Những bước đường tư tưởng của tôi

Những bước đường tư tưởng của tôi

NHÛÔNG BÛÚÂC ẶÚĐNG

TÛ TÛÚÊNG CUÊA TÖI

(In theo baên cuêa NXB Vùn hoâa - 1958)

NHÛÔNG BÛÚÂC ẶÚĐNG TÛ TÛÚÊNG CUÊA TÖI

BA EM BEÂ

Trong cuöơc ăíịu tranh thöịng nhíịt vađ tiïịn díìn lïn chuênghôa xaô höơi, noâ mang nhûông khoâ khùn ríịt lúân vađ baogöìm caê nhûông víịp vaâp sai líìm, nhûông ngûúđi vùn nghïơvađ trñ thûâc chuâng ta coâ nhûông luâc tím trñ nhû chuđn laơi.Nhûông chuýơn “tiïìn kiïịp” trong möîi con ngûúđi chuâng tathónh thoaêng laơi khuíịy buđn víín lïn, gieo rù’c hoangmang trong nhûông ăaây síu kñn nhíịt cuêa tím trñ Nhûôngluâc coâ thïí míịt ắa bađn nhû víơy, riïng töi, töi thûúđng “öncöị tri tín”; töi líìn nhíím laơi nhûông bûúâc ặúđng mađ tûtûúêng töi ăaô traêi qua, tûđ luâc biïịt nghô cho ăïịn giúđ; töinhíơn ắnh ăñch xaâc xem tûđ chöî sa líìy nađo mađ töi ăaôvûún lïn, do quaâ trònh tû tûúêng nađo mađ töi ăaô ăïịn vúâichuê nghôa cöơng saên Töi thoơc síu vađo boâng cuêa quaâ khûâăïí so saânh nöíi bíơt caâi aânh saâng cuêa hiïơn taơi vađ tûúnglai Vađ töi laơi thíịy sao Bù’c ăííu choâi loơi

Nhû möơt ngûúđi lađm meơ ăaô thíịy mònh mang caâi míìmsöịng tûđ úê trong daơ, töi thíịy ăoâa hoa sen cuêa tû tûúêng,

töịt thay! ăaô ăeđ ặúơc nhûông lúâp buđn mađ núê trong tím trñmònh Noâ ăaô núê röìi, khöng gò coâ thïí dòm noâ ặúơc nûôa.Víng, chñnh nhûông chuýơn “tiïìn kiïịp” cuêa chïị ăöơ cuô,möîi khi nhúâ ăïịn, laơi giuâp ăúô töi chiïịn thù’ng cho ặúơcnhûông chöng gai múâi trïn con ặúđng dađi cuêa sûơ nghô suy;phaêi phaâ cho ặúơc, san cho ặúơc con ặúđng ăi túâi trûúâc

vö biïn cuêa cuöơc ăúđi, chûâ khöng thïí ngûơa quen ặúđng cuô,quay löơn trúê laơi caâi tríìm luín xûa ăaô quaâ û ăau khöí!Con möơt öng tuâ tađi nho ngheđo, daơy hoơc, tûđ nöng thönchuýín díìn ra úê thađnh phöị, khaâ giaê díìn lïn túâi mûâc tiïíu

tû saên lúâp giûôa, töi sinh vađ lúân lïn úê miïìn Nam Trungböơ, khöng bao giúđ giađu, nhûng chûa bao giúđ phaêi chõu caâiăoâi, caâi reât vađo thín Tuy nhiïn, töi cuông ăuê thûúng ăauăïí mađ ặâng lïn töị khöí khöng tiïịc lúđi caâi xaô höơi cuô.Chuýơn ăúđi trûúâc dađi lù’m Khöng phaêi trûúđng húơp kïí úêăíy Ăïí lađm chûâng cho caâi ăúđi chùỉng ra ăúđi trûúâc kia, töichó kïí laơi ba em beâ:

Cuöịi nùm 1940, tûđ Myô Tho lïn Sađi Gođn, töi ăïịn thùmnhađ möơt anh baơn cuđng lađm tham taâ nhađ Ăoan(1) nhû töi;bù’t ăíìu Nhíơt thuöơc röìi, lađm cöng chûâc cuöịi muđa choPhaâp cúô “viïn ngoaơi” nhû thïị, cùn nhađ thú cuêa anhxúình xoađng, bađn ghïị qua loa Luâc íịy vađo khoaêng ba,böịn giúđ chiïìu ngađy chuê nhíơt, töi thíịy bađ vuâ giađ ăang döîặâa chaâu ăíìu lïn ba tuöíi, múâi biïịt noâi Chaâu khoâc nhonhoê, keâo dađi, khöng giíơn húđn, khöng vođi vônh; vuâ giađ hoêichaâu: - “Chaâu ăau úê chöî nađo, noâi vúâi bađ” Meơ chaâu döîchaâu: - “Meơ mua baânh cho con nheâ” Chaâu lù’c ăíìu, vađtiïịp tuơc khoâc Ngûúđi ta nûơng nõu, vuöịt ve em, ngûúđi tahoêi em: - “Taơi sao em khoâc?” Em beâ chó traê lúđi bùìng gioơng(1) Douanes: Thûúng chñnh, thúị quan.

Nghïơ An coâ möơt tiïịng: - “Buöìn!” Chõ baơn lo lù’ng phíntríìn vúâi töi, ngú ngaâc nhû khöng hiïíu gò: - “Chaâu thónhthoaêng vïì chiïìu laơi khoâc nhû thïị; chaâu chùỉng ăođi gò caê,khaâm baâc sô cuông khöng thíịy chaâu coâ bïơnh gò; chaâu chókïu lađ ”Buöìn", vađ khoâc Töi, thò töi muöịn noâi vúâi chõ: -

“Húôi ngûúđi meơ ăaâng quñ vađ ăaâng thûúng! con cuêa chõcuông nhû töi, noâ ăau ”bïơnh thúđi ăaơi" ăíịy! Noâ lađ caâi biïíu

ăo noâng laơnh cuêa cuöơc ăúđi nađy; tím höìn non ýịu cuêa noâcaêm ríịt nhaơy caâi ăiïìu bađng baơc úê trong khöng khñ, úêngoađi phöị, úê quanh chuâng ta: buöíi chiïìu buöìn quaâ, ăúđisöịng buöìn quaâ!" Tûđ khi ăoâ, trúê vïì, töi khöng sao qúnặúơc víịn ăïì ghï rúơn mađ em beâ ăùơt ra Trúđi ăíịt úi, möơt

em beâ múâi ra ăúđi, chûa biïịt noâi thađnh cíu mađ ăaô phaêikhoâc vò buöìn, thò cuöơc ăúđi nađy cođn söịng thïị nađo nûôa!Nùm 1942, töi ăi xe lûêa tûđ Sađi Gođn ra Hađ Nöơi, ăïịnvađo khoaêng Ăöìng Hađ, Tín ÍỊp thò ặúđng ặât vò vađi tuíìntrûúâc mûa, baôo, phaêi “sang tađu” Vuđng nađy ăang bõ ăoâi

to, ăïịn khoai, sù’n cuông thiïịu Trong möơt nhađ tranh luơpxuơp, möơt ngûúđi ăađn bađ khoaêng hai mûúi nhùm tuöíi ăangăuât cho con ùn lûng baât cúm vúi Em beâ ba tuöíi khöng

ùn, noâ khoâc, maâu döìn lïn ăoê caê ăíìu; noâ díơm chín xuöịngăíịt, nhíịt quýịt bù’t ăïìn ngûúđi meơ: - “Traê ăíy! traê ăíy!”Ngûúđi meơ döî noâ: - “Thöi con ùn ăi, con nheâ, meơ thûúng.”Noâ khöng chõu, cađng khoâc: - “Nhaê ra! Nhaê ra! Traê ăíy!”Thò ra ngûúđi meơ cuông ăoâi quaâ, trong khi ăuât cúm chocon, cíìm lođng khöng ăíơu, ăaô ùn míịt cuêa con míịy thòa.Con quaâ ăoâi, quaâ tham ùn, ăođi laơi míịy thòa cúm nhû möơtaâm aênh Con cûâ bù’t ăïìn, meơ cûâ cöị gù’ng döî Ngûúđi ăađnbađ treê vađ ngheđo ûâa nûúâc mù’t, theơn thuđng vò ăaô ăïí chocaâi ăoâi lađm töín thûúng caâi tûơ troơng cuêa möơt ngûúđi lađmmeơ Em beâ thò nhû bõ möơt cún khuêng hoaêng naôo cín, cûângoaây maôi vađo chöî ăau thûúng Ngûúđi meơ vö kïị khaê thi

Ăûâa con tiïịng ăaô khaên röìi, víîn díơm chín xuöịng ăíịt.Mûúđi lùm phuât íịy ăöịi vúâi töi dađi dùìng dùơc; cho ăïịn khitíìu ăaô xõch baânh chaơy, mađ víîn cođn nghe em beâ: “Traêăíy! Nhaê ra!”.

Nùm 1945, naơn ăoâi khuêng khiïịp úê miïìn Bù’c Ngûúđichïịt nhû raơ úê gíìm Cíìu söng Caâi, úê caâc lïì ặúđng Hađ Nöơi.Caâi xaô höơi cuô noâ tađn aâc ăïịn thïị lađ cuđng Ngûúđi nađo ăi

ùn ýịn cûâ ùn, gùơm chûa hïịt möơt miïịng thõt ăaô boê vađoẵa xûúng ăïí gù’p miïịng khaâc; ngûúđi nađo chïịt ăoâi cûâchïịt, lùn ra nhû chuöơt Bûôa ùn, chuâng töi phaêi ăoâng cûêalaơi Øn nhû ùn vuơng! Øn nhû lađ mònh giađnh míịt cúm cuêangûúđi chïịt ăoâi Chuâng töi thú troơ trïn möơt cùn gaâc phöịHađng Böng, quen thín hai öng bađ dûúâi nhađ cuông úê thú,coâ cûêa hađng baân muô bíơc trung, vúơ chöìng hiïìn lađnh, biïịtphaêi Möơt buöíi saâng, töi trïn gaâc xuöịng, nghe úê nhađ dûúâiăang la om Töi nhòn ra trûúâc cûêa, thíịy möơt em nhoê contrai ăöơ mûúđi tuöíi ăang daân mònh vađo phña ngoađi möơt bïnkhung cûêa kñnh bađy hađng Em tríìn truöìng nhû möơt connhöơng, khöng coâ möơt tñ thõt nađo nûôa, chïịt hïịt caê ngûúđiröìi, chó cođn hai con mù’t Khöng hiïíu em tûđ goâc phöị nađoăïịn, mađ nhíịt ắnh ăi vađo trong nhađ nađy, ăïí xin möơt ñtchaâo chùng Coâ leô em khöng cođn thíịy ăíy lađ cûêa kñnh,

em cûâ ăi vađo, bõ cûêa kñnh chùơn laơi ặâng sûông; nhûng emvíîn bõ huât búêi caâi söịng úê bïn trong, cûâ díịn mònh vađogûúng Ngûúđi ta la mù’ng ăuöíi em ăi, quaât naơt thíơt to vađlíu ăïí cöị thuêng vađo tai em, ngûúđi ta kiïng, ngûúđi ta ghïsúơ, coi em nhû quyê nhíơp trađng; em, em cuêa töi, mùơt emcuông thöng minh vađ xinh ăeơp, nïịu em no Mûúđi ba nùmtûđ íịy ăïịn nay, töi víîn cođn nghe tiïịng la theât ăuöíi embeâ Em nhû möơt con ruöìi mù’c vađo kñnh tuê, ruöìi mù’c tûđtrong ra, em thò mù’c tûđ ngoađi vađo; khöng coâ lođng thûúngxoât nađo coâ thïí cûâu em, vò ngûúđi ta boâ tay ngao ngaân

trûúâc caâi chïịt ăoâi kinh khuêng, mïnh möng Giûôa ăúđisöịng hùìng ngađy, coâ nhûông bûâc tûúđng thuêy tinh dađy ngùncaâch; nhûông ngûúđi hay “thûúng vay” nhû töi, thi sô, ăađnhdûúng ăöi mù’t ïịch nhòn ăöìng bađo mònh chïịt qua tûúđngkñnh, mađ khöng nhù’c chín ăöơng tay cûâu giuâp gò ặúơc!Ăíịy, caâi xaô höơi cuô coâ ba em beâ kia noâ töịt ăeơp nhû thïịăíịy! Töi cođn muöịn thïm möơt em beâ thûâ tû Luâc töi lïnchñn tuöíi, do nghõch caênh gia ằnh phong kiïịn, töi phaêisöịng xa maâ töi, mađ úê vúâi thíìy töi Bïn ngoaơi caâch bïnnöơi ăöơ vađi cíy söị; líu líu töi tröịn vïì thùm maâ cho ăúô nhúâthûúng Möơt buöíi chiïìu, töi tröịn vïì vúâi maâ; maâ ăang bíơn

vöơi ăi chúơ, maâ cho töi böịn ăöìng tiïìn ùn ba(1), röìi ăïí töi

ăi Töi ra khoêi nhađ maâ, lï tûđng bûúâc möơt, ăi doơc ngûúơctheo con söng Gođ Böìi mađ trúê vïì nhađ thíìy Buöìn quaâ Töithíịy buöìn mang mang mađ khöng hiïíu ặúơc Töi ặâng laơibïn búđ söng, nhòn con ặúđng, nhòn caâc dùơng tre, nhòngiođng nûúâc, nhòn trïn mùơt söng Gođ Böìi nù’ng xiïn khoaivađng uâa; töi thíịy nhû caâi gò cuông khöng biïịt ăïí lađm gòcaê; vađ ặâa treê con chñn tuöíi beđn cíìm böịn ăöìng tiïìn trõgiaâ mûúđi hai ăöìng keôm, neâm xuöịng mùơt söng, mùơc díìu

