Luận án Hồ Thị Nhâm

DCXH là loại hình thể chế có mục tiêu hướng đến thực hiện tất cả các quyền cơ bản về xã hội, kinh tế và văn hóa, thông qua một nền kinh tế thị trường KTTT xã hội gắn với một nhà nước xã

HỒ THỊ NHÂM

MÔ HÌNH DÂN CHỦ XÃ HỘI

Ở CÁC NƯỚC BẮC ÂU HIỆN NAY - GIÁ TRỊ

VÀ NHỮNG BIẾN ĐỔI CHỦ YẾU

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH CHÍNH TRỊ HỌC

HÀ NỘI - 2019

HỒ THỊ NHÂM

MÔ HÌNH DÂN CHỦ XÃ HỘI

Ở CÁC NƯỚC BẮC ÂU HIỆN NAY - GIÁ TRỊ

VÀ NHỮNG BIẾN ĐỔI CHỦ YẾU

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH CHÍNH TRỊ HỌC

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực,

có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định

Tác giả

Hồ Thị Nhâm

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ DÂN CHỦ

2.3 Những vấn đề cơ bản về mô hình Dân chủ xã hội ở Bắc Âu 69

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIÁ TRỊ CHỦ YẾU CỦA MÔ HÌNH DÂN CHỦ

3.1 Các yếu tố ảnh hưởng đến mô hình Dân chủ xã hội Bắc Âu 75 3.2 Giá trị chủ yếu của mô hình Dân chủ xã hội Bắc Âu 82

CHƯƠNG 4: NHỮNG BIẾN ĐỔI CHỦ YẾU TRONG MÔ HÌNH

DÂN CHỦ XÃ HỘI BẮC ÂU VÀ MỘT SỐ GỢI MỞ CHO VIỆT NAM 117 4.1 Biến đổi chủ yếu trong mô hình Dân chủ xã hội ở các nước Bắc Âu

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ

CNTB : Chủ nghĩa tư bản CNTD : Chủ nghĩa tự do CNXH : Chủ nghĩa xã hội CNXHDC : Chủ nghĩa xã hội dân chủ DCTD : Dân chủ tự do

DCXH : Dân chủ xã hội KTTT : Kinh tế thị trường XHCN : Xã hội chủ nghĩa

Trang

Bảng 2.1: Áp lực của toàn cầu hóa lên các chính sách dân chủ xã hội 57 Bảng 2.2: Thuế thu nhập cận biên ở Mỹ và các nước Scandinavia năm 2015 71 Bảng 3.1: Các mức xếp hạng năm 2012 của các nước Bắc Âu 100 Bảng 3.2: Xếp hạng giáo dục Phần Lan từ 2009-2015, (theo bảng xếp

Bảng 4.1: Bảng xếp hạng mức độ dễ dàng trong kinh doanh năm 2018 của

một số nước Bắc Âu (Ease of doing business ranking 2018) 125

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết

Thuật ngữ “dân chủ” đã xuất hiện từ hàng ngàn năm nay, nhưng thái độ và quan niệm về dân chủ vẫn còn rất khác biệt Thực tiễn sinh động của đời sống chính trị xã hội cũng như sự vận động của thế giới từ cổ đại đến đương đại đã không làm loài người cạn kiệt đi các ý tưởng về dân chủ Dân chủ, vì vậy là khái niệm được

tiếp cận đa nghĩa, đa chiều "Trong khi lịch sử tư tưởng dân chủ chứa đựng nhiều câu chuyện hấp dẫn thì lịch sử các nền dân chủ lại nhiều chuyện khiến ta ngỡ ngàng" [12, tr.23] Vì tính đa dạng của các mô hình và lý thuyết dân chủ nên không

có con đường phát triển hay mô thức chung cho dân chủ, sự phát triển của dân chủ diễn ra là rất khác nhau ở từng quốc gia với những điều kiện lịch sử, văn hóa, truyền thống, mức độ phát triển kinh tế và xã hội riêng biệt Hiện nay, lý thuyết dân chủ vẫn tiếp tục phát triển, nó góp phần làm sáng tỏ các thực tiễn chính trị đương đại và góp phần tìm ra các giải pháp cho những thách thức chính trị đương đại, mặc dù thực tiễn của dân chủ chưa bao giờ hoàn hảo, nhưng nó phát triển trên sự không hoàn hảo đó

