Lịch sử vấn đề
Nguyễn Bình Phương, với 7 tiểu thuyết, nhiều tập thơ và truyện ngắn, đã thu hút sự quan tâm đáng kể từ dư luận Mỗi khi ông ra mắt tác phẩm mới, độc giả lại tìm hiểu và đưa ra nhiều đánh giá khác nhau Tuy nhiên, hiện chưa có công trình nghiên cứu hệ thống nào tổng hợp toàn bộ sáng tác của ông để chỉ ra các đặc trưng nghệ thuật tiêu biểu Các ý kiến hiện nay chủ yếu chỉ là những bài báo với nhiều hình thức khác nhau.
Nguyễn Bình Phương là một nhân vật được nhiều nhà báo và nhà nghiên cứu quan tâm, với nhiều bài viết từ giới thiệu đến nghiên cứu chuyên sâu Đoàn Cầm Thi là một trong những nhà nghiên cứu đầu tiên phân tích tác phẩm của Nguyễn Bình Phương qua lăng kính của vô thức và hữu thức, đồng thời so sánh với thơ Hàn Mặc Tử và Hồ Xuân Hương Các bài viết này không chỉ tập trung vào một tác phẩm cụ thể mà còn mở rộng ra những khía cạnh khái quát hơn trong sáng tác văn học của ông.
Bài viết "Người đàn bà nầm: 'Từ thiếu nữ ngủ ngày'" đã phân tích tác phẩm "Người đi vắng" của Nguyễn Bình Phương, từ đó làm nổi bật những đặc sắc trong cách nhìn nhận hiện thực và con người của tác giả Qua lối viết dựa trên cơ sở phân tâm học, Đoàn Cầm Thi đã mở ra một hướng tiếp cận mới cho việc nghiên cứu các tác phẩm của Nguyễn Bình Phương.
Trên website http://chimviet.fr.free và trang cá nhân của Thuỵ Khuê, có nhiều bài viết nghiên cứu về các yếu tố huyền ảo và tâm linh trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, như "Những đứa trẻ chết già" và "Người đi vắng" Những bài viết này nêu bật những đặc điểm nổi bật của từng tác phẩm và cung cấp những nhận xét, đánh giá tinh tế cho những người nghiên cứu Tuy nhiên, chúng vẫn thiếu tính hệ thống và nhất quán trong phương pháp tiếp cận, dẫn đến việc chưa có đánh giá khái quát toàn diện về hệ thống tác phẩm của Nguyễn Bình Phương.
Một số bài báo nổi bật về Nguyễn Bình Phương bao gồm bài viết của Trương Thị Ngọc Hân, chỉ ra ba đặc điểm chính trong sáng tác của ông: lựa chọn hiện thực phân mảnh, kết cấu xoăn kép với nhiều mạch truyện song song và yếu tố kỳ ảo Bên cạnh đó, bài báo của Phạm Xuân Thạch trên báo Văn nghệ ngày 25/11/2006 cũng đáng chú ý, đánh giá cao những sáng tạo của Nguyễn Bình Phương Ông nhấn mạnh rằng tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương không chỉ mời gọi người đọc suy ngẫm về đời sống mà còn xứng đáng được công nhận là một tác phẩm xuất sắc.
Nguyễn Bình Phương được nghiên cứu qua những căn cứ tinh tế và độc đáo, tuy nhiên bài viết chỉ dừng lại ở việc đánh giá tác phẩm Trong tạp chí Nghiên cứu văn học số tháng 4 năm 2008, Đoàn Ánh Dương đã có một bài viết đáng chú ý về Nguyễn Bình Phương và tiểu thuyết Lục đầu giang Bài viết thể hiện sự nghiên cứu công phu, với cái nhìn hệ thống và cách tiếp cận độc đáo, ví mỗi tiểu thuyết như một dòng sông chi lưu hợp lưu ra biển lớn Tác giả tập trung vào cấu trúc và phương thức huyền thoại, làm nổi bật đặc trưng của từng chi lưu trong dòng hợp lưu chung Bài viết có sự khen chê và đánh giá khách quan, chính xác về tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương.