“mûúđi hai ăöìng” luâc ăoâ coâ thïí mua nhûông mûúđi traâi öíi

TIÏỊNG ĂOAƠN TRÛÚĐNG CUÊA VØN HOƠC

Lúân lïn ăi hoơc ăïịn thađnh chung, röìi ăïịn “tuâ tađi”, töiýu thú vö haơn, ríịt mï thñch vùn hoơc Nhûông ăiïìu kiïơncuêa gia ằnh vađ xaô höơi ăaô lađm töi buöìn sùĩn, laơi hoơc vađo(1) Thúđi phong kiïịn, úê Trung kyđ coâ nhûông tiïìn ăöìng ùn ba, ùn saâu,

ùn mûúđi tiïìn keôm Möơt xu ăöíi ặúơc 15 ăöìng tiïìn ùn ba.

möơt nïìn vùn hoơc nùơng buöìn baô, than thúê, bi quan ÚÊ lúâpnhíịt(1), thú Taên Ăađ ăaô ru töi, nhûng cuông ăïí laơi cho tím

höìn töi möơt võ ăù’ng: Gioâ hiu, trùng laơnh, tiïịng ve síìu ÏỊch kïu ăíìy phöị, tiïịng xe húi - Veđo tröng laâ ruơng ăíìy sín tíịt caê moơi sûơ chùỉng qua cuông veđo! Töi thuöơc nhuýîn bađi thú Ăoađn Nhû Khú: Biïín thaêm möng mïnh soâng luơt trúđi Em thiïịu niïn múâi chúâp mi mù’t nhòn ra

-cuöơc ăúđi, ăaô thíịy möơt ređm gioơt lïơ! Vađo nùm ăíìu bíơcthađnh chung(2), töi nhòn miïơng öng giaâo quöịc vùn ăoơc,

say mï uöịng tûđng lúđi du dûúng ïm aâi: “Giaê sûê ngay khi trûúâc, Liïu Dûúng caâch trúê, duýn chađng Kim ặđng dúê viïơc ma chay ”(3) Sao mađ vùn thú cûâ tiïịc nuöịi möơt caâigò; coâ möơt caâi gò bònh rúi gûúng vúô, ruơng caêi rúi kim úêtrong vùn hoơc!

Ăöìng thúđi, Tuýịt höìng lïơ sûê dõch cuêa Tûđ Tríím AÂ mï

lõm töi trong nhûông ăiïơu ca tûđ thíơt lađ reâo rù’t, tíịt caêquýín saâch lađ möơt cuöơc nhùơt hoa rúi, chön hoa ruơng,khoâc hoa tađn! Lúân thïm vađi tuöíi, vùn hoơc nûúâc Phaâp bù’tăíìu huýîn diïơu töi vúâi Caâi Höì cuêa La Maâctin:

ÛĐ röìi cûâ tröi ăi maôi maôi

Trong ăïm trûúđng trúê laơi ặúơc nao!

Töi ăaô bù’t ăíìu coâ yâ thûâc lûđng khûđng ặâng laơi khöngchõu ăi, trong luâc ngoaơi víơt vađ thúđi gian thò cûâ ăííy chocon ngûúđi míịt huât vađo vônh viïîn Bíịy giúđ trong töi coâ hailûơc lûúơng: möơt mùơt, tuöíi thanh niïn ặa ăïịn cho töinhûông luöìng maâu noâng rûơc, say mï, hùng haâi; möơt mùơtxaô höơi phong kiïịn, ăïị quöịc cuđng vúâi hïơ thöịng tû tûúêng

(1) Tûúng ặúng cuöịi cíịp Möơt.

(2) Tûúng ặúng cíịp Hai.

(3) Tûơa Truýơn Kiïìu cuêa Chu Maơnh Trinh (Ăoaên Quyđ dõch)

vađ vùn hoâa cuô chuơp lïn tím trñ töi möơt lúâp buöìn síìu aêmăaơm, cađng hoơc lïn nhiïìu, cađng bi quan, bïị tù’c Töi thíịytrong töi ađo lïn möơt nguöìn thú söi nöíi, múâi meê; nhûngtöi vûđa tíơp tïînh ăïịn ngûúông cûêa cuêa lađng vùn, thò La

Búđruye (La Bruyeđre)(1) ăaô lù’c ăíìu niïm ýịt möơt cíu bíịtlûơc: “Tíịt caê ăïìu ăaô noâi caê röìi, vađ ngûúđi ta ăïịn muöơn quaâ,tûđ böịn ngađn nùm nay mađ ăaô coâ nhûông con ngûúđi, vađ hoơsuy nghô.” Phûúng ngön Íu Tíy cuông noâi: “Khöng coâ caâi

gò múâi úê dûúâi mùơt trúđi” Trûúâc töi möơt trùm nùm, thi sô

Muyâtxï (Musset) ăaô kïu lïn: “Ta sinh ra muöơn quaâ trong

möơt thïị giúâi giađ quaâ chùng?” Trûúâc töi nùm mûúi nùm,

thi sô Veâclen (Verlaine) cuông laơi kïu lïn: “Ta sinh quaâ

súâm hay lađ quaâ muöơn? Ta ăïịn trong ăúđi nađy ăïí lađm gò?”

Möơng Hađ, nhín víơt chñnh cuêa Tuýịt höìng lïơ sûê vađ Ngoơc lïơ höìn, hay síìu, say, vađ thöí huýịt, ăaô tûơ toâm tù’t tím

höìn bùìng ba bûúâc: uöịng rûúơu xong thò “ngađ ngađ mađ say,ngíy ngíy mađ síìu, röìi laơi ríìu ríìu mađ khoâc.” Rúnï

(Reneâ)(2), öng töí cuêa Möơng Hađ úê Phaâp, thò ăi giûôa míy,sûúng, gioâ, bõ aâm búêi con quyê cuêa traâi tim “noâ lađ möơt con

rù’n tûơ nhai mònh”; Veâcte (Werther), (3) öng töí xa hún cuêaMöơng Hađ úê Ăûâc, thò duđng suâng luơc tûơ tûê vò khöng líịyặúơc möơt ngûúđi ăađn bađ ăaô hûâa hön vúâi ngûúđi khaâc trûúâckhi gùơp anh Thíơt ăuâng vúâi cíu thú Nguýîn Du:

Ma giù’t löịi, quyê ặa ặúđng, Laơi tòm nhûông löịi ăoaơn trûúđng mađ ăi!

Tûđ 1934 vïì sau, nhûông saâch töi ăoơc noâi sûơ cuđngặúđng möơt caâch tinh vi, síu sù’c hún; noâ cuông khöng cođn

(1) Nhađ vùn Phaâp thïị kyê 17.

(2) "Anh huđng laông maơn" cuêa Chateaubriand (1749-1818).

(3) "Anh huđng laông maơn" cuêa Goethe (1749-1832).

lađ sûơ laông maơn ñt hay nhiïìu thú möơng nûôa, mađ lađ möơtsûơ bi quan coâ triïịt lyâ Nhûông ăiïìu töi thu hoaơch ặúơc,goâp chù’p cöí vúâi kim, ăöng vúâi tíy, chûâng minh trûúâc trñ

túơ möơt bađi toaân díîn ăïịn söị khöng Böăúle (Baudelaire)

kïu theât lïn nhû ăang bõ chaây nhađ, hay lûêa chaây vađongûúđi:

Öi ăau ăúân! Öi ăau ăúân! thúđi gian ùn cuöơc söịng!

Möơt cuơ daơy chûô Haân úê trûúđng “tuâ tađi” giaêng cho töi

nghe möơt bađi Saâm dím vùn (rùn höịi caâi dím) vađ noâi:

Luâc xûa coâ möơt ngûúđi mï sù’c quaâ, ăaô tûơ chûôa cho mònhbùìng caâch: hïî nhòn thíịy möơt ngûúđi ăađn bađ ăeơp, thò tûúêngtûúơng trûúâc mù’t ngûúđi ăađn bađ íịy khi chïịt, dođi ùn boơ ăuơc,vađ chó cođn lađ möơt böơ xûúng, möơt toơa cö líu (cö líu möơng),

tûâc khù’c “bïơnh Tïì Tuýn hïịt nöíi lïn ăuđng ăuđng”! Coâ caâi

“nhín vùn” gò mađ tađn nhíîn nhû thïị? Hùngri ăúđ Rïnhiï

(Henri de Reâgnier)(1) chûa ăïịn nöîi nghô nhû anh noơ,nhûng nhíîn tím coâ keâm gò! Trong bađi thú “Kinhnghiïơm”, ăaơi khaâi nhađ thú noâi: - Töi ăi trïn búđ gađnhbiïín; phña trûúâc töi coâ ăöi trai gaâi ăang tûơ tònh, hoơ ăi xadíìn, ăù’m ăuöịi trong mï ly, thïì heơn muön ăiïìu töịt ăeơp Nhûng töi, töi biïịt “caâi chûô kïịt thuâc cuêa giíịc quaâi möơngtíìm phađo”! - Coâ thïí, trong xaô höơi tû baên, öng ăaô tûđngphuơ nhiïìu ngûúđi vađ bõ nhiïìu ngûúđi phuơ laơi, coâ thïí öngkhöng thíịy vúơ öng lađ ăaâng ýu nûôa, nhûng sao öng laơitöíng kïịt vöơi vađng vađ aâc yâ nhû víơy? Sao laơi líịy con mù’tcuêa ngûúđi giađ tuöíi, giađ lođng mađ nhòn nhûông baơn treê ăangýn mïịn, tin tûúêng vö cuđng? Nïịu nhađ vùn coâ tinh thíìntraâch nhiïơm hún, thò ăúđi nađo laơi ăi daơy caâi chaân chûúđngnhû thïị?

(1) Thi sô tûúơng trûng Phaâp (1854-1936)

Víơn mïơnh con ngûúđi khöng biïịt túâi ăíu; ăïịn vuô truơcuông khöng biïịt túâi ăíu Möơt nhađ triïịt lyâ chïịt treê, ăíìy

lođng thûúng ýu con ngûúđi nhû Guyö (Guyau)(1), nhûngkhöng cíịt mònh ra khoêi ặúơc hïơ thöịng tû tûúêng cuêanhûông giai cíịp suy tađn, cuông ăaô lađm cho töi taâi tï caê coôilođng, khi öng taê caâi ăeơp, caâi maơnh cuêa biïín lúân mïnhmöng, buöìn rùìng tíịt caê caâi nùng lûúơng vö vađn kia cuôngchó cođn möơt ñt boơt soâng cho gioâ bay tung, vađ haơ möơt cíu:

“Traâi tim cuêa quaê ăíịt ăíơp, khöng hy voơng.”

ẶÚĐNG VÏÌ THU TRÛÚÂC XA LØM LØƯM

Dûúâi nhûông aênh hûúêng gia ằnh, xaô höơi vađ vùn hoâanhû víơy, nhûông bûúâc ặúđng tû tûúêng cuêa töi trûúâc Caâchmaơng lađ nhûông bûúâc súđ soaơng, lûu laơc, thûúng ăau Töichûa höơi yâ vúâi caâc baơn thú Thïị Lûô, Lûu Troơng Lû, HuyThöng, Chïị Lan Viïn, Nguýîn Bñnh v.v nhûng coâ leô, úêăíy, töi cuông noâi, bùìng nhûông khña caơnh cuêa töi, caâi tònhtraơng chung ăau khöí tinh thíìn cuêa caâc anh, khi laơcặúđng quíìn chuâng, khi chûa tòm thíịy aânh saâng cuêaĂaêng

Vùn hoâa cuô vúâi phûúng phaâp tû tûúêng “siïu hònh”

(meâtaphysique) cuêa noâ, dù’t tím trñ töi, tûđ khi nhoê ăïịn

luâc lúân, vađo möơt con ặúđng ruât vađo trön öịc thíơt lađ tù’ctõ! Tûơ nghô mònh lađ möơt keê tađi tònh, möơt “tađi nhín” biïịtýu caâi ăeơp, quyâ caâi hay, troơng caâi phaêi, vađ laơi cođn taơo

ra caâi hay, caâi ăeơp lađ ăùìng khaâc, töi - vađ hađng vaơn hoơc

sinh, nghïơ sô, trñ thûâc khaâc - tûơ ăùơt caâi töi nhû möơt thûơc

(1) Nhađ triïịt hoơc Phaâp (1854-1888).

taơi bíịt di bíịt dõch, tûơ ăïì cao caâi baên ngaô, coi noâ lađ möơt

tuýơt ăöịi

Töi lađ töi, lađ khaâc vúâi ngûúđi khaâc, lađ muơc ăñch, lađ cûâucaânh Vò víơy nïn hai ngûúđi ýu nhau, mađ