Trong các mô hình dân chủ chủ yếu của loài người cho đến nay, Dân chủ xã hội (Social democracy) là mô hình có sự tranh luận đa chiều trong cả lý thuyết lẫn thực tiễn Trải qua nhiều giai đoạn phát triển thăng trầm, Dân chủ xã hội (DCXH)

đã có những điều chỉnh tương thích với từng thời kỳ DCXH là loại hình thể chế có mục tiêu hướng đến thực hiện tất cả các quyền cơ bản về xã hội, kinh tế và văn hóa, thông qua một nền kinh tế thị trường (KTTT) xã hội gắn với một nhà nước xã hội dựa trên các quyền cơ bản của con người, duy trì nền kinh tế tư bản với sự can thiệp của nhà nước để đảm bảo công bằng xã hội, hạn chế phân hóa giàu nghèo, giảm thất nghiệp, tăng phúc lợi xã hội để phục vụ nhân dân lao động DCXH đã có những ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều quốc gia trên thế giới trên nhiều mức độ, phạm vi Với

khẩu hiệu Freedom (tự do), Justice (công bằng), Solidarity (đoàn kết), DCXH trên

những bình diện nào đó đã đáp ứng được những giá trị sống căn bản mà con người hướng đến, đảm bảo một số tiêu chí của một nền dân chủ như: Hệ thống chính trị và chế độ đại diện của nhân dân, thể chế đảm bảo ý chí của nhân dân, thể chế kiểm

soát quyền lực nhà nước, tự do truyền thông, vấn đề sở hữu của người dân DCXH ngay từ đầu đã cho thấy đó là trào lưu luôn có sự tự điều chỉnh, hiện nay nó đang gặp khủng hoảng và vẫn đang tiếp tục điều chỉnh, đặt ra nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu sắc và kịp thời

Trong số các quốc gia thực hiện mô hình DCXH hiện nay, các nước Bắc Âu được xem là khu vực kiểu mẫu của thành công, đạt được nhiều thành tựu trong vấn đề thể chế hóa lý luận DCXH, đồng thời cũng dành được những giá trị đầu ra cao trong tính bao dung xã hội, nhất là trong vấn đề khắc phục tình trạng bất bình đẳng và đói nghèo Bắc Âu là một mô hình có tính độc đáo và biệt lệ, một mô hình

lai ghép đặc biệt giữa“Chủ nghĩa tư bản vị lợi và chủ nghĩa xã hội vị tha”, một

mô hình có yếu tố thực dụng dựa trên đạo đức và tôn giáo Mô hình Bắc Âu (Nordic model), còn được gọi là mô hình Xờcăngđinavi (Scandinavia Model) là

mô hình biểu tượng cho những thành công về nhà nước phúc lợi, an sinh xã hội, hình mẫu của việc áp dụng tư tưởng DCXH vào thực tiễn Mặc dù hiện nay còn nhiều ý kiến khá đa chiều xung quanh mô hình này, như những tranh luận về tính

“thực dụng” trong phương thức xây dựng xã hội của Bắc Âu; chất “xã hội” trong các giá trị đạt được của Bắc Âu và tính lai ghép của nó; những bất cập giữa việc cần duy trì hệ thống phúc lợi xã hội toàn dân và việc duy trì động lực lao động; hay tranh luận về tương lai của nền DCXH, v.v Tuy nhiên cụm các nước Bắc Âu trong nhiều năm liền vẫn luôn đứng đầu trên các bảng xếp hạng toàn cầu như: Chỉ

số hạnh phúc thế giới (World Happiness Index); Chỉ số thịnh vượng (Legatum Prosperity Index), Chỉ số nhận thức tham nhũng (Corruption Perceptions Index), Chỉ số Tự do Báo chí (World Press Freedom Index), Chỉ số bất bình đẳng về giới (Gender Inequality Index), Chỉ số khoảng cách Giới Toàn cầu (Global Gender Gap Index), Bảng Cải tiến Châu Âu (European Innovation Scoreboard), Chỉ số Hiệu suất Môi trường (Environment Performance Index)… Điều đó giải thích tại sao hiện nay, Bắc Âu luôn là chủ đề nổi bật và được quan tâm nhiều hơn cả bởi các think tank, giới truyền thông và chính trường thế giới Tại Diễn đàn Kinh tế

