng kết quả học tập kém, bị tạm dừng học tập Các kết quả điều tra chuyên đề này giúp ta khám phá những yếu tố quan trọng có ảnh hưởng đến kết quả học tập của sinh viên.

2.3.2/ Các loại điều tra thống kê

++ Điều tra chọn mẫu là điều tra được thực hiện

bằng cách chọn ra một số phần tử hay đơn vị thuộctổng thể đơn vị nghiên cứu để thu thập dữ liệu thực tế.Điều tra chọn mẫu được dùng nhiều nhất trong nghiêncứu vì tiết kiệm thời gian, chi phí và dữ liệu đáng tincậy Dữ liệu của điều tra chọn mẫu được dùng để suyrộng thành các đặc trưng chung của toàn bộ tổng thểhiện tượng nghiên cứu

2.3.2/ Các loại điều tra thống kê

++ Điều tra trọng điểm là điều tra tiến hành thu

thập dữ liệu trên bộ phận chủ yếu nhất, tập trung nhấttrong toàn bộ tổng thể hiện tượng nghiên cứu Kết quảthu được từ điều tra trọng điểm giúp ta nhận biết nhanhtình hình cơ bản của hiện tượng nghiên cứu, chứ khôngdùng để suy rộng thành các đặc trưng chung của tổngthể Chẳng hạn, khi cần nắm nhanh tình hình cơ bản vềsản xuất cao su, cà phê của nước ta, ta có thể chỉ tiếnhành điều tra về sản xuất cao su, cà phê ở miền ĐôngNam Bộ và Tây Nguyên chứ không cần tiến hành điềutra trong cả nước

2.3/ ĐIỀU TRA THỐNG KÊ

2.3.3/ Các hình thức tổ chức điều tra thống kê

Để thu thập tài liệu ban đầu về các hiện tượng và quá trình kinh tế xã hội, cơ quan thống kê thường áp

dụng hai hình thức là báo cáo thống kê định kỳ và

điều tra chuyên môn.

2.3.3/ Các hình thức tổ chức điều tra thống kê

2.3.3.1/ Báo cáo thống kê định kỳ:

Báo cáo thống kê định kỳ là hình thức tổ chức điều tra

thống kê một cách thường xuyên, theo kỳ hạn nhất định với nội dung, phương pháp và chế độ đã quy định.

Chế độ báo cáo này phản ánh tình hình cơ bản về hoạt động sản xuất kinh doanh và nghiệp vụ có liên quan chặt chẽ đối với thực hiện kế hoạch Tài liệu báo cáo định kỳ giúp lãnh đạo các cấp theo dõi và chỉ đạo kịp thời nhiệm vụ cho cấp

dưới, kiểm tra tình hình thực hiện kế hoạch, phát hiện những khả năng tiềm tàng có thể khai thác, tìm ra những mất cân đối trong các khâu và các yếu tố của quá trình sản xuất, cũng như phát hiện các đơn vị tiên tiến, lạc hậu để quản lý nền kinh tế một cách có hiệu quả.

2.3.3/ Các hình thức tổ chức điều tra thống kê

Báo cáo thống kê định kỳ là hình thức điều tra thống

kê chủ yếu và được áp dụng ở hầu hết các xí nghiệp, công

ty, nông trường, các cơ quan đoàn thể…

Ở nước ta việc sử dụng báo cáo thống kê định kỳ được

tổ chức thành chế độ chặt chẽ, là pháp lệnh đối với cácđơn vị cơ sở, các ngành, các cấp

2.3.3/ Các hình thức tổ chức điều tra thống kê

2.3.3.2/ Điều tra chuyên môn:

Điều tra chuyên môn là hình thức điều tra không

thường xuyên được tiến hành theo kế hoạch và phương

pháp quy định riêng cho mỗi lần điều tra

Loại điều tra này khác với báo cáo thống kê định kỳ về mặt thời gian, nó không được tổ chức thường xuyên để thu thập tài liệu ban đầu mà khi nào cần mới tổ chức ghi chép vào thời điểm hay thời kỳ nhất định Ví dụ: Điều tra dân

số, điều tra đời sống, điều tra cán bộ khoa học kỹ thuật v.v

… thuộc về điều tra chuyên môn

2.3.3/ Các hình thức tổ chức điều tra thống kê

Điều tra chuyên môn được áp dụng đối với những hiện tượng biến đổi chậm (như tình hình đất đai nông nghiệp, tình hình thủy lợi…) hoặc những hiện tượng xảy ra bất thường (như thiên tai, chiến tranh, tai nạn

lao động…)

Thực hiện điều tra chuyên môn có ý nghĩa lớn, vì cho phép kiểm tra lại chất lượng của báo cáo thống kê định kỳ hoặc bổ sung thêm những thông tin mà báo cáo thống kê định kỳ chưa phản ảnh hết

2.3/ ĐIỀU TRA THỐNG KÊ

2.3.4/ Các phương pháp thu thập tài liệu

Có hai phương pháp thống kê sử dụng là thu thập trực tiếp và thu thập gián tiếp

2.3.4.1 Thu thập trực tiếp

Có các phương pháp thu thập dữ liệu trực tiếp như sau:

- Quan sát: Quan sát là thu thập dữ liệu bằng cách quan sát các hành động, thái độ của đối tượng khảo sát trong những tình huống nhất định Ví dụ: Đếm số lượng

khách hàng tại một siêu thị tại một thời điểm nào đó

2.3.4.1 Thu thập trực tiếp

- Phỏng vấn trực tiếp: Người phỏng vấn trực tiếp hỏi đối tượng được điều tra và tự ghi chép dữ liệu vào bản câu hỏi hay phiếu điều tra Người phỏng vấn có thể giải thích một cách đầu đủ, cặn kẽ, đặt những câu hỏi chi tiết để khai thác thông tin và kiểm tra dữ liệu trước khi ghi chép vào phiếu điều tra Phương pháp phỏng vấn trực tiếp phù hợp với những cuộc điều tra phức tạp cần thu thập nhiều thông tin, nội dung của các thông tin tương đối phức tạp cần phải thu thập một cách chi tiết.