Em lađ em, Anh víîn cûâ lađ anh

Coâ thïị nađo qua Vaơn Lyâ Trûúđng thađnh

Ăaô dûơng caâi töi lïn sûđng sûông nhû möơt Hi Maô Laơp

Sún, thò tûơ khù’c tûơ cö líơp mònh, khöng hođa nöíi mònh vađo

vúâi taơo víơt, thiïn nhiïn, vađo vúâi nhín quíìn, xaô höơi: caâi hònh baên ngaô mang caâi nghiïơp cuêa noâ, lađ caâi boâng cö ăún Gioâ, trùng, hoa, coê,

Soâng gúơn trađng giang buöìn ăiïơp ăiïơp(1)

Giođng nûúâc buöìn thiu hoa bù’p lay(2),

trong phöị chíơt, giûôa chúơ ăöng, úê ăíu cuông thíịy ặúơcmònh lađ leê chiïịc möơt mònh Luön luön thíịy rúơn úê tronghöìn möơt luöìng gioâ heo may laơnh toaât

Muöịn ăoâng caâi töi nhû möơt caâi coơc cöị ắnh, vônh viïîn

úê trong ăúđi söịng, cho nïn khi thíịy ngoaơi caênh thay ăöíi,thò cuöịng cuöìng lïn Nhađ triïịt hoơc tû saên Phaâp Beâcxöng

(Bergson) phín tñch ríịt tinh vi, tïị nhõ rùìng cuöơc söịng lađ

chuýín ăöơng, lađ ăöíi thay, nhûng laơi khöng muöịn thíịyquaâ trònh biïơn chûâng vađ lõch sûê, nghôa lađ tiïịn böơ cuêa sûơvíơt; hoơc moât cuêa Beâcxöng, töi ngoaây síu vađo nöîi thay ăöíi

Caâi bay khöng ăúơi caâi tröi, Tûđ töi phuât trûúâc sang töi phuât nađy, nhûng muđ mõt khöng thíịy ặúơc sûơ thay ăöíi

biïơn chûâng vađ tiïịn böơ, chó thíịy ăöíi thay lađ nöíi nïnh, tröichaêy, xiïu ăöí, tan taâc, tûđ ly! Röìi ăím ra “vöơi vađng”, “giuơc(1) Thú Huy Cíơn.

(2) Thú Hađn Mùơc Tûê.

giaô”, saêng söịt Trong khi ăoâ, thò nhûông bađi haât chiïịuboâng, nhûông ẵa haât tiïịng Phaâp ặa sang, roât vađo tai oâctöi nhûông yâ niïơm ăaơi loaơi nhû:

Töi mú möơt böng hoa

Khöng bao giúđ chïịt caê

Nhûng noâ khúđ daơi quaâ

Giíịc möơng cuêa töi mú.

Cûâ möîi líìn haât bađi nađy, thò laơi nhû ai nghiïịn tronglođng, ûâa nûúâc mù’t

Chó thíịy cuöịi ặúđng lađ giađ, lađ chïịt, nïn líìn chíìnkhöng muöịn bûúâc; phña trûúâc ăaô cuơt ặúđng víơy, khöng ăitúâi ặúơc nûôa, beđn thoaâi lui, ngoaênh laơi ăi vïì phña sau.Tím höìn cûâ phoâng ra cho thíơt xa, cho thíơt vu vú, chothíơt viïîn voơng Xa, vađ Xûa! Nhiïìu thi sô mú möơng thuúê

nhûông öng ngheđ vinh quy cûúôi ngûơa, Quín híìu reo chuýín ăíịt, Tung caân loơng vûđa quay(1); chuâng töi cûâ ăingûúơc thúđi gian, búâi tòm nhûông gò buơi bùơm ăíu ăíu trongngađy thaâng cuô Chïị Lan Viïn, nhađ thú 16 tuöíi, ăaô diïîntaê ríịt tađi tònh caâi tím traơng ăoâ:

Ăûúđng vïì thu trûúâc xa lùm lù’m,

Mađ keê ăi vïì chó möơt töi

Nïịu ýu möơt ngûúđi, thò cûâ muöịn chiïịm líịy tíịt caê

ngûúđi ta, bù’t ngûúđi ýu phaêi phuơ thuöơc vađo caâi töi cuêa

mònh, truy lônh möơt caâch ăau öịm caê tuöíi nhoê cuêa ngûúđi

ta, cho nïn ríịt ăöơng lođng khi tòm thíịy caâi trûúđng xûa,ngûúđi ýu hoơc tûđ luâc cođn beâ xñu! Öi! con ặúđng trön öịc,cađng ăi cađng ruât maôi vađo chöî thuêy tíơn sún cuđng!

(1) Thú Nguýîn Nhûúơc Phaâp.

ÚÊ chöî tíơn cuđng cheo veo ăoâ, Chiïịc ăaêo höìn töi rúơn böịn bïì; caâi töi thu laơi chó bùìng ăíìu möơt muôi kim, vađ qua

vaơn truđng ăaơi dûúng, lïn tiïịng goơi kïu cûâu tuýơt voơng:

Giú tay ta víîy ngoađi vö tíơn,

Chùỉng biïịt xa lođng coâ nhûông ai!(1)

Ăöịi vúâi caâi xaô höơi traâi ngûúơc, tađn nhíîn quanh mònh,töi chó biïịt líịy möơt lođng thûúng mïnh mang, ăau ăúân;luön luön nghô ăïịn víịn ăïì ăau khöí cuêa con ngûúđi, töikhöng coâ caâch gò giaêi quýịt ặúơc, ăađnh raêi ăi nhûông

Phíịn thöng vađng, mong xoa dõu nhûông nöîi khöí möơt phíìn

nađo! Töi ăaô diïîn taê ăuâng caâi hoang mang trûúâc xaô höơibùìng hònh aênh:

Thuýìn töi khöng laâi cuông khöng neo,

Trïn biïín ăau thûúng daơo caânh beđo;

Trïn biïín ăau thûúng ăi lùơng leô,

Thuýìn töi khöng laâi cuông khöng cheđo

Ăöịi vúâi nghïơ thuíơt, töi say mï, quyâ troơng, nhûng taơisao töi thíịy ngoađi xaô höơi coi thûúđng, coi khinh Ngay tûđbeâ, ặâng nghe möơt ngûúđi muđ dù’t em con gaâi nhoê, gííychiïịc ăađn bíìu, haât nhûông bađi ca Húị ríịt mûơc lađ hay vađxin tûđng ăöìng xu, töi ăaô chaơnh lođng nghô ăïịn thín töi:

“Nghïơ thuíơt ngheđo heđn, hay lađ Ngûúđi muđ haât daơo” Möơtngûúđi thi sô, trong xaô höơi Phaâp thuöơc, ai quyâ troơng? Coâtađi nhû Taên Ăađ, cuông ăïịn nöîi phaêi boâi söị Hađ Laơc ăïí sinh

nhai Anphöngxú Ăöăï (Alphonse Daudet)(2) veô möơt ngûúđicoâ oâc vađng, phaêi naơo oâc ra mađ baân; töi nghô truýơn möơt

“Ngûúđi lïơ ngoơc”, khoâc nûúâc mù’t ra thađnh ngoơc ăïí ăöơ(1) Thú Phaơm Híìu.

(2) Nhađ vùn Phaâp (1840-1897).

nhíơt, ăïịn luâc lïơ caơn, phaêi chím gai vađo mù’t cho lïơ ngoơccöị rúi ra! Búêi thíịy nhûông ngûúđi tađi tònh úê trong ăúđi bõthiïíu söị vađ bõ khinh thûúđng, töi nghô möơt bađi vùn ăïí

“Chiïu tađi tûê”, goơi nhau tûđ xûa ăïịn nay laơi, ăùơng tri ímvúâi nhau, thûúng líịy nhau Khi nghïơ thuíơt khöng coâ lyâluíơn caâch maơng soi ặúđng, khöng coâ quíìn chuâng nuöidûúông, noâ cíìu bú cíìu bíịt nhû thïị ăíịy!

Ăïịn khi aâch Nhíơt thuöơc quađng thïm vađo cöí, tû tûúêngtöi cađng ngađy cađng bñ Töi cöị baâm líịy líơp trûúđng tiïíu tûsaên ặâng giûôa cuêa töi: möơt mùơt khöng hïì chõu ăi thi trihuýơn lađm quan, gheât sûơ buön baân, sûơ “lađm giađu”, laânh

xa boơn ùn trïn ngöìi tröịc cuêa xaô höơi; phaên ăöịi nhûôngngûúđi lađm thú truơy laơc, viïịt vùn ca tuơng thuöịc phiïơn; ăođihoêi sûơ lađnh maơnh, sûơ saâng suêa trong vùn hoơc; möơt mùơtkhöng biïịt, khöng daâm ăi vúâi quíìn chuâng cíìn lao, ngheđokhöí; töi ặâng giûôa, giûô möơt thûâ “trong saơch” tiïu cûơc, cuêanhûông keê “tađi tònh lađ luơy muön ăúđi” Tûđ trûúâc, chó biïịtbuöìn ăau, chûâ chûa hïì viïịt möơt cíu khinh baơc ăöịi vúâicuöơc ăúđi, nhûng ăïịn nùm 1942-43, töi ăaô cûúđi móa taơovíơt cûâ lùơp ăi lùơp laơi maôi, ngûúđi con gaâi líịy chöìng, ăeê con,laơi lùơp laơi caâi sûơ ýu con Nùm 1943-44, úê trïn caâi gaâcHađng Böng, töi chaơy buön chúơ ăen thò khöng buön ặúơc,viïịt vùn thò cûâ noâi maôi caâi buöìn cuông hïịt chuýơn, töingöìi giúê quíìn aâo cuô ra vaâ giûôa möơt boâng chiïìu thu ăönglaơnh vađ heâo xaâm nhû hoa khö Ăíịy, thûa nhûông ai hiïơn

nay cođn cao ăaơo vađ cođn tûơ cho caâi töi cuêa mònh lađ öng trúđi, caâi töi cuô noâ vinh quang nhû thïị ăíịy!

Öm maôi caâi töi mađ lùơn nguơp tríìm luín maôi vúâi noâ,

töi ăi ăïịn chiïm ngûúông nuơ cûúđi cuêa ặâc Phíơt, súđ soaơngmöơt caâch giaêi quýịt nađo ăoâ trong “sù’c sù’c, khöng

khöng” Taơi vò, múâi bûúâc vađo tuöíi thanh niïn, töi ăaô ăoơc

nhađ thú lúân Ba Tû Öma Khayam (Omar Khayam): - Caâi

bònh thon thon kia, xûa lađ möơt ngûúđi ăađn bađ coâ lûng ongríịt ăeơp; hoùơc: Ta ặđng díîm hođn ăíịt nhoê noơ, xûa ăoâ lađcon mù’t cuêa möơt ngûúđi Nhûông hònh aênh nghïơ thuíơtquaâ hay ăoâ lùơn síu vađo thím tím töi, bíy giúđ laơi nöíi lïn.Taơi vò, trûúâc töi, möơt ngûúđi ríịt tađi hoa, ríịt thöng minh,

mađ töi ríịt phuơc, nhû Thaânh Thaân, viïịt vùn phï bònh Tíy sûúng kyâ coâ khñ, coâ thïị nhû víơy, mađ cuöịi tíơp Maâi Tíy,

laơi thíịy kinh nhađ Phíơt ăïí chuâ caâc cíu thú; töi ăoơc

chûúng Kinh möơng cuöịi cuđng, chöî Quín Thuơy ăi ra kinh

ăïí thi, nùìm mú thíịy Oanh Oanh chaơy doôi theo mònh, mađThaânh Thaân bònh luíơn, noâi caâi giaâc ngöơ vïì sûơ “chiïmbao”, böîng nhiïn töi laơnh ruđng caê linh höìn: thò ra caê caâitònh ýu kia ăaô lađm mònh mï mïơt tûđ ăíìu saâch ăïịn giúđ,vöịn chó lađ möơng mõ, möơng mõ!

Khöng coâ con ặúđng ăïí giaêi quýịt thoêa ăaâng caâi töi, töi beđn tûđ chöî mađi nhoơn sù’c caâi töi nhû nûô thi sô Anna ăúđ Nöay (Anna de Noôilles)(1) muöịn tûơ taơo mònh thađnh

“sinh víơt ăöơc nhíịt vö song, khöng gò thay thïị ặúơc”, tûđchöî quaâ khñch nađy, töi sang chöî quaâ khñch khaâc, - haithûâ ăïìu duy tím caê - lađ töi ríịt caêm ún nhađ tön giaâo ÍỊn

Ăöơ Cúritnamuyâcti (Khrisnamurti)(2) troê cho töi con ặúđng

huêy diïơt caâi töi.

“Möơt ăïm sao”,(3) nùìm nhòn lïn trúđi, töi diïîn taê caâicaêm giaâc cö ăún cuđng cûơc: “ Tuöìng nhû töi ăaô tröi giaơttrong khöng röơng, vađ hai mù’t töi ăaô rúđi ra xa caâch töi;

(1) Nûô thi sô Phaâp nöíi tiïịng (1876-1933).

(2) Khrisnamurti, Ramakhrisna, Vivekananda: nhûông nhađ tön giaâo

ÍỊn Ăöơ cuöịi thïị kyê 19, ăíìu thïị kyê 20.