Thế giới Davos 2011, “Phương thức của Bắc Âu” là một chủ đề chính được tập trung bàn thảo Năm 2013, tờ The Economist đã có loạt bài với tiêu đề Special

report the Nordic countries (Báo cáo đặc biệt về các nước Bắc Âu), xem Bắc Âu

như một “siêu mô hình” sắp tới đáng học hỏi cho các quốc gia Cũng thuộc tờ báo

này, năm 2018, The Economist intelligence unit index of Democracy công bố chỉ

số dân chủ của các quốc gia, cụm các nước Bắc Âu tiếp tục đứng ở top đầu Không những vậy, trên chính trường thế giới, nguyên thủ của nhiều nước lớn, trên nhiều diễn đàn lớn còn xem Bắc Âu như là một mô hình đáng để học hỏi và nghiên cứu

Nếu các quốc gia trên thế giới luôn tìm kiếm nghiên cứu những mô hình thành công trong quản trị đất nước thì Việt Nam cũng không nằm ngoài xu hướng đó Trong dòng chảy của toàn cầu hóa, dân chủ hóa và sự tiếp biến văn hóa hiện nay, mỗi quốc gia và các Đảng chính trị trên thế giới đều phải hướng đến sự hợp tác, trao đổi lẫn nhau Hội nhập, tiếp thu lý luận, mở rộng dân chủ và không ngừng nâng cao tính chính đáng của mình đang là đòi hỏi với các Đảng chính trị nói chung, Đảng Cộng sản Việt Nam nói riêng Trong quá trình lãnh đạo của Đảng ta hiện nay, một trong những vấn đề đặt ra là còn sự yếu kém, thậm chí là lạc hậu và xơ cứng về lý luận Chúng ta cần có tinh thần đổi mới, giải phóng để phát triển, trước hết là ở lý luận, vì nói đổi mới tư duy, điều căn bản là phải ở việc đổi mới tư duy lý luận Đảng ta từng khẳng định: Nền DCXH nghĩa ở Việt Nam phải vừa thể hiện các giá trị dân chủ phổ quát của nhân loại, vừa thể hiện những giá trị đặc trưng phản ánh bản sắc, đặc điểm văn hóa, truyền thống của Việt Nam Không những vậy, chủ nghĩa xã hội (CNXH) và con đường

đi lên CNXH ở nước ta là chưa có tiền lệ, con đường đó luôn cần những sự tìm tòi, bổ sung, phát triển không ngừng Ngày nay, chúng ta cần nhận thức CNXH

từ nhiều góc độ: CNXH - nhìn từ góc độ KTTT; CNXH nhìn từ góc độ xã hội; CNXH nhìn từ góc độ văn hóa và CNXH từ góc nhìn chính trị và tầm nhìn thời đại CNXH hiện thực ngày nay vẫn đang đứng trước nhiều khó khăn thách thức đòi hỏi các quốc gia trong đó có Việt Nam cần phải có những nghiên cứu sâu rộng hơn nữa về các mô hình dân chủ khác nhau, trong đó có nghiên cứu về DCXH - một mô hình có cội nguồn từ chủ nghĩa Mác Việc nghiên cứu các mô

hình dân chủ trên thế giới hiện nay là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp thiết vì những yêu cầu của đổi mới chính trị ở nước ta, gắn với yêu cầu của việc nghiên cứu về thế giới hiện đại, về những thay đổi lớn, xu thế và động thái của chủ nghĩa tư bản (CNTB) hiện đại cũng như CNXH đương đại Nghiên cứu về DCXH Bắc Âu trong dòng chảy của CNTB đương đại sẽ đưa đến những cách nhìn mới mẻ hơn Từ thực tiễn những thành công và hạn chế của mô hình DCXH Bắc Âu, đặc biệt là chất “xã hội” của Bắc Âu hướng đến con người, chúng ta có thể nghiên cứu, tham khảo, lựa chọn những kinh nghiệm khả dĩ nhất trong thực tiễn xây dựng CNXH

Các quốc gia luôn đứng trước những lựa chọn phát triển đầy thử thách,

vì vậy,“chúng ta không thể hài lòng với những mô hình dân chủ hiện hữu”

[12, tr.438] Cho đến nay ở Việt Nam đã có một số công trình nghiên cứu về dân chủ, một số ít nghiên cứu về DCXH, dân chủ xã hội chủ nghĩa (XHCN), và một vài công trình nghiên cứu về kinh tế xã hội Bắc Âu Tuy nhiên, nghiên cứu về DCXH ở