Tác phẩm của Nguyễn Bình Phương đã thu hút sự chú ý lớn từ dư luận và giới chuyên môn, đặc biệt là sinh viên và nhà nghiên cứu Nhiều báo cáo khoa học của sinh viên tập trung vào các thủ pháp nghệ thuật và tác phẩm cụ thể của ông Một ví dụ tiêu biểu là đề tài tốt nghiệp "Đến Ngồi – một hành trình cách tân tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương" do sinh viên Nguyễn Ngọc Quân thực hiện tại Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội Khóa luận này không chỉ thể hiện sự tiếp cận hệ thống đối với tác phẩm của Nguyễn Bình Phương mà còn đưa ra những đánh giá xác đáng về quá trình sáng tạo của ông.
Nguyễn Bình Phương là một tác giả nổi bật với khóa luận mang phong cách viết mượt mà, kết hợp giữa yếu tố khoa học và cảm xúc sâu sắc Tác phẩm tập trung vào đối tượng nghiên cứu "Ngồi", thể hiện sự say mê của tác giả, mặc dù đôi khi nhận xét còn mang tính chủ quan Ngoài ra, luận văn thạc sĩ của Hồ Thị Bích Ngọc cũng khai thác tiềm năng thể loại để hiện đại hóa tiểu thuyết, góp phần vào việc làm phong phú thêm nghiên cứu về Nguyễn Bình Phương Các công trình này đều nhấn mạnh khả năng hiện đại hóa và sự sáng tạo trong tiểu thuyết của tác giả.
Nhiều công trình nghiên cứu không chỉ tập trung vào tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, nhưng hầu hết các nghiên cứu về tiểu thuyết Việt Nam từ cuối những năm 90 đến đầu thế kỷ XXI đều khảo sát tác phẩm của ông, đặc biệt là về cấu trúc và nhân vật Những luận án như của Bùi Thanh Truyền và Hoàng Cẩm Giang đã chỉ ra rằng tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương là một trong những tác phẩm tiêu biểu của giai đoạn văn học này, phản ánh cả ưu điểm lẫn khuyết điểm của thời kỳ.
Nguyễn Bình Phương đã khẳng định vị trí của mình trong văn học hiện đại thông qua những bài báo và nghiên cứu, mặc dù còn nhiều ý kiến trái chiều Tác phẩm của ông thể hiện sự tìm tòi, lao động nghệ thuật nghiêm túc và những ý tưởng được trau chuốt, góp phần vào quá trình cách tân tiểu thuyết Việt Nam Mặc dù đã có ghi nhận, nhưng vẫn thiếu một công trình hệ thống hóa đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương; phần lớn nghiên cứu hiện tại chỉ tập trung vào một khía cạnh hoặc tác phẩm cụ thể Luận văn này hy vọng sẽ tổng hợp những nét tiêu biểu trong nghệ thuật tiểu thuyết của ông, hướng tới cái nhìn toàn diện và khách quan hơn, đồng thời kế thừa những nghiên cứu trước đó Qua đó, đánh giá vai trò của Nguyễn Bình Phương trong việc hiện đại hóa tiểu thuyết và chỉ ra những đặc trưng của văn học đương đại Việt Nam.
Phạm vi, phương pháp nghiên cứu
Luận văn tốt nghiệp này áp dụng phương pháp thi pháp học để khảo sát các yếu tố hình thức trong tác phẩm của Nguyễn Bình Phương, nhằm làm nổi bật nghệ thuật tiểu thuyết của ông Chúng tôi không xem hình thức là yếu tố tách biệt mà luôn kết hợp với nội dung Do đó, bên cạnh thi pháp học, chúng tôi còn sử dụng các phương pháp thống kê và so sánh để có cái nhìn tổng quan và chính xác hơn về đối tượng nghiên cứu.
Nghiên cứu của chúng tôi tập trung vào 7 cuốn tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, được xuất bản từ năm 1991 đến 2006, bao gồm: Bả giời, Vào cõi, Trí nhớ suy tàn, Những đứa trẻ chết già, Người đi vắng, Thoạt kì thuỷ và Ngồi Ngoài ra, chúng tôi cũng sẽ khảo sát các tập thơ như Từ chết sang chồi biếc và trường ca.
Bài viết sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện về tư tưởng sáng tác và phong cách nghệ thuật của tác giả qua tác phẩm "Khách của trần gian" cùng một số truyện ngắn khác Chúng tôi sẽ so sánh các tác phẩm này với những tác phẩm cùng thời của các tác giả khác để đảm bảo cái nhìn khách quan nhất về đối tượng nghiên cứu.