(3) Ăùng taơp chñ Thanh Nghõ 1944.

vađ chñnh hai mù’t cuông reô nhau khöng song song nûôa,lûu li thíịt laơc möîi chiïịc möơt ặúđng.” Cuöịi bađi, töi kïịtthuâc: “Ta nguýơn thađnh möơt ăúơt soâng úê giûôa ăaơi dûúng,möơt haơt buơi trong baôi caât, möơt baânh xe khi trúđi chuýínphaâp luín Khi gioâ giíịy lïn, khi nûúâc cuöơn, ta lùn quaytrong tay cuêa chuâa ăúđi Lađm gò coâ caâi ”ta"! Ăoâ lađ aêo aênhcuêa tuöíi treê; ăoâ lađ nhíìm líîn cuêa chuâng sinh ham söịng "Thïị lađ tû tûúêng cuêa töi, cuöịi möơt con ặúđng dađi mûúđilùm nùm ăi tòm chín lyâ, ăaô ăïịn cíu ca voơng cöí reê tiïìn:

- “Thađ rùìng thađnh chim hoâa ăaâ, víín vú núi nuâi Súê söngTíìn ”

Trong khi quíìn chuâng cađng úê dûúâi aâch Phaâp Nhíơtcađng cuđng khöí vađ ăaô bù’t ăíìu chïịt ăoâi, thò ngûúđi trñ thûâc,ngûúđi nghïơ sô úê töi sa líìy tríìm troơng vađo caê möơt hïơ

thöịng tû tûúêng cuô nhû víơy, noâ lađ möơt taơp pñ luđ tû tûúêng

cuêa phong kiïịn, tû saên vađ tiïíu tû saên; töi cûâ ngöìi vaâ aâovađ phaât ra nhûông tiïịng kïu ăau ăúân xeâ ruöơt xeâ gan Töicađng nghô suy, cađng va ăíìu vađo míu thuíîn Tím höìn, trñtúơ töi lađ möơt con chim löìng mađ khöng tûơ biïịt, thíịymònh coâ ăöơng caânh, thò tûúêng mònh bay; cûâ líịy traâi timăíơp vađo cûêa cuêa “vônh viïîn”, cuêa “vö cuđng”, kïu khoâc:

“Múê ra! múê ra cho töi”, nhûng noâ khöng múê ra bao giúđ,

vò lađm gò coâ thûâ cûêa cöị ắnh, siïu hònh íịy mađ múê!

TRONG KHI ÍM CÛƠC, DÛÚNG HÖÌI

Ăïịn hiïơn nay, mađ cođn coâ nhûông ngûúđi tûơ goơi lađ suynghô, laơi dûơa vađo cúâ nađy, cúâ noơ ăïí deđ bóu Liïn Xö, deđ bóuCaâch maơng do giai cíịp vö saên díîn ặúđng, töi lađ möơtngûúđi ăaô nhiïìu ăau khöí baên thín, töi thíịy nhûông keê íịy

khöng biïịt ăiïìu thaâi quaâ! Nïịu khöng coâ Caâch maơngthaâng Taâm ăïịn löi bíơt töi ra khoêi caâi vuông líìy quùìnquaơi, thò sau 1945, chù’c töi khöng cođn coâ thïí tiïịp tuơcngöìi xoê kim vaâ aâo möơt caâch “trong saơch” nhû thïị maôi;mađ möơt nûôa lađ töi ăi vađo truơy laơc, baân vùn buön chûô, saăoơa thađnh böìi buât chñnh trõ; hai nûôa lađ töi hoâa ăiïn; chûâthïị tíịt sûơ lûêng lú khöng thïí keâo dađi quaâ möơt mûâc nađoăoâ ặúơc.

Nhûông thiïn tađi vùn hoơc cuô, duđ sûơ nghiïơp trûúâc taâcrúô rađng lađm giađu tím höìn töi vö haơn, vađ daơy cho töinhiïìu vö cuđng vïì con ngûúđi vađ cuöơc söịng, nhûng tíịt caênhûông trang ríịt mûơc tađi tònh ăoâ ăïìu khöng ăíơp phaâ gòhöơ töi ặúơc caâi nhađ tuđ tû tûúêng siïu hònh, vò chñnh hoơcuông khöng tûơ phaâ nöíi cho hoơ

Cuơ Voô Liïm Sún, taâc giaê thiïn tiïíu thuýịt ăíìy yâ töịt

nhûng bi quan Cö líu möơng(1), ăaô xua tay ríịt ăuâng, “laơycaê noân” caâi xaô höơi cuô:

Thöi thaânh hiïìn, Thöi tiïn phíơt, Thöi hađo kiïơt, Thöi anh huđng!

Nhûông bađi ca caêm khaâi cuêa cuơ thiïịu hùỉn möơt nûêa.Víng, ím cûơc thò dûúng höìi, tíịt caê nhûông võ trïn ăíykhöng cûâu gò cho tû tûúêng töi ặúơc; duy ngađy 19 thaâng 8nùm 1945, coâ quíìn chuâng, coâ Ăaêng Cöơng saên, coâ chuênghôa Maâc - Lïnin aâp duơng vađo hoađn caênh möơt nûúâc nöngnghiïơp thuöơc ắa, coâ Caâch maơng thaâng Taâm, em cuêa Caâch(1) Voô Liïm Sún (1888-1949) viïịt Cö líu möơng nùm 1928, xuíịt baên

nùm 1934.

maơng thaâng Mûúđi, ăaô cûâu töi vađ cûâu tû tûúêng cuêa töi Roôrađng lađ tûđ trûúâc, töi mù’c keơt nûêa ngûúđi vađo möơt caânh cûêamúê ăoâng lûđng khûđng, cûêa cûâ nghiïịn, töi cûâ kïu vö ñch vađthíịt thanh, cíìu cûâu khù’p caâc thûâ saâch vúê trïn ăúđi ngoađisaâch vúê Maâc - Lïnin, nïn khöng ăi ăïịn ăíu caê Quíìnchuâng lao khöí, raâch rûúâi, chïịt ăoâi ăaô ặâng lïn theo Ăaêngcuêa giai cíịp vö saên, löi cuöịn caê toađn dín töơc, ăaơp tungcaânh cûêa lûđng khûđng cuêa lõch sûê, tûơ cûâu mònh vađ cûâuhađng vaơn nhûông nghïơ sô, trñ thûâc chïịt keơt nhû töi Nhûvíơy mađ baêo töi qún ún, thò qún lađm sao ặúơc?

Nhûông víịn ăïì míu thuíîn tñch luôy hađng trùm, ngađnnùm, quíìn chuâng vûúơt bíơc giaêi quýịt, Ăaêng cuêa giai cíịp

vö saên giaêi quýịt Trûúâc hïịt chûa giaêi quýịt nhûông ăaungûâa phiïìn toaâi cuêa töi, mađ haôy keâo töi ặâng lïn, goơi tïnthíơt cuêa töi lađ möơt Con Ngûúđi, xoâa trïn traân töi caâi vïịtsù’t nung cuêa thúđi nö lïơ, traê cho töi möơt Töí quöịc möơt díntöơc, cho töi möơt yâ nghôa cuöơc ăúđi Tûđ trûúâc, hoơc tíơp möơtnïìn vùn hoơc Íu chíu vađo hađng rûơc rúô lađ vùn hoơc Phaâp,töi ăaô nhíơn thíịy ăaơi khaâi trong ăoâ, trïn neât lúân, thúđi kyđ

cöí ăiïín thò tòm chuöơng leô phaêi (la raison) thúđi kyđ laông maơn thò tòm chuöơng tònh caêm (le sentiment), ăïịn thúđi kyđ

sa ăoơa tiïịp theo, nhiïìu trûúđng phaâi vùn hoơc laơi tòm

chuöơng caâi phíìn thíịp cuêa con ngûúđi, lađ caêm giaâc (la

sensation) Cuöịi thïị kyê mûúđi chñn, vađ nhíịt lađ sang thïịkyê hai mûúi, nhûông “nhađ vùn” tû saên Phaâp ăuê caâc cúô ăixuơc vađo caâi muôi ngûêi, caâi lûúôi nïịm, caâi mù’t nhòn ặúđngneât sù’c mađu, coi ngûúđi ta lađ möơt caâi tuâi ăïí ặơng caâc thûâsûúâng vui, ăíơp vađo nhûông phíìn sú ăùỉng nhíịt, con víơtnhíịt cuêa thùìng ngûúđi; vađ hoơ ăíìu tû nhiïìu nhíịt lađ vađonhûông xuâc caêm sinh duơc! Cuöịi thúđi kyđ thûâ ba nađy, vùn

hoơc tû saên Phaâp khöng coâ thúđi kyđ thûâ tû nađo ăïí mađ ăinûôa Caâi bñ ặúđng cuêa noâ nhíơp caêng sang Viïơt Nam,

“nhađ vùn” khöng cođn thïí thöịng gò söịt, lùn vađo bađn ăeđnlađm möơt con thiïu thín chaân chûúđng vađ aâc khííu; vùn hoơckhöng cođn coâ tû tûúêng, möơt söị “nhađ vùn” ba hoa baân trúđikhöng vùn tûơ, nhûng thûơc chíịt lađ muöịn ùn ngon, chúisûúâng mađ laơi ríịt nhaâc lûúđi! Nhûông ngûúđi cođn biïịt tûơtroơng vađ tiïịp tuơc tòm chín lyâ cuêa cuöơc ăúđi, thò loay hoaymaôi cuông khöng thïí nađo giaêi quýịt bùìng “tinh thíìn”ặúơc

Caâch maơng ăïịn! Caâch maơng Viïơt Nam mang túâi caâi mađ

vùn hoơc tû saên Phaâp khöng coâ nöíi, lađ sûơ hađnh ăöơng

(l’action) Khöng phaêi caâi thûâ “hađnh ăöơng ăïí mađ hađnh

ăöơng” (acte gratuit) cuêa Øngăúrï Git (Andreâ Gide), mađ

hađnh ăöơng caâch maơng, hađnh ăöơng cuđng vúâi quíìn chuâng,hađnh ăöơng coâ muơc ăñch vađ coâ hiïơu quaê Nhûông ngađy Caâchmaơng thaâng Taâm, töi cuđng bao nghïơ sô, trñ thûâc khaâc saysûa möîi ngûúđi möơt viïơc, ngađy ăïm cöng taâc Hoaơt ăöơng,cöng taâc caâch maơng ăaô giaêi quýịt sûơ hoang mang vö böícuêa trñ túơ töi, nhuâng trñ túơ töi trúê laơi trong caâi yâ nghôa

cú baên cuêa sûơ lao ăöơng Thûơc dín Phaâp ăaânh Nam Böơ, röìitoađn quöịc Khaâng chiïịn, Ăaêng trao nhiïơm vuơ giïịt giùơc cûâunûúâc cho ngođi buât töi Töi röơng múê bûúâc vađo Khaâng chiïịntrûúđng kyđ, vađ tû tûúêng cuêa töi cođn gùơp gúô, traêi vûúơt nhiïìuchùơng ặúđng xuöịng lïn khöng phaêi lađ ăún giaên

CAĐNG SÍU NGHÔA BÏÍ, CAĐNG DAĐI TÒNH SÖNGMuöịn tûơ cöng bùìng vúâi mònh, töi phaêi tûơ nhíơn caâi ûuăiïím coâ hïơ thöịng cuêa töi, lađ ngay tûđ nhoê, do lađ con möơt

öng ăöì nho ngheđo míịy ăúđi, laơi lađ con cuêa maâ töi lađ möơtngûúđi vúơ beâ, do súâm bõ aâp bûâc trong gia ằnh vađ súâm ặúơcbiïịt caâi ngheđo tuâng, vađ do cöị gù’ng suy nghô baên thín,töi coâ möơt lođng thûúng ngûúđi, ýu ngûúđi trađn ngíơp, - mùơcdíìu coâ ặúơm möơt mađu sù’c khöng tûúêng Khöí buöìn tûđ beâ,töi luön luön nghô ăïịn víịn ăïì ăau khöí cuêa con ngûúđi; töidaâm caê gan viïịt nhûông cíu nhû:

Cho töi ăau mađ búât khöí loađi ngûúđi,

Töi nguýơn seô chïịt trïn cíy thaânh giaâ

(1938)

Nhûông khi töịi ăen bïị tù’c, cö ăún ăïịn ghï laơnh, töivíîn thíịy möơt ăiïìu mađ töi khöng thïí tûđ chöịi ặúơc, lađchung quanh töi, víîn cođn coâ nhûông con ngûúđi: “Töi nhûchiïịc laâ lo chuýơn lòa rûđng, buöìn ăúđi beâ nheơ; nghô ăïịnmuön nghòn ûâc triïơu laâ baơn, mađ laơi phe phíịt vúâi ăúđi ”(1)

Caâi töi cuêa töi húnh hoang tûơ ăaơi nhû möơt thùìng beâ

con, nhûng noâ víîn cođn úê trong höìn möơt ăiïím söịng, möơtăiïím saâng khöng tù’t: “Vïì ăïm, ta tređo ngöìi trïn ăíìuTraâi Ăíịt; thuýìn ta nhõp, búi qua caâc sao Biïín trúđi xanhăen, khöng thíịy ăíìu ăuöi, trïn dûúâi Ta buöìn quaâ, muöịnkhoâc; ta síìu caâi síìu cuêa vuô truơ, ta híơn caâi híơn khönggian Trong caâi ăaơi dûúng vö liïu nađy, thöi chó lađ hû vö,lađ sûâc maơnh to lúân, göì ghïì, vö tri; boơn tinh ăííu lađm gòmađ xoay nhû thïị? - Töi quay ăíìu laơi nhòn caâc baơn vö söịcuêa töi; chaân nghô chuýơn trúđi, töi nghô chuýơn ngûúđi, vađtûơ nhiïn lođng töi thíịm thña ýu mïịn”(2) (1939) Luönluön trong töi coâ möơt sûơ dùìng co nhû víơy; möơt mùơt tûtûúêng töi hoơc phaêi möơt nïìn vùn hoâa siïu hònh, bõ noâ löi(1) (2) Ruât úê bađi An uêi giûôa loađi ngûúđi (1939).

theo xuöịng döịc vađ vađo huô nuât; nhûng mùơt khaâc, töi víînăíìy lođng thûúng ýu, vađ caôi laơi: khöng thïí chïịt hïịt,khöng thïí míịt hïịt ặúơc! ăúđi víîn cûâ cođn ăíy kia mađ! CuöịiNhíơt thuöơc, hai triïơu nhín dín chïịt ăoâi, töi ăaô bõ ngíơpăïịn tíơn cöí, nhûng nhíịt ắnh töi khöng chòm, töi víîn thúê,töi cöị búi, vađ töi ăaô búi ăïịn vúâi Caâch maơng Khi quíìnchuâng cíìm cúđ ăoê sao vađng ăi cûúâp líịy chñnh quýìn vađotrong tay, töi thíịy ăoâ lađ ăiïìu töi víîn chúđ ăúơi, thíịy cuöơcCaâch maơng nađy lađ cuêa töi, khöng thïí khaâc, khöng thïíkhaâc ặúơc!