Phương pháp phỏng vấn trực tiếp có ưu điểm là dữ liệu được thu thập đầy đủ theo nội dung điều tra và có độ chính xác khá cao, cho nên được áp dụng phổ biến trong điều tra thống kê Tuy nhiên,

phương pháp này đòi hỏi chi phí lớn, nhất là chi phí về nhân lực và thời gian.

2.3.4/ Các phương pháp thu thập tài liệu

2.3.4.2/ Thu thập gián tiếp

Nhân viên điều tra thu thập tài liệu qua trao đổi bằng điện thoại, hoặc thư gửi qua bưu điện tới đơn vị điều tra hoặc qua chứng từ, sổ sách có sẵn ở đơn vị

điều tra

Thu thập gián tiếp ít tốn kém hơn thu thập trực tiếp, nhưng chất lượng dữ liệu không cao, nên thường chỉ được áp dụng trong những trường hợp khó khăn hoặc không có điều kiện thu thập trực tiếp

2.3/ ĐIỀU TRA THỐNG KÊ

2.3.5/ Sai số trong điều tra thống kê

2.3.5.1 Các loại sai số trong điều tra thống kê

Sai số trongđiều tra TK

Sai số đăng ký Sai số do tính

chất đại biểu

chênh lệch giữa các trị số của tiêu thức điều tra mà thống kê thu thập được so với trị số thực tế

của hiện tượng nghiên cứu

do việc ghi chép tài

liệu ban đầu không

2.3.5.1/ Một số biện pháp nhằm hạn chế sai

số trong điều tra thống kê

- Làm tốt công tác chuẩn bị điều tra (bổ túc thêm

nghiệp vụ cho nhân viên điều tra, lập kế hoạch điều

2.4.1/ KHÁI NIỆM, NHIỆM VỤ, Ý NGHĨA

Khái niệm: Tổng hợp thống kê là sự tập trung, chỉnh lý

và hệ thống hoá một cách khoa học các tài liệu ban đầu thu thập được trong điều tra thống kê

Nhiệm vụ: Làm cho các đặc trưng riệng biệt của đơn vị tổng thể bước đầu chuyển thành các đặc trưng chung của tổng thể

Ý nghĩa: Tổng hợp khoa học làm căn cứ vững chắc cho

việc phân tích và dự đoán

2.4/ TỔNG HỢP THỐNG KÊ

2.4.2/ Những vấn đề cơ bản của tổng hợp thống kê Xác định mục đích tổng hợp: khái quát hoá những đặc

trưng chung của tổng thể và đặc trưng chung đó được biểu hiện cụ thể bằng các chỉ tiêu thống kê

Nội dung tổng hợp: Tập hợp theo tiêu thức

Kiểm tra tài liệu trước khi tổng hợp.

Phương pháp tổng hợp: sử dụng phương pháp phân tổ

thống kê

Tổ chức và kỹ thuật tổng hợp: Tập hợp đầy đủ biểu

mẫu, nội dung đã điều tra, tập hợp bằng máy hoặc thủ công

2.4/ TỔNG HỢP THỐNG KÊ

2.5.1/ KHÁI NIỆM, Ý NGHĨA, NHIỆM VỤ.

Khái niệm: Phân tích thống kê là thông qua các biểu

hiện bằng số lượng, nêu lên một cách tổng hợp bản chất và tính qui luật của các hiện tượng và quá trình kinh tế – xã hội trong điều kiện thời gian và địa điểm cụ thể

2.5/ PHÂN TÍCH THỐNG KÊ

2.5.1/ KHÁI NIỆM, Ý NGHĨA, NHIỆM VỤ.

Ý nghĩa: lập báo cáo phân tích, trong đó nêu các số liệu

cần thiết, các lời bình luận và các kiến nghị cụ thể…

2.5/ PHÂN TÍCH THỐNG KÊ

2.5.2/ CÁC NGUYÊN TẮC CƠ BẢN CỦA PHÂN

TÍCH THỐNG KÊ.

Phân tích thống kê phải dựa trên cơ sở khoa học được

thể hiện thành 3 nguyên tắc cơ bản sau:

- Phân tích thống kê phải tiến hành trên cơ sở phân tích lý luận kinh tế xã hội: Đòi hỏi người làm công tác nghiên cứu thống kê phải có sự hiểu biết về xã hội một cách thực tế,

đầy đủ và sâu sắc

- Phân tích thống kê phải căn cứ vào toàn bộ sự thật và phân tích trong sự liên hệ ràng buộc lẫn nhau giữa các hiện tượng: không được tùy tiện chọn ra một vài hiện tượng hay

sự thật cá biệt để phân tích và rút ra kết luận

- Khi phân tích thống kê phải tùy theo tính chất và hình thức phát triển khác nhau của các hiện tượng mà áp dụng linh hoạt các phương pháp khác nhau

2.5/ PHÂN TÍCH THỐNG KÊ