Luận văn gồm ba phần: Phần mở đầu, phần nội dung chính và phần kết luận Trong đó phần nội dung chính gồm 3 chương:
Trong Chương 1, chúng tôi khảo sát nghệ thuật xây dựng nhân vật của tác giả Nguyễn Bình Phương Bắt đầu từ lý thuyết về nhân vật, chúng tôi sẽ phân tích những biến đổi trong việc xây dựng nhân vật của tiểu thuyết hiện đại và áp dụng vào tác phẩm của Nguyễn Bình Phương Chương này sẽ làm rõ các loại nhân vật tiêu biểu cũng như các thủ pháp xây dựng nhân vật mà nhà văn sử dụng.
Trong Chương 2, chúng tôi khảo sát cách tổ chức không gian và thời gian trong các tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương Bài viết được chia thành hai phần: một phần tập trung vào tổ chức không gian và phần còn lại khám phá tổ chức thời gian Mục tiêu là làm rõ những nét độc đáo trong việc tạo dựng một không - thời gian đặc biệt, đồng thời nhấn mạnh vai trò của nó không chỉ trong cấu trúc truyện mà còn trong việc chuyển tải những nội dung tư tưởng của tác giả.
Trong chương 3, chúng tôi phân tích nghệ thuật kể chuyện qua hai khía cạnh: tổ chức kết cấu tác phẩm và vai trò của người kể chuyện Mỗi khía cạnh sẽ được khai thác sâu hơn để làm nổi bật những đặc điểm đổi mới trong nghệ thuật tự sự của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương.
B NỘI DUNG CHÍNH CHƯƠNG 1: XÂY DỰNG NHÂN VẬT
Nhân vật là thành tố cơ bản của tiểu thuyết, giữ vai trò quan trọng trong cấu trúc và cốt truyện Dù tiểu thuyết hiện đại và hậu hiện đại có nhiều đổi mới, nhân vật vẫn là yếu tố không thể thiếu, gắn liền với nội dung và nghệ thuật Việc nghiên cứu nhân vật giúp hiểu cách tác giả nhìn nhận con người và cách họ chuyển tải hình tượng đó trong tác phẩm Nhân vật không chỉ là người kể chuyện mà còn là hạt nhân của các thủ pháp nghệ thuật trong tiểu thuyết.
Nhân vật là một yếu tố quan trọng trong tác phẩm văn học, đóng vai trò dẫn dắt người đọc vào thế giới riêng của một thời kỳ lịch sử nhất định Theo Từ điển thuật ngữ văn học, nhân vật (character) được hiểu là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm, có thể mang tên riêng hoặc không Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật mang tính ước lệ, không thể đồng nhất với con người thực tế Đồng thời, nhân vật còn phản ánh quan niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm mỹ của nhà văn về con người, vì vậy chúng luôn gắn liền với chủ đề của tác phẩm.
Nhân vật trong tiểu thuyết có thể là con người, đồ vật, hoặc sinh vật khác, nhưng cần mang bản tính con người và phản ánh cuộc sống con người Mở rộng khái niệm này giúp dễ dàng tiếp cận những “nhân vật” đặc biệt không phải con người, mà vẫn thể hiện bản tính và cuộc sống con người trong tác phẩm của Nguyễn Bình Phương.
Tiểu thuyết đầu thế kỷ XX chứng kiến sự thay đổi mạnh mẽ trong cách xây dựng nhân vật, điển hình là F Kafka, người đã giản lược tên nhân vật thành một chữ cái, không làm biến mất nhân vật mà chỉ xóa nhòa tính cách của họ Tác giả tập trung vào tâm trạng nhân vật tại thời điểm xảy ra biến cố, bỏ qua quá trình phát triển tính cách và các yếu tố như nghề nghiệp hay lai lịch Điều này dẫn đến sự biến mất của kiểu nhân vật điển hình, thay vào đó là những mảnh hiện thực rời rạc Nhiều nhà văn đã phản đối kiểu nhân vật tâm lý truyền thống, nhưng theo Đặng Anh Đào, họ chỉ sử dụng cách khác để miêu tả tâm lý mà không hủy diệt nó Sự thay đổi này gây khó khăn cho độc giả trong việc tiếp cận tác phẩm, đòi hỏi họ phải có một cách đọc mới để hiểu rõ hơn về nhân vật.