Tuy nhiïn, cuông trong aâi tònh, ýu nhau röìi, nhûngkhöng phaêi nhíịt ăaân ăaô hiïíu nhau tíịt caê; cađng ýu cađnghiïíu, cađng hiïíu cađng ýu, bao göìm caê nhûông luâc húđn giíơnkhöng hiïíu nhau, thíơm chñ coâ luâc “bùìng mùơt chùỉng bùìnglođng”, tïơ hún nûôa, coâ luâc tûúêng nhû ly dõ nhau ặúơc! Möơtsöị ngûúđi ýu Caâch maơng, ăïịn vúâi Caâch maơng, nhiïìu khicuông thïị

Töi hùng haâi vađo Caâch maơng, vui söịng vúâi cöng taâc,nhûng thûơc ra, ăaô úê vúâi nhau, mađ töi múâi khaâm phaâ raCaâch maơng díìn díìn Vađo lađm Vùn hoâa Khaâng chiïịn úê

Thanh, ăíìu nùm 1947, töi böîng múê quýín Lõch sûê kyđ diïơu cuêa loađi ngûúđi(1) ra ăoơc Quýín saâch chûa phaêi ăaôlađ khöng coâ khuýịt ăiïím, nhûng töi ăoơc noâ nhû ngûúđiặúơc baâc sô möí líịy caâi mađng che núi hai con mù’t Töisûúâng quaâ! Töi ăeê ra ăaô lađm möơt tïn nö lïơ nhoê, suöịt ăúđisöịng trong göng cuđm, dûúâi chađ ăaơp, thíịy toađn chuýơnxíịu xa tađn ngûúơc, nïn chi töi ăaô cho ăoâ lađ tíịt caê lõch sûêcuêa loađi ngûúđi Nhûng khöng, loađi ngûúđi búi qua biïínmaâu, tređo qua nuâi xûúng, bõ caâc giai cíịp thöịng trõ kïị tuơc(1) L‘Histoire prodigieuse de l’Humaniteâ cuêa Andreâ Ribard.

nhau coi lađ caâi raâc, cûơc nhuơc quaâ lù’m, nhûng möîi thïị kyêăïìu coâ tiïịn thïm trïn ặúđng giaêi phoâng, ăïìu coâ saângthïm maôi ra, ăïìu coâ nöíi díơy quíơt cho boơn aâp bûâc boâc löơtngaô choêng goơng, rúi xuöịng ùn buđn, vađ líịy maâu traê ăïìnnúơ maâu! Teâ ra nghòn triïơu ngûúđi ngheđo khöí bõ chïịt baonhiïu líu nay khöng phaêi lađ coê cíy muơc naât vö ñch, mađlađ ăöơng lûơc cùn baên cuêa cuöơc vûún lïn vô ăaơi ÛĐ, díìu chochïị ăöơ tû baên, khi noâ ríîy chïịt, khi noâ thađnh chuê nghôaăïị quöịc vađ chuê nghôa phaât xñt, noâ tađn aâc bùìng míịynhûông ngađy cuöịi cuđng cuêa chïị ăöơ phong kiïịn, Hñtle ăöịthađng vaơn ngûúđi Íu chíu trong lođ, Myô thaê bom nguýntûê giïịt dín Nhíơt, nhûng noâ nhíịt ắnh caâo chung, ăoâ lađthù’ng lúơi ghï gúâm cuêa loađi ngûúđi ÚÊ cuöịi quýín saâchdađy, coâ caâi chûúng lúân vïì chuê nghôa xaô höơi Caâi chûúngkyđ diïơu nhíịt, ăúm hoa kïịt quaê cuêa lõch sûê kyđ diïơu loađingûúđi! Thò ra tûđ nhoê ăïịn bíy giúđ, töi bi quan tù’c tõ vò vöminh, lađ vò döịt, vò khöng ặúơc hiïíu, vađ caê khöng muöịnhiïíu! Chûâ Maâc, Lïnin, Caâch maơng thaâng Mûúđi vađ Liïnbang Xö Viïịt víîn rúđ rúô choâi loơi trûúâc töi; nhûng caâi nghïìăúđi lađ nhû víơy, phaêi coâ Höìng quín Liïn Xö ăaânh tan ăöơibinh Quan Ăöng cuêa Nhíơt úê Maôn Chíu, Caâch maơngthaâng Taâm vuô baôo lay caê ngûúđi töi, thò múâi choơc thuêngặúơc con ặúđng cho chín lyâ ăïịn vúâi töi ặúơc!

Kyđ diïơu thíơt! Töi nhû vúô leô ra hiïíu tíịt caê! Tûđ trûúâctúâi nay, caâc taâc giaê lúân, beâ kïu khoâc ăúđi buöìn, cuöơc söịng

vö nghôa, thïị giúâi suy tađn Pön Mörùng (Paul Morand)

xaâch va ly daân ăuê caâc thûâ giíịy nhađ ga ăi chúi lù’m nûúâc

vïì, thúê hù’t húi ra, kïu: Chó trú coâ traâi ăíịt!(1) Nhađ vùn

Pie Löti (Pierre Loti)(2) ăöìng thúđi lađ sô quan thuêy quín(1) Rien que la terre, tïn möơt quýín saâch cuêa Paul Morand.

(2) Nhađ vùn Phaâp (1850-1923).

Phấp, cûúäi têìu ài chu du hêìu khù’p thïë giúái, mâ vùn cuãaưng cûá nhû mưåt buưíi hoâng hưn xấm dâi dùåc, buưìn thêëmthđa nhûác xûúng; mưåt con bô trïn têìu cuãa ưng chúâ ngâyàem ra lâm thõt, tiïëng kïu thẫm àẩm; ưng thûúng xốt nố,trúã nïn àay nghiïën: - Thưi mâ, nhûäng kễ sệ ùn ngûúi, rưìihổ cuäng sệ chïët àêëy mâ! Sau chiïën tranh 1914-18, Pưn

Valïri (Paul Valếry)(1) nối mưåt cêu trûá danh: “Chuáng tưiàêy, nhûäng nïìn vùn minh, chuáng tưi biïët rùçng chuáng tưicố thïí chïët.”

Cấc nhâ vùn tû sẫn Phấp trûúác chiïën tranh 1914-18vâ tûâ chiïën tranh àố àïën cuưåc àẩi chiïën 1939-45, kếo dâi

úã trong thú vùn hổ mưåt thûá buưìn têån thïë nhû vêåy Hổdiïỵn tẫ rêët àuáng cấi mưëc meo cuä rđch cuãa thïë giúái tû bẫnvâ àïë quưëc chuã nghơa; cấi thïë giúái àố thị côn cấi gị múáiàem àïën cho loâi ngûúâi nûäa? nố chĩ tư hư ra mưåt cấi chấnchûúâng to lúán Nhûng hổ cuäng diïỵn tẫ rêët sai - tưi chù’cphêìn lúán hổ lâ nhûäng àưì àïå vư têm cuãa chuã nghơa “thânhthêåt”, cûá cố gị viïët nêëy theo cẫm tđnh, chûá khưng phẫihổ bấn mịnh cho bổn cấ mêåp tâi chđnh - hổ diïỵn tẫ rêëtsai khi hổ vú àuäa cẫ nù’m, cho rùçng thïë giúái tû bẫn lâtêët cẫ thïë gian, khi hổ lêëy cấi buưìn têån thïë cuãa tû bẫnchuã nghơa àiïu tân mâ phống rưång bao truâm lïn cẫ trấiàêët vâ vuä truå Cố têån thïë thêåt, nhûng chĩ lâ thïë giúái cuätêån thïë; chûá côn thïë giúái múái àậ xuêët hiïån lưì lưå úã Liïnbang Xư Viïët rưìi! Chĩ nhêìm lêỵn - vúái mưåt sưë ngûúâi, thịlâ gian lêån - cố mưåt chuát xđu àố thưi: tûâ ngây 25 thấng

10 nùm 1917, cố àïën hai hïå thưëng xậ hưåi úã trïn thïë gian,nhûng vùn hốa tû sẫn cûá lâm nhû lâ vơnh viïỵn duy nhêëtchĩ cố mưåt

(1) Thi sơ Phấp, nùång vïì hịnh thûác cêu thú.

Thïị mađ khoâc loâc rïn kïu thaêm thiïịt, lađm cho söị nhađvùn Viïơt Nam, sinh trong nûúâc thuöơc ắa cuêa ăïị quöịc

Phaâp, cuông nhíìm, khoâc theo Taên Ăađ noâi: Baâc ăaô vïì thöi, ăúđi ăaâng chaân Thïị Lûô noâi: Nhûng ăïịn nay cö íịy ăaô phong tríìn, Vò tröng thíịy cuöơc ăúđi thö roô quaâ Huy Cíơn noâi: Ăúđi ngheđo thïị, chùỉng dađnh töi chuât laơ Töi cuông noâi: Cuöơc ăúđi cuông ằu hiu nhû dùơm khaâch,v.v Khi than

“ăúđi buöìn, ăúđi lađ bïí khöí”, chuâng töi chó muöịn vaơch caâi

cuöơc ăúđi mađ chuâng töi ăang söịng, nghôa lađ cuöơc ăúđi tû baên chuê nghôa mađ thöi; nhûng chuâng töi vö minh, döịt,

nïn ăem tíịt caê cuöơc ăúđi ra mađ chûêi möơt thïí Chó nhíìmcoâ möơt chuât xñu ăoâ, chó qún hai díịu ngoùơc ăún, ăaâng leôphaêi chuâ thñch: (ăúđi ăíy chó lađ ăúđi tû baên chuê nghôa) mađhađng trùm nhađ vùn Viïơt Nam ùn síìu nuöịt híơn, phao phñríịt nhiïìu tím huýịt cuêa mònh Chûâ nïịu súâm biïịt chuênghôa Maâc - Lïnin, thò xaô höơi tû baên chïịt ăi, chuâng töichó coâ vöî tay mûđng, chúâ lađm sao laơi ăi khoâc ăöịng möịi!