Bắc Âu đương đại đang là một khoảng trống chưa được quan tâm, phân tích kỹ lưỡng Câu hỏi đặt ra cho vấn đề này là Dân chủ xã hội có những giá trị tiêu biểu gì

và có sự khác biệt căn bản nào với dân chủ tự do (DCTD)? Ở mô hình các nước Bắc Âu hiện nay, có những giá trị gì nổi bật và có những biến đổi chủ yếu nào đang diễn ra? Đâu là những giá trị mà Việt Nam có thể tham khảo từ mô hình đó? Hiện

nay, ba câu hỏi trên khi nghiên cứu về Bắc Âu vẫn chưa được đề cập, và rất cần những nghiên cứu sâu hơn, kịp thời hơn Vì vậy, tác giả Luận án mong muốn lấp

đầy khoảng trống khoa học này bằng việc chọn vấn đề "Mô hình Dân chủ xã hội ở các nước Bắc Âu hiện nay - giá trị và những biến đổi chủ yếu" làm đề tài Luận

án của mình dưới cách tiếp cận nghiên cứu của bộ môn Chính trị học

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về mô hình DCXH ở các nước Bắc

Âu, về những giá trị và các biến đổi chủ yếu hiện nay, từ đó rút ra những giá trị tham khảo cho Việt Nam

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, nhiệm vụ của luận án là:

Thứ nhất, nghiên cứu làm rõ một số vấn đề lý luận về dân chủ và DCXH,

DCXH trong so sánh với DCTD

Thứ hai, phân tích các vấn đề cơ bản về mô hình Bắc Âu DCXH, các điều

kiện kinh tế xã hội, lịch sử và văn hóa có ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nền DCXH Bắc Âu, hiện trạng phát triển của mô hình Bắc Âu với các giá trị, các xu hướng biến đổi chủ yếu

Thứ ba, đề xuất, gợi mở những giá trị mà Việt Nam có thể tham khảo từ thực

tiễn mô hình DCXH Bắc Âu qua nghiên cứu khảo sát

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng Luận án nghiên cứu là mô hình DCXH ở Bắc Âu; các yếu tố tác động đến mô hình DCXH ở các nước Bắc Âu hiện nay; những xu hướng biến đổi

và các giá trị chính của mô hình này đối với Việt Nam trong quá trình đổi mới chính trị

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về không gian: Ở năm quốc gia Bắc Âu là Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển,

Phần Lan và Ai-xơ-len

- Về thời gian: Chủ yếu giai đoạn 2008 đến nay, sau khủng hoảng kinh tế thế

giới, các nước điều chỉnh các chính sách cơ bản của mình

- Về nội dung "Giá trị" mà Luận án nghiên cứu về mô hình DCXH Bắc Âu là

giá trị ứng dụng, tức là những điều đáng giá, đáng tham khảo (không phải theo nghĩa là giá trị văn hóa cốt lõi)

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Luận án được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về dân chủ và DCXH

- Các phương pháp cụ thể được sử dụng bao gồm:

Phương pháp phân tích - tổng hợp được sử dụng để phân tích bản chất, nội

hàm của các khái niệm dân chủ, DCXH; làm rõ các nội dung cụ thể của DCXH Đồng thời, phương pháp này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự tương tác giữa bối cảnh kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội đối với việc hiện thực hóa DCXH ở các quốc gia Bắc Âu nói chung, cũng như sự vận hành các tiểu hệ thống, các thế chế, chức năng và sự tương tác chính trị, từ đó cung cấp bức tranh khái quát về mô hình DCXH ở các quốc gia mà đề tài tiến hành khảo sát

Phương pháp logic-lịch sử được sử dụng để làm rõ quá trình hình thành, phát

triển của DCXH ở Bắc Âu, từ đó rút ra những đánh giá chung về sự tồn tại, phát triển của DCXH ở Bắc Âu, cùng những giá trị và biến đổi của nó

Phương pháp so sánh được sử dụng nhằm làm rõ sự khác biệt giữa mô hình

DCXH và DCTD, làm rõ những giá trị tiêu biểu của DCXH; đồng thời làm rõ sự khác biệt về các điều kiện giữa Việt Nam và Bắc Âu, từ đó rút ra những tham khảo phù hợp, cần thiết

Phương pháp phân tích tài liệu sẽ giúp cho quá trình tổng thuật tài liệu, khai

thác những dữ liệu đã có trong các công trình nghiên cứu đi trước cũng như qua báo cáo của các tổ chức, các cơ quan có thẩm quyền để phục vụ cho việc nghiên cứu của luận án