Tiểu thuyết hiện đại Việt Nam đang trong xu thế cách tân nhân vật, với nhiều tác giả như Tạ Duy Anh và Nguyễn Bình Phương chú trọng đến đời sống tâm lý và tâm linh của nhân vật Nguyễn Bình Phương xây dựng một thế giới nhân vật đặc trưng, thể hiện sự đổi mới táo bạo trong thủ pháp tạo hình, mặc dù có ý kiến cho rằng nhân vật của ông mang tính "nửa người nửa ngợm" Ông khẳng định rằng những nhân vật này sống bản năng nhưng vẫn tiềm tàng niềm tin Luận văn này sẽ phân tích hai khía cạnh chính trong nhân vật của Nguyễn Bình Phương: các loại nhân vật chủ yếu và thủ pháp xây dựng nhân vật, từ đó đánh giá mức độ thành công của ông trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam hiện nay Đặc biệt, mặc dù tiểu thuyết của ông có xu hướng co lại về dung lượng, nhưng thế giới nhân vật lại phong phú và phức tạp Một điểm đáng lưu ý là không có khái niệm nhân vật chính diện hay phản diện trong tác phẩm của ông, cho thấy sự phản ánh thực tế phức tạp của con người Chúng tôi sẽ phác thảo một số mẫu nhân vật tiêu biểu và tìm hiểu các thủ pháp xây dựng để khám phá quan điểm thẩm mỹ của tác giả về con người đương đại.
1.1 Các loại nhân vật tiêu biểu:
Nhân vật trong văn học có thể được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau, như theo nội dung và cốt truyện với nhân vật chính và nhân vật phụ; theo tính cách với nhân vật chính diện và phản diện; hay theo cấp độ tâm lý với nhân vật tiềm thức, vô thức và bản năng Ngoài ra, còn có phân loại theo thân phận và hành động như nhân vật nạn nhân, chứng nhân hay chủ thể lịch sử, và theo chức năng tự sự với người kể chuyện, nhân vật, người đọc hay tác giả Bài viết này chỉ tập trung vào những dạng nhân vật quan trọng trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, những nhân vật đã góp phần lớn vào thành công của tác phẩm và thể hiện dấu ấn sáng tạo của tác giả, đồng thời mang ý nghĩa sâu sắc đến chủ đề tư tưởng Việc phân loại không phải là tuyệt đối, bởi có thể xuất hiện những nhân vật giao thoa giữa các dạng khác nhau.
Theo tiêu chí như vật chúng tôi sẽ tiến hành khảo sát ba dạng nhân vật là: nhân vật “đi vắng”, nhân vật điên và nhân vật đám đông
1 Xem thêm Hoàng Cẩm Giang, Vấn đề nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI, tạp chí Nghiên cứu Văn học số
Người đi vắng là tên gọi của một trong bảy cuốn tiểu thuyết của Nguyễn Bình
Trong tác phẩm của Nguyễn Bình Phương, việc định danh nhân vật bằng tên gọi "Phương" nhấn mạnh sự thiếu hụt và trạng thái mơ hồ của các nhân vật, thể hiện ý đồ của tác giả Trong tiểu thuyết "Người đi vắng," nhiều nhân vật thường nhận xét về nhau là "đi vắng," cho thấy đây là một trạng thái đặc biệt mà Nguyễn Bình Phương quan tâm Trạng thái "đi vắng" này phản ánh cách nhìn của nhà văn về con người đương đại.
Trong khảo sát các tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, chúng tôi phân loại nhân vật thành hai loại chính Loại thứ nhất là những nhân vật đi vắng trực tiếp, tức là họ xuất hiện trong tác phẩm nhưng thiếu hụt một yếu tố nào đó về hình thức, tinh thần hoặc nhân cách, dẫn đến trạng thái đi vắng với chính bản thân Loại thứ hai là nhân vật đi vắng đối với cốt truyện, khi nhân vật được kể qua một nhân vật khác không trực tiếp xuất hiện nhưng vẫn có vai trò quan trọng trong câu chuyện, thể hiện sự đi vắng của nhân vật đối với độc giả.
Nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương thường mang những đặc điểm độc đáo và ít được miêu tả hoàn hảo Hầu hết các nhân vật chính đều có khiếm khuyết về ngoại hình, như Tính với dáng vẻ giống vượn, Đông điên với một con mắt hỏng, hay Bào mù và Bồi què Những khuyết tật này không chỉ phản ánh tính chân thực của con người mà còn được coi là điều bình thường trong thế giới của tác giả Người kể chuyện dường như thờ ơ với những thiếu hụt đó, tạo ra một cảm giác gần gũi và thực tế cho người đọc.