Sûâc maơnh cuêa möơt quýín saâch nhû Lõch sûê kyđ diïơu loađi ngûúđi ăöịi vúâi töi nhû víơy Cuöịi nùm 1947, lađm úê Tiïịng noâi Viïơt Nam, taơi ngoaơi ö thõ xaô Bù’c Caơn, töi laơi

ặúơc hiïíu Caâch maơng thïm möơt bûúâc dađi nûôa, vađ cùn

baên Töi ặúơc ăoơc Nhûông nguýn lyâ cú baên vïì triïịt hoơc cuêa Pölitde (Politzer)(1) Tûđ Caâch maơng thaâng Taâm trúê ăi,díìn díìn quan saât nhûông sûơ viïơc quanh töi, töi caêm thíịymöơt thïị giúâi múâi, möơt tû tûúêng múâi, möơt hađnh ăöơng múâi,

nhûng löơn xöơn, chù’p vaâ Quýín Pölitde ăaô cho trñ túơ töi

möơt caâi xûúng söịng Noâ vaơch cho töi thíịy caâi “töơi töí töng”

cuêa tû tûúêng töi trûúâc ăíy, lađ phûúng phaâp siïu hònh,

(1) Möơt nhađ triïịt hoơc treê tuöíi Phaâp, ăaêng viïn Cöơng saên, bõ Ăûâc Hñtle giïịt.

chuê quan, duy tím; líịy mònh lađm trung tím cuêa cuöơc

söịng vađ vuô truơ, coi caâi töi lađ möơt tuýơt ăöịi bíịt di dõch,

thò ăöìng thúđi cuông quan niïơm sûơ víơt vađ cuöơc ăúđi lađ tûđxûa ăïịn nay víîn nhû thïị, con ngûúđi xûa nay víîn thïị, vuôtruơ tuíìn hoađn laơi chu kyđ quay vïì chöî cuô ; quan niïơmmoơi víơt caâch biïơt ra, khöng liïn quan gò ăïịn nhau, khoahoơc lađ khoa hoơc, triïịt hoơc lađ triïịt hoơc; quan niïơm ăaô chia

ra thò chia ra vônh viïîn vađ khöng thöng vúâi nhau ặúơc

-Thuýìn khöng giao nöịi díy qua ăoâ, Vaơn thuúê chúđ mong möơt caânh buöìm(1); quan niïơm söịng lađ söịng, chïịt lađ chïịt,

hai ăiïìu traâi ngûúơc khöng bao giúđ laơi úê chung Pölitde kïí rùìng nhađ tiïíu thuýịt Anh Húâcbú Uoen (Herbert Wells)

sang Liïn Xö, coâ ăïịn thùm Maxim Gooâcki vađ ăïì nghõ vúâiGooâcki líơp ra möơt cíu laơc böơ vùn chûúng, trong ăoâ ngûúđi

ta khöng lađm chñnh trõ Dûúđng nhû, nghe noâi thïị, Gooâckivađ caâc baơn öng bíơt cûúđi, vađ Uoen líịy lađm phíơt yâ Lađ vò

Uoen hiïíu vađ quan niïơm nhađ vùn nhû söịng ngoađi xaô höơi,

mađ Gooâcki vađ caâc baơn öng thò biïịt rùìng trong ăúđi, khöngphaêi nhû thïị!

Quýín Pölitde ăaô cho töi möơt phûúng phaâp tû tûúêng

khaâc hùỉn Toâm tù’t laơi, thò cuông coâ míịy chûô thöi: duy víơtbiïơn chûâng, duy víơt lõch sûê - íịy thïị mađ noâ caâch maơngcaê thïị giúâi Khi noâ ăïịn vúâi töi möơt caâch coâ lúâp lang, hïơthöịng, laơi nhû möơt ngûúđi baơn chíơm raôi phín tríìn sai,ăuâng, thò noâ ăñch lađ “chiïịc thuýìn baât nhaô” chín chñnhặa trñ túơ töi vûúơt biïín vö minh ăïịn búđ giaâc ngöơ

Nhû thïị lađ trñ túơ töi ăaô ặúơc phaât ăöơng Nguy hiïím

nhíịt cho chuê nghôa tû baên, lađ haơt giöịng tû tûúêng Maâcvađo trong oâc ngûúđi vađ nííy míìm trong ăoâ Trong ba böịn(1) Thú Huy Cíơn.

nùm sau, tû tûúêng töi, theo quy luíơt cuêa sûơ nííy núê, tûơnoâ möơt ngađy möơt xeâ toang ra Töi hiïíu Caâch maơng, hiïíuĂaêng nhiïìu thïm Möơt ngađy möơt thíịy múê röơng.

Luâc múâi hún hai mûúi tuöíi, mađ töi ăaô “Giaô tûđ tuöíinhoê” ríịt lím ly; ăïịn trûúâc Caâch maơng thaâng Taâm, töi ăaôtûơ cho mònh giađ, ngöìi chùìm vaâ aâo Nhûng tûđ khi biïịt chuênghôa Maâc, töi thíịy mònh ặúơc vađo möơt lõch trònh múâixuíịt phaât, cođn ríịt treê, tiïịn böơ ăïịn vö cuđng

LAƠI TÒM NHÛÔNG LÖỊI ĂOAƠN TRÛÚĐNG

Tuy víơy, duđ sao töi cuông múâi giaâc ngöơ trïn lyâ thuýịt.Coâ leô caâi vui sûúâng lúân cuêa töi lađ tûơ nhíịc ra ặúơc khoêi möơthïơ thöịng chïịt, mađ vađo möơt hïơ thöịng söịng, nghôa lađ tûơ cûâuặúơc mònh Mađ ăïịn vúâi chuê nghôa xaô höơi vò mònh, thòchoâng chíìy nhûông ăau ngûâa phiïìn toaâi cuô laơi phaât ra.Nhûông nùm 1951, 52, 53, sau thù’ng lúơi chiïịn dõchBiïn giúâi, cuöơc khaâng chiïịn cuêa ta trïn ăađ trûúêng thađnhmaơnh, phaêi vûúơt nhûông khoâ khùn ríịt to lúân Bíịy giúđ, chóphúi phúâi ặâng trïn líơp trûúđng dín töơc chung chung mađthöi, khöng ăuê nûôa Kinh tïị cuêa ta cođn ríịt ò aơch, thúịnöng nghiïơp chûa coâ, Chñnh phuê phaêi taơm vay, coâ nhûôngluâc ăoâi to, nhûông vuđng thiïịu muöịi; bíịy giúđ phaêi coâ caâidaơ sù’t gan ăöìng cuêa anh cöng nhín, anh bíìn cöị nöng,vađ coâ caê caâi chñ phíịn ăíịu cuêa hoơ, nghôa lađ phaêi coâ caâigiai cíịp tñnh cuêa nhûông ngûúđi míịt thò chó míịt caâi xiïìng,ặúơc thò ặúơc caê thïị giúâi, múâi chõu ặơng ặúơc gian khöí.Mađ ăoâ lađ nhûúơc ăiïím síu sù’c cuêa töi Caâc thõ tríịn “tûúi”lím thúđi xeơp keâm ăi, caâc cú quan cûâ ruât síu thïm vađorûđng; töi ngaơi quaâ!

Súâm nay ra khoêi u tò quöịc, Möơt chiïịc xe nhanh ăaơp giûôa ặúđng

Mùơt khaâc, xaô höơi múâi cađng ngađy cađng roô qui luíơt tûtûúêng, quy luíơt töí chûâc cuêa noâ; noâ ăíịu tranh maơnh vúâixaô höơi cuô ăïí cho baên chíịt múâi cuêa noâ trûúêng thađnh; noâchöịng chuê nghôa caâ nhín tû saên, chöịng caâi taên maơn tiïíu

tû saên, chöịng tinh thíìn vö chñnh phuê; noâ ăođi hoêi yâ thûâckyê luíơt cao vúâi tíơp thïí, tinh thíìn traâch nhiïơm ăuê vúâicöng taâc; nghôa lađ noâ tiïịn hađnh ăíịu tranh tû tûúêng Mađăoâ cuông lađ nhûúơc ăiïím síu sù’c cuêa töi

Vađ xaô höơi múâi ăođi ăeê ra thûơc sûơ röìi; noâ khöng chõu

“dín töơc chung chung” nûôa Noâ cíịp baâch ýu cíìu lađm caâiviïơc mađ caâch maơng tû saên Phaâp ăaô lađm tûđ nùm 1789; noâăođi hoêi dín cađy phaêi coâ ruöơng Ăöìng thúđi, Myô can thiïơpngađy cađng roô mùơt vađo Ăöng Dûúng; nhûông tríơn neâmbom, nhûông tríơn cađn khöịc haơi; lûúâi giaân ăiïơp tung ra.Cuöơc khaâng chiïịn gay go ăođi giûôa ta vađ ắch phaêi raơchrođi Cuöơc ăíịu tranh giai cíịp díìn díìn phaêi quýịt liïơt Mađăíy cađng lađ nhûúơc ăiïím síu sù’c cuêa töi Tûđ xûa, töi cûâ

“thûúng ngûúđi chung chung” Töi víîn mú ûúâc möơt xaô höơimađ moơi ngûúđi sung sûúâng; nhûng muöịn ăïịn ăoâ, phaêi biïịtthûúng nhûông con ngûúđi cuơ thïí, phaêi coâ thûúng ai? gheâtai? phaêi qua con ặúđng ăíịu tranh giai cíịp ăïí xoâa giaicíịp Con ặúđng coâ ríịt nhiïìu ăau ăúân, nhûng khöng quanoâ, thò khöng ăi ặúơc túâi ăíu Súơ ăi qua con ặúđng ăoâ,tûâc lađ töi víîn öm caâi xaô höơi chuê nghôa khöng tûúêng, caâixaô höơi chuê nghôa lađm sùĩn tûđ trïn trúđi rúi xuöịng

Vađ möơt mùơt khaâc nûôa, cađng ăi síu vađo Caâch maơng,sûơ saâng taâc cađng gian nan Tûđ trûúâc, töi viïịt cho nhûôngngûúđi “coâ hoơc”, tûâc lađ, trïn neât lúân, nhûông ngûúđi tûđ tiïíu

tû saên trúê lïn trong xaô höơi cuô Bíy giúđ, nhûông con ngûúđi

“vö hoơc” cuô, nhúđ caâch maơng, hoơ ăaô coâ hoơc, hoơ ăaô ăoơc saâchvađ hoơ biïịt caê phï bònh nûôa; hoơ ýu cíìu phaêi noâi ăïịn hoơ,cöng nöng binh; khöng coâ lyâ gò hoơ nai lûng ra ăöí möì höi,ăöí maâu nhiïìu nhíịt, mađ trïn sín khíịu cuêa caâc taâc phíím,laơi chó coâ nhûông ngûúđi khaâc Nhûông ngûúđi “coâ hoơc” lúâptrûúâc kia, bíy giúđ cuông ăaô thay ăöíi caê ýu thñch cuô,chñnh hoơ laơi cuông ăođi hoêi noâi vïì cöng nöng binh Mađ ăoâcuông laơi cađng lađ caâi nhûúơc ăiïím ríịt síu sù’c cuêa töi.Nhûông nhûúơc ăiïím ríịt síu sù’c chuê quan cuêa töikhöng ăaâp ặúơc nhûông ăođi hoêi gay gù’t khaâch quan cuêakhaâng chiïịn, trong hai, ba nùm trúđi, trong töi coâ möơt caâi

gò cûâ chuđn díìn, cûâ cuöịn laơi Ngoađi mùơt thò nhû khöng coâ

gò xaêy ra, nhûng úê chöî tinh vi, kñn nheơm nhíịt, coâ möơtsûơ ruât tröịn Caâi chíịt hûúêng thuơ, cíìu an tñch luôy trongthïí xaâc vađ tím trñ töi hađng míịy chuơc nùm, nay lađmthađnh möơt sûâc yđ khoâ lay chuýín Gian khöí, khoâ khùnkhöng chó úê ăùìng xa, núi quíìn chuâng víîn chõu vađ gaânh,mađ ăaô ăïịn ăuơng chaơm ngay baên thín töi; töi khöng thïí

“khaâng chiïịn vui veê, caâch maơng vui veê” nûôa Tûơ töi mònhtheo tinh thíìn cuêa giai cíịp vö saên, gay lù’m! Töi ăím rahúđn, tuêi, döîi vúâi nhûông ngûúđi ăíịu tranh vúâi töi; töi tûơ aâigiai cíịp, baâm líịy caâc thûâ chûâc tûúâc, danh hiïơu cuô Saângtaâc caâi múâi thûúđng thûúđng bõ thíịt baơi, töi quay vïì dûơalûng vađo caâc thûâ “cuêa chòm”: taâc phíím ngađy trûúâc cuêamònh Kyđ tònh, töi víîn biïịt ặâng chöî cuô khöng thïí ặúơcnûôa; tuy nhiïn, laơi ngaơi sang ặâng chöî múâi; tím traơngtöi nhû ngûúđi bõ cheơt, tinh thíìn bíịt öín, víîn gíìn vúâi quaâkhûâ, víîn xa vúơi vúâi tûúng lai Cûâ chaơy sang bïn nađy röìichaơy sang bïn kia, thíơt lađ ăau ăúân

Töi khöng bi quan nhû xûa kia cho cuöơc ăúđi, töi biïịtchù’c lađ xaô höơi ăang tiïịn maơnh; nhûng töi tûơ bi quan.Khi ngûúđi ta caêm thíịy mònh khöng tiïịn ặúơc nûôa, ngûúđi

ta dïî oaân híơn, ngûúđi ta ngíơm nguđi Töi ăím rúi vađo cöăöơc; coâ khi nùìm nguê, töi thíịy töi vađo thađnh Hađ Nöơi muaăuê caâc thûâ ăöì hađng, nhûng ăöơp möơt caâi, ắch ăaô biïịtặúơc töi, noâ ăuöíi rûúơt vađ töi chaơy höơc töịc toaât möì höi; múêmù’t ra, mûđng rùìng mònh víîn nùìm ýn giûôa cuöơc khaângchiïịn, chùỉng ắch nađo bù’t mònh ặúơc caê!

Ai giíơt mònh ruđng rúơn khi nghô ăïịn möơt vađi caâi lïơchlaơc, gođ eâp, “chuơp muô” phaơm phaêi trong nhûông lúâp hoơc tíơpchñnh trõ thúđi Khaâng chiïịn; nhûng töi, töi ríịt caêm únChónh huíịn, caêm ún nhûông ăöìng chñ ăaô giuâp töi lađm möơtcuöơc vïơ sinh lúân cho tû tûúêng Coâ thïí hoơ ăaô coơ xaât höơ töimaơnh quaâ, ăöi chöî bõ raâch da chaêy maâu chùng - vađ töicuông coâ thïí phaơm nhû thïị ăöịi vúâi hoơ - chuâng ta duđ coâquaâ hùng, ăöi khi duđng thuöịc húi maơnh, nhûng thuöịcăù’ng víîn cûâ daô tíơt ặúơc nhû thûúđng! ÚÊ lúâp Chónh huíịnböịn thaâng nùm 1953 ra, töi coâ thïí tûơ hađo rùìng töi ăaô phaâặúơc vođng víy luíín quíín cuêa sûơ lûđng khûđng, vađ ăaô coâtrúđi cao biïín röơng

Bûúâc ăíìu tuy chûêa lađ bao, Nhûng nghe ăaô röơng, ăaô cao vö ngíìn!