5 Đóng góp mới về khoa học

- Hệ thống hoá những vấn đề lý luận cơ bản về dân chủ và DCXH, phân tích

và tổng kết, làm rõ hơn về các mô hình dân chủ, DCXH

- Phân tích được các xu thế, động thái của DCXH từ 2008 đến nay, (sau khủng hoảng kinh tế)

- Tìm ra được những giá trị tiêu biểu của mô hình DCXH Bắc Âu, những

xu hướng biến đổi chủ yếu trong mô hình DCXH ở các nước Bắc Âu hiện tại

- Liên kết được những giá trị đó với thực tiễn Việt Nam: Những giá trị tham khảo từ thực tiễn mô hình DCXH Bắc Âu được luận án tổng kết sẽ có ý nghĩa tham khảo cho quá trình đổi mới chính trị ở Việt Nam hiện nay

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Luận án có ý nghĩa khoa học thể hiện ở khía cạnh:

Thứ nhất, hệ thống hóa một số lý thuyết, cách tiếp cận và quan điểm trên thế

giới liên quan tới dân chủ, DCXH, dân chủ tự do; các yếu tố tác động, nội dung của DCXH ở các nước Bắc Âu

Thứ hai, làm rõ sự cần thiết của nghiên cứu thực chứng, nghiên cứu so sánh

trường hợp trong nghiên cứu DCTD và DCXH, phân tích điểm nổi bật về giá trị, biến đổi ở một số quốc gia DCXH Bắc Âu

Thứ ba, đưa ra được những giá trị tham khảo, bổ sung về mặt nhận thức trong

các nghiên cứu về dân chủ, DCXH, dân chủ tự do tại Việt Nam hiện nay

Ý nghĩa thực tiễn của luận án thể hiện ở hai góc độ sau:

Thứ nhất, luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu

và giảng dạy các chuyên ngành Chính trị học, Châu Âu học, Quốc tế học, Quan hệ quốc tế, các bộ môn khoa học xã hội và nhân văn có liên quan khác

Thứ hai, kết quả nghiên cứu của luận án sẽ cung cấp những luận chứng, luận

cứ khoa học giúp cho chủ thể cầm quyền ở nước ta trong thực tiễn đổi mới chính trị hiện nay, trên cơ sở tham khảo những kinh nghiệm về thành công và hạn chế của

mô hình DCXH ở Bắc Âu

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, danh mục các công trình đã công bố của tác giả liên quan đến luận án và phụ lục, luận án được chia làm 4 chương, 10 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN

ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1 NGHIÊN CỨU VỀ DÂN CHỦ, DÂN CHỦ XÃ HỘI, BẮC ÂU CỦA CÁC TÁC GIẢ NƯỚC NGOÀI

1.1.1 Những nghiên cứu về dân chủ

Một nghiên cứu rất công phu về dân chủ là Models of democracy (Các mô hình quản lý nhà nước hiện đại) [12] của David Held Models of democracy là một

cuốn sách đồ sộ, giới thiệu cách tiếp cận khá toàn diện về các mô hình dân chủ trên thế giới David Held đã thể hiện khả năng bao quát khá đầy đủ kiến thức về lịch sử của các mô hình tổ chức nhà nước theo triết lý dân chủ, chứa đựng tư tưởng chính trị của những triết gia nổi tiếng tự cổ chí kim, đồng thời cập nhật xu hướng phát triển của các mô hình quản trị nhà nước Toàn bộ tác phẩm toát lên một nội dung quan trọng là: Sẽ không có một hình mẫu dân chủ chung cho mọi quốc gia; và rằng, các dân tộc cần phải học hỏi từ những truyền thống tư duy chính trị khác nhau trong quá trình xây dựng nền dân chủ cho đất nước mình

“Một khuôn mặt lạ thường” hay một “Montesquies của thế kỷ XIX” là A d Tocqueville với cuốn Democracy in America (Nền dân trị Mỹ) [77] Tác giả viết ra

tác phẩm đồ sộ này như là một sự trầm tư về nền dân trị A.d.Tocqueville sớm nhận

ra những điểm cốt tử của nền dân trị, ông phơi bày tính bất định vốn là đặc thù của

lý tưởng dân chủ Nền dân trị không thể “tự xác tín” về chính mình, đó là điểm yếu

lớn nhất của nó A.d.Tocqueville tin rằng các định chế tốt nhất cho một quốc gia phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện xuất phát của mỗi nước Đồng thời ông cũng bàn

về các ảnh hưởng của tư duy, cảm xúc và hành động lên đời sống xã hội, rút ra từ

đó những gì tinh túy tác động đến các định chế chính trị

Tác giả John Dunn (giáo sư về Lý thuyết Chính trị tại Đại học Cambridge)

cùng 12 cộng sự với công trình Democracy: The Unfinished Journey, 508 Bc to Ad

1993, (Dân chủ, hành trình chưa hoàn thành từ năm 508 trước Công nguyên đến

1993) [137] Theo tác giả, hành trình dài đó của nền dân chủ từ sự xuất hiện của nó