Töi khöng tûơ ti nûôa, mađ tûơ tin mònh, búêi töi tin úêquíìn chuâng, tin úê Ăaêng Töi thíịy rùìng Ăaêng, tûâc lađ chínlyâ Chuê nghôa Maâc - Lïnin cuông nhû khñ trúđi trong töịt;phöíi ai hñt thúê ặúơc nhiïìu bao nhiïu, cađng khoêe maơnhbíịy nhiïu; Ăaêng lađ úê mònh Ta khöng thïí döịi ặúơc mònh,thò cuông khöng thïí úê giaê vúâi Ăaêng; Ăaêng lađ hoađn toađn

tûơ nguýơn, tûơ giaâc Caâc nhađ vùn ríịt thñch sûơ chín thađnh,thò Ăaêng lađ sûơ chín thađnh.

Hai ăúơt ăi lađm ăöơi viïn phaât ăöơng quíìn chuâng giaêm

tö úê lađng Cođng (Thanh Hoâa) vađ xaô Caât Vùn (Nghïơ An)tiïịp tuơc taâi taơo töi trong quíìn chuâng nöng dín Tûđthûúng ngûúđi chung chung trûúâc Caâch maơng, töi ăaô ýuthûúng nhûông con ngûúđi lao khöí nhíịt, xûúng maâu nhíịt,chung chiïịu raâch vúâi hoơ, chia mù’m cađ vúâi hoơ, ặâng trïnlíơp trûúđng cuêa hoơ cuđng hoơ ăíịu tranh: töi ăaô bù’t rïî vađoăíịt cuêa quíìn chuâng

TÛĐ PHEN ĂAÂ BIÏỊT TUÖÍI VAĐNG,

TÒNH CAĐNG THÍỊM THÑA, DAƠ CAĐNG NGÍÍN NGÚ

Töi khöng daâm noâi ăaô biïịt ặúơc tuöíi vađng, vò chuênghôa Maâc - Lïnin coâ möơt con ặúđng phaât triïín vö cuđngtíơn Töi chó muöịn noâi cađng ngađy töi cađng ýu, hiïíu Caâchmaơng thaâng Taâm, Caâch maơng thaâng Mûúđi hún Mûúđi banùm söịng trong chïị ăöơ múâi cuêa chuâng ta, khöng thíịmthña sao ặúơc Tûđ möơt ngûúđi nö lïơ, tûđ möơt keê tuđ tû tûúêngcuêa vùn hoâa cuô, töi ăaô thađnh möơt ngûúđi tûơ do Töi khöngmuöịn caâi xaô höơi ăaô bù’t nhûông em beâ phaêi khoâc vò buöìn,nhûông em beâ ăođi meơ nhaê cúm ra, nhûông em beâ chïịt ăoâibaâm vađo cûêa kñnh nhû ruöìi, töi khöng muöịn noâ cođn quaytrúê laơi Ngođi buât cuêa töi nhoơn, coâ thïí goâp sûâc caên ặúđngnoâ Khi noâ löìng löơn ăođi trúê laơi úê nûúâc anh em Hunggari,töi úê xa, víîn biïịt mùơt, biïịt tïn cuêa noâ Töi khöng thïíphuât nađo qún ặúơc rùìng noâ cođn úê trong miïìn Nam nûúâcViïơt thín ýu cuêa ta!

Nhûông em beâ cuêa chïị ăöơ ta ăaô no hún, íịm hún, chuângnoâ haât ca luön miïơng; vađ chuâng noâ thöng minh, caâi thöngminh duông caêm Töi coi chuýơn em Ngoơc nhû möơt trongtrùm ngađn ăiïín hònh cuêa caâc em ăi khaâng chiïịn Ngoơclađm liïn laơc úê mùơt tríơn, luâc ăíìu khaâng chiïịn, bõ thûúng.Baâc sô phaêi möí Chõ y taâ thûúng em quaâ, öm líịy ăíìu em,che mù’t em laơi Em Ngoơc noâi, tónh taâo:

- Chõ khöng cíìn phaêi che, haôy ăïí cho em nhòn thíịyvïịt thûúng cuêa em

Ngoơc muöịn nhòn sûơ thíơt cùm thuđ, khöng muöịn tröịn.Nhûng khi meơ Ngoơc hay tin, tòm ăïịn thùm, thò Ngoơc víînhaôy cođn nhoê lù’m, Ngoơc thñch lađm nuông meơ, ăođi quađ.Chuê nghôa nhín vùn cuêa chuâng ta nhû thïị ăoâ Möơt

em liïn laơc khaâc, khöng hún mûúđi ba tuöíi, trong khi möơttoaân quín ta, nhûông nùm ăíìu khaâng chiïịn, ruât lui löơnxöơn, ăaô úê laơi sau trïn chiïịn ắa, mođ míîm caâc búđ buơi,thíịy möơt anh böơ ăöơi bõ thûúng nùơng, nùìm nhû ngûúđichïịt Döịc hïịt toađn lûơc, bùìng moơi caâch, em cöị cûúâp thúđigian, coông ặa anh vïì cùn cûâ, vađ ăún võ ăaô chûôa ặúơcanh söịng laơi Toađn ăún võ tuýn dûúng em, hoêi em vò saoăaô cûâu söịng ặúơc möơt ngûúđi, em traê lúđi:

- Em súđ ngûơc anh thíịy haôy cođn noâng, em tiïịc

“Em tiïịc”, ăoâ lađ chuê nghôa nhín vùn cuêa chuê nghôaMaâc - Lïnin chuâng ta!

Chuâng ta khöng bao giúđ coi möơt ngûúđi cođn söịng lađmöơt “cö líu möơng”, mađ traâi laơi, chuâng ta cöị cûâu söịng laơinhûông caâi gò ngúô lađ ăaô chïịt Vñ duơ nhû tû tûúêng Chuâng

ta ríịt muöịn söịng líu nùm, ăem kinh tïị, khoa hoơc, y hoơcăïí lađm dađi ăúđi söịng con ngûúđi; nhûng chuâng ta khöng chóthíịy ăúđi söịng lađ möơt söị lûúơng ngađy khoaâi laơc cöị ăïịm

ặúơc cađng nhiïìu cađng hay Chuâng ta khöng quan niïơmcaâi vônh viïîn theo kiïíu súơ giađ, súơ chïịt ăoâ Chuâng ta lađnhûông ngûúđi duy víơt, nhûng ăíìy lyâ tûúêng; chuâng ta biïịt

caâi tinh diïơu cuêa ăúđi söịng lađ úê bïn trong Caâi töi cuêa töi,

khöng cíìn vađ khöng nïn huêy diïơt noâ nhû vađi nhađ töngiaâo ÍỊn Ăöơ quan niïơm Töi vui sûúâng mang caâi riïng,nhûng khöng tön noâ lađm baơo chuâa, mađ hođa noâ vúâi caâichung; caâi töi kiïíu múâi nađy giađu vađ maơnh, sinh söi naêynúê maôi ăïịn húi thúê cuöịi cuđng Tûđ luâc hođa noâ ặúơc vúâimuön ngûúđi, tù’m noâ vađo hađnh ăöơng caâch maơng, thò noâthađnh bíịt diïơt

Vuô truơ cuêa ta cuông víơy; noâ khöng ăiïu tađn chuât nađohïịt Noâ khöng quay luíín quíín, mađ coâ möơt lõch sûê, möơtặúđng tiïịn Ăíìu tiïn cuêa loađi ngûúđi, vïơ tinh Xö viïịt ăaôăem tin vui cuêa Caâch maơng thaâng Mûúđi vađo trong vuôtruơ Con ngûúđi, mađ chuê nghôa Maâc - Lïnin hoađn toađn tintûúêng, ăaô bù’t ăíìu ra mù’t trïn sín khíịu cuêa vuô truơ röìi!Caâi laơc quan khöng cuđng cuêa chuê nghôa Maâc - Lïninăaô doơi aânh thíịu ăaâo vađo tû tûúêng töi Töi ríịt biïịt rùìngtím trñ töi khöng phaêi chó coâ vui, mađ luön luön coâ nhûôngmíu thuíîn múâi, naêy ra trong ăoâ, bù’t töi phaêi giaêi quýịt.Khi chûa giaêi quýịt ặúơc, thò ñt hay nhiïìu, töi cođn buöìn.Nhûng buöìn chûa phaêi lađ bi quan Mađ nïịu töi coâ bi quanriïng töi, thò mùơc kïơ! ăúđi víîn cûâ coâ hûúâng laơc quan ăïítiïịn Nhûng mađ mònh ăaô nhíơn ắnh ặúơc rùìng ăúđi laơcquan tiïịn, thò mònh cuông khöng coâ thïí bi quan líu vïìmònh

Caâi víịn ăïì tû tûúêng chñnh trong vùn hoơc lađ nhađ vùncoâ ặúơc möơt niïìm laơc quan caâch maơng vïì quöịc gia díntöơc, vïì xaô höơi, vïì nhín loaơi hay khöng? Caâi laơc quan nađy

coâ ăíìy ăuê lyâ luíơn khoa hoơc, chûâ khöng phaêi cuöìng tñn;noâ dûơa chù’c chù’n vađo quíìn chuâng vađ Ăaêng; noâ khöngsúơ ăíịu tranh Do víơy, thûơc chíịt cuêa víịn ăïì böi ăen, töhöìng, theo yâ töi, lađ víịn ăïì thaâi ăöơ ăöịi vúâi Ăaêng cuêa giaicíịp vö saên Hođn ăaâ thûê vađng cuêa möơt ngûúđi; trûúâc hïịtvíîn lađ thaâi ăöơ cuêa ngûúđi ăoâ ăöịi vúâi ắch, ăöịi vúâi ta, vúâinhûông míu thuíîn trong nöơi böơ nhín dín.

Trïn möơt con ặúđng göì ghïì, coâ nhûông ngûúđi cuđng ăííymöơt chiïịc xe bođ Do baên thín chiïịc xe bođ sûâc chûa ặúơcmaơnh - noâ chûa phaêi lađ möơt chiïịc ö tö - laơi khuýịt ăiïímxïịp ăùơt, lau chuđi keâm, noâ cođn ăi cađ rõch cađ tang, vađ kïucoơc caơch cuât kñt nhiïìu quaâ! Coâ ngûúđi noâng tñnh vûđa ăííy

xe bođ vûđa chûêi; coâ nhûông ngûúđi raâng ăííy cho maơnh hún,nhûông ngûúđi nađy thò thûúđng ñt hay kïu om mađ gù’ngnghô caâch chûôa xe; coâ ngûúđi buöng xuöi tay ra mađ ặângbïn ặúđng; coâ ngûúđi líịy cúâ xe sai, nhííy phoâc lïn xe ngöìiăïí ngûúđi khaâc ăííy mònh Laơi coâ ặâa vöịn khöng ýu xe,xuâi ngûúđi ta ăïịn ăaânh anh cíìm cađng ăùìng trûúâc Ai coâlyâ vađ ai coâ lûơc?

Nhađ vùn duđ coâ tađi míịy, mađ nhû Hovú Phaât (Howard Fast) boê mùơt tríơn cuêa Ăaêng trong luâc gay go vađ ắch

ăang lúơi duơng khuýịt ăiïím cuêa ta ăïí tíơp trung ăaânh ta,

chó lađ möơt keê ăađo nguô Duđ lađ Picaâtxö (Picasso), hoơa sô

lûđng danh thïị giúâi, ăöìng chñ Picaâtxö ngađy 20 thaâng11-1956, khi cuđng chñn ăaêng viïn trñ thûâc khaâc, nùìmtrong caâc chi böơ, Ăaêng böơ khaâc nhau mađ ăaô gûêi thû tíơpthïí thùỉng cho caâc UÊy viïn Trung ûúng ăang hoơp Banchíịp hađnh, ăođi triïơu tíơp Ăaơi höơi Ăaêng bíịt thûúđng nhín

vò coâ viïơc Hunggari, vađ ngay höm sau, thû vađ tïn ngûúđiăaô thíịy ăùng trïn baâo tû saên; ăöìng chñ Picaâtxö cuđng chñn

ăöìng chñ íịy ăaô ặúơc Trung ûúng Ăaêng Phaâp cöng böị baêntraê lúđi chñnh thûâc, ăöìng thúđi cöng khai phï bònh trûúâcĂaêng vađ toađn dín vïì viïơc hađnh ăöơng möơt caâch beđ phaâivađ vi phaơm nguýn tù’c tíơp trung dín chuê Möơt thiïn tađilöîi laơc ăïịn ăíu cuông khöng thïí coi hún giai cíịp cöngnhín vađ Ăaêng cuêa noâ, hún quíìn chuâng nhín dín, húndín töơc Trong nhûông ngađy Ăaêng Phaâp bõ boơn phaên ăöơng

tíịn cöng ăiïn cuöìng, ăöìng chñ Giöliö Quyri (Joliot Curie)

phaât biïíu: - Chûa bao giúđ töi thíịy töi thûơc sûơ tûơ do nhûbíy giúđ

Leô phaêi úê vúâi nhûông ngûúđi duđ noâng tñnh hay ăùìm tñnh,tñch cûơc ăííy, chûôa, laâi chiïịc xe bođ Leô phaêi, vađ caê sûâcmaơnh, úê vúâi nhûông ngûúđi lao ăöơng, xíy dûơng, chiïịn ăíịu.Chuâng ta tûđ möơt xaô höơi cuô vađ xíịu thoaât thai ra, nïnchuâng ta hiïơn nay víîn ăang cođn hai bíơc thang ăaânh giaâ:nhûông ngûúđi hûúêng thuơ nhiïìu thò ñt hy sinh, nhûôngngûúđi hy sinh nhiïìu thò hûúêng thuơ chûa ặúơc míịy;chuâng ta seô lađm cho chó cođn coâ möơt bíơc thang cöng minhtrong möơt xaô höơi khöng coâ giai cíịp Trong khi cođn chûaăïịn ăoâ, thò nhiïìu ngûúđi víîn cođn líịy sûơ giađnh giíơt töịi ăahûúêng thuơ lađm leô söịng cho hoơ Nhûng trïn tinh thíìn, luâcnađo cuông chó coâ möơt bíơc thang cao caê: lađ hy sinh

Sung sûúâng thay, vinh quang thay nhûông ăöìng chñ ăaôăïịn vúâi Ăaêng tûđ luâc töịi lûêa tù’t ăeđn xûa kia, nhûông ăöìngchñ khöí trûúâc thiïn haơ, sûúâng sau thiïn haơ! Ăaâng kñnhýu thay, quíìn chuâng trung bònh vađ vô ăaơi, bao giúđ cuôngchõu thûúng chõu khoâ nhû möơt bađ meơ, coâ khi tröìng cíymađ bõ boơn laâu caâ haâi quaê ùn trûúâc!

Caâch maơng thaâng Mûúđi ăaô 40 nùm Caâch maơng thaângTaâm ăaô 13 nùm Töi coâ thïí noâi vúâi Ăaêng cuêa giai cíịp vösaên vađ cuêa dín töơc:

Lïn non em cuäng theo lïn, Xuưëng biïín em cuäng ngưìi bïn mẩn chêo.

Khưng nhûäng ngưìi bïn mẩn chêo, mâ trong tay duâ chĩcố mưåt cấi que cuäng thổc xuưëng nûúác mâ búi, búi àïënThưëng nhêët Tưí quưëc, Hôa bịnh thïë giúái; búi àïën Chuãnghơa Xậ hưåi, búi àïën chên trúâi Cưång sẫn

10-1957

THÏỊ NAĐO LAĐ CAÂI MÚÂI

KHÖNG SAY SÛA VÒ DANH TÛĐ

Trong nghïơ thuíơt cuông nhû trong cuöơc ăúđi, chuâng taquyâ ýu caâi múâi chín chñnh, ăoân chađo, mong ăúơi, cöí voôcaâi múâi chín chñnh, vađ caê phíịn ăíịu nûôa ăïí cho caâi múâichín chñnh ra ăúđi; chuâng ta ặâng vïì phe noâ, khi noâ ăíịutranh vúâi caâi cuô Caâi múâi chín chñnh lađ aânh saâng cuêa trñtúơ chuâng ta Duy coâ möơt ăiïìu, lađ noâ phaêi thûơc chínchñnh lađ caâi múâi

Thíơt víơy Chuâng ta cađng ýu caâi Múâi bao nhiïu,chuâng ta cađng muöịn noâ “thíơt vađng chùỉng phaêi thauăíu” Chuâng ta khöng chõu lađm nhûông treê con bõ nhíìm

vò nhûông caâi nûúâc maơ lođe loeơt Chuâng ta ăaô tûđng biïịt

rùìng nhûông danh tûđ quyâ baâu nhíịt, nhû chûô tûơ do (haôy nhúâ ăïịn caâi “thïị giúâi tûơ do” cuêa Myô), nhû chûô caâch maơng

(Pïtanh baân nûúâc Phaâp, mađ tûơ cho lađ lađm “caâch maơngquöịc gia”), cuông bõ löơn sođng Trong nghïơ thuíơt, ai cuôngmuöịn giíơt caâi chûô “Múâi” vïì phña mònh, vađ ííy caâi tiïịng

“Cuô” vïì phña nhûông ngûúđi khöng ăöìng yâ Víơy cho nïn,chuâng ta muöịn löơt tríìn truơi ra ăïí xem thûơc chíịt caâc

quan ăiïím nghïơ thuíơt, chûâ chùỉng tin úê caâi nhaôn hiïơu,caâi chiïu bađi.

Thûúđng, sinh ra trûúâc trong thúđi gian thò goơi lađ cuô; sinh sau trong thúđi gian thò goơi lađ múâi Nhû víơy, caâi giaâ

trõ haâ chó vò ra trûúâc vúâi ra sau hay sao? Coâ nhûông thanhniïn caâ biïơt, tuöíi tuy treê, nhûng tû tûúêng ríịt laơc híơu;traâi laơi, coâ nhûông ngûúđi ặâng hay nhiïìu tuöíi mađ tûơ ređnluýơn theo caâch maơng, tû tûúêng ríịt tiïìn tiïịn Trong nghïơ

thuíơt, theo yâ töi, nïn nùơng vïì phín biïơt caâi ăuâng vúâi caâi sai, caâi hay vúâi caâi dúê, nhiïìu hún lađ tung ra nhûông hònh dung tûđ múâi vađ cuô ríịt dïî míơp múđ ăaânh löơn Coâ caâi cuô

mađ ríịt hay nhû nhûông ăiïơu dín ca mađ chïị ăöơ phongkiïịn vađ ăïị quöịc ăïí reê ruâng, mai möơt, nhûng ta nay “phuêicuô thíịy múâi” Coâ nhûông ăiïơu nhaơc giíơt gín vađ goơi giíơythuâ tñnh, cuêa vùn hoâa tû baên Myô, múâi toanh khöng giöịngnhaơc cuêa chuâng ta möơt chuât nađo hïịt, mađ thíơt lađ dúê vađxíịu xa Nghïơ thuíơt chín chñnh khöng chõu kiïịm ùntrong tñnh hiïịu kyđ Chuâng ta laơi cođn chuê trûúng nhûôngtaâc phíím múâi cuêa ta víîn nöịi tiïịp khöng ặât quaông vúâinhûông truýìn thöịng cuô, ăaô ặúơc quíìn chuâng, ăaô ặúơcdín töơc loơc lûơa vađ thûê thaâch líu ăúđi Khöng phaêi caâi gòcuô cuông lađ giađ nua, töìi tađn, ăaâng vûât ăi Khöng phaêi caâi

gò múâi cuông lađ ăaâng hai tay rûúâc líịy

Tuy nhiïn, chuâng ta víîn ríịt cíìn thaêo luíơn cho saângroô víịn ăïì múâi, cuô Vò ăi tòm caâi Múâi lađ möơt nhu cíìu sinhtûê cuêa nghïơ thuíơt, ăíịu tranh cho caâi Múâi lađ möơt nhiïơmvuơ thiïng liïng cuêa nghïơ thuíơt Tíịt caê víịn ăïì lađ úê chöî:caâi Múâi lađ caâi gò?

XAÔ HÖƠI CUÔ COÂ CAÂI GÒ LAĐ MÚÂI?

Myô hoơc cuêa giai cíịp vö saên cuông ăi tòm caâi múâi, mađmyô hoơc cuêa giai cíịp tû saên cuông ăi tòm caâi múâi Chñnh

vò hai bïn cuông ăïìu coâ caâi sûơ viïơc “ăi tòm caâi múâi”, nïnmöơt söị ngûúđi nhíìm líîn löơn pheđo, khöng phín biïơt ặúơcmúâi vúâi múâi, tòm vúâi tòm Sûơ thûơc, caâi múâi mađ chuâng tatòm, cuông nhû caâch tòm caâi múâi cuêa chuâng ta khaâc hùỉnvúâi cuêa myô hoơc tû saên

Xaô höơi phong kiïịn vađ ăïị quöịc lađ möơt xaô höơi cuô rñch,mïơt moêi ăïịn tíơn xûúng tuêy Trong nûúâc Viïơt Nam nö lïơtrûúâc Caâch maơng thaâng Taâm, duđ nhûông thanh niïn “nhûtrùng múâi lïn, nhû hoa múâi núê”, huýịt khñ hùng haâi,cuông caêm thíịy caâi cuöơc ăúđi ao tuđ nhû nûúâc ăoơng Möơtkhöng khñ phai tađn, tha ma, nghôa ắa phuê truđm lïn moơivíơt; duđ, theo luíơt tûơ nhiïn, cíy víîn ra hoa, ngûúđi víîn ăeêcon, muđa xuín víîn ăïịn, nhûng mađ sao nhûông tím höìntreê nhíịt cuông caêm thíịy buöìn, chaân, vađ chïịt trong caâc tïịbađo cuêa mònh Möơt thi sô mûúđi saâu tuöíi nhû Chïị LanViïn thuúê ăoâ, ăaô thöịt ra ríịt síu sù’c:

Trúđi húôi trúđi! Höm nay ta chaân hïịt

Nhûông sù’c mađu hònh aênh cuêa Tríìn gian.

Möơt thi sô nhû Huy Cíơn, thuúê ăoâ vađo khoaêng mûúđitaâm tuöíi, ăaô phaêi vaơch vöi vađo traân xaô höơi:

Quanh quíín maôi giûôa vađi ba giaâng ăiïơu,

Túâi hay lui víîn chûđng íịy mùơt ngûúđi

Tòm chín lyâ, tòm haơnh phuâc trong caâi xaô höơi ăoâ, nhađthú Lûu Troơng Lû phaêi than:

Tòm ăíu cho thíịy boâng chim höìng,

Chó thíịy lûng trúđi möơt maênh löng

Nhù’c laơi nhû víơy, ăïí thíịy caâi cuô rñch cuêa xaô höơi cuô.

Tòm caâi múâi gò trong xaô höơi phong kiïịn, ăïị quöịc ăoâ? Lúâp

nhađ vùn, nhađ thú chuâng töi khi ăoâ chûa giaâc ngöơ chuênghôa Maâc - Lïnin, chûa biïịt nhòn thíịy caâi múâi, caâitûúng lai ăang nùìm trong quíìn chuâng Chuâng töi lùơnchòm, búi nguơp trong thïị giúâi trõ vò cuêa caâi cuô Vò nhûônglyâ do nađy hay nhûông lyâ do khaâc, möơt söị taâc phíím trûúâcCaâch maơng coâ ăoâng goâp möơt phíìn múâi ăaâng kïí trong vùnhoơc Viïơt Nam, víịn ăïì nađy ta seô nghiïn cûâu sau Nhûngcùn baên víîn lađ tòm möơt söị “caâch noâi múâi” ăïí diïîn taê caâicuô Chuâng töi coâ “thađnh líơp caâ tñnh”, “phaât huy ăöơc ăaâo”trong möơt phaơm vi nađo ăoâ thíơt Ăïí lađm gò? Ăïí noâi caâi cuônoâ ruâc xûúng chuâng töi, noâ muöịn ăeđ chïịt chuâng töi!Riïng töi cođn quan niïơm nhađ thi sô, nhađ nghïơ sô lađ möơt

ngûúđi khaâch múâi ăïịn thùm möơt caâi nhađ cuô Mang tím

höìn höìn nhiïn, tûúi roâi nhû ặâa treê con thíịy caâi gò cuôngmúâi laơ, say mï, ngûúđi thi sô vađo cuöơc ăúđi (cuô) nhû möơt keêlíìn ăíìu tiïn ăïịn thùm nhađ laơ Hai öng chuê, bađ chuê thòăaô quen nhùĩn tûđ caâi phođng, caâi ghïị, tûđ nhûông cíy trongvûúđn nhađ mònh; nhûng ngûúđi khaâch múâi ăïịn, vò nhòn líìnăíìu, vađ vò tím höìn quaâ phong phuâ, nïn caâi gò cuông trùìmtröì ngaơc nhiïn: “ÖÌ nhađ thñch quaâ nhó! ÖÌ vûúđn ăeơp quaânhó!” Vađ hai öng bađ chuê cuô rñch noơ, líy öng khaâch, cuôngthíịy vûúđn vađ nhađ cuô rñch kia lađ hay, lađ thñch - Nhûngthan öi! trong möơt hïơ thöịng ăúđi tan raô, chaân chûúđng, coâthïí nađo ngûúđi thi sô kia líịy tím höìn cuêa mònh ra mađ buđmaôi cho, mađ ăù’p ăiïịm thïm maôi cho caâi khö caơn, caâitíìm thûúđng cuêa xaô höơi khöng? Anh ta coâ thïí cûâ roât rûúơu

“múâi” cuêa tím höìn mònh ra, ăïí röìi laơi tûơ uöịng líịy, muamöơt caâi say sûa vúđ maôi maôi khöng? Nghïơ sô khöng thïí