ở Hy Lạp cổ đại đến sự phục sinh ở Đông Âu, và nhất là cách mà nó đã tồn tại và phát triển ở Athens

Tác giả Paul Cartledge (giáo sư Văn hoá Hy Lạp, Đại học Cambridge) lại có

một cách tiếp cận khác về dân chủ Trong cuốn Democracy - a life (Dân chủ - một

cuộc đời) [154], Paul Cartledge đã kể một câu chuyện dài về dân chủ, từ Hy Lạp cổ đại đến thế kỷ 21, bao gồm: Cách dân chủ đã được sinh ra và phát triển trong thế giới cổ đại - với nhiều hình thức khác nhau; Những thế kỷ dài mờ mịt của dân chủ -

từ Byzantium đến thời Phục hưng; Các lập luận chống lại dân chủ qua nhiều thế kỷ;

Sự tái sinh của nền dân chủ vào thế kỷ mười bảy của nước Anh, cách mạng Pháp,

và Hoa Kỳ; Cách dân chủ đã liên tục được tái tạo và tái tạo ra sao kể từ đó Đặc biệt

nó làm nổi bật bản chất rất tranh cãi của từ demokratia, và cho thấy là rất ít trong số

các nguồn cổ xưa trước đây đã sử dụng nó một cách rõ ràng

Tác giả David Beetham với các tác phẩm Democracy (Dân chủ) [104]; The State of Democracy: Democracy Assessments in Eight Nations Around the World

(Nhà nước Dân chủ: Đánh giá Dân chủ ở 8 quốc gia trên thế giới) [105];

Introducing Democracy: 80 Questions and Answers (Giới thiệu về dân chủ 80 câu hỏi và trả lời) [106] Cuốn Introducing Democracy: 80 Questions and Answers, tác giả viết chung với C Kevin Boyle đã được UNESCO ủy nhiệm và xuất bản trên

toàn thế giới bằng nhiều thứ tiếng Tác phẩm này làm rõ các nội dung như: Dân chủ

là gì? Quan hệ giữa dân chủ và quyền cá nhân? Nguyên tắc đa số có luôn luôn là dân chủ? Làm thế nào có thể duy trì được và cải thiện dân chủ? Cuốn sách này đề cập đến những vấn đề này và các câu hỏi khác về dân chủ, bao gồm sáu lĩnh vực rộng lớn như: Các khái niệm và nguyên tắc cơ bản; bầu cử tự do và công bằng; chính phủ cởi mở và có trách nhiệm; các quyền cá nhân và biện pháp phòng vệ của họ; xã hội dân chủ

Tác phẩm Capitalism, Socialism, and Democracy (Chủ nghĩa tư bản, Chủ

nghĩa xã hội và Dân chủ) của Joseph Schumpeter [139] Đây là một trong những cuốn sách nổi tiếng nhất, gây nhiều tranh cãi và là cuốn sách quan trọng về lý thuyết

xã hội, khoa học xã hội và kinh tế của Schumpeter

Amartya Sen - một tác giả từng đoạt giải Noben, trong tiểu luận “Democracy

as a Universal Value” (Dân chủ như một giá trị phổ quát) [91] Sen đã phân tích

định nghĩa về dân chủ, lợi ích của dân chủ, và nền tảng cho tuyên bố rằng nền dân chủ là một giá trị phổ quát Theo Sen, “Chúng ta không được coi trọng nền dân chủ với nguyên tắc đa số Từ chính phủ để kiểm tra nội dung của dân chủ là rất phức tạp, nó bao gồm bầu cử và tôn trọng kết quả bầu cử, nhưng nó cũng bao gồm bảo vệ tự do, tôn trọng pháp luật… Nếu các phe phái khác nhau đã không đưa ra một cơ hội đầy đủ để bày tỏ quan điểm của họ, hoặc tự do báo chí và các cử tri đã không nhận được quan điểm suy nghĩ khác nhau, cuộc bầu cử sẽ biến thành một mưu đồ lớn Dân chủ là một bộ các hệ thống nhu cầu, không chỉ là một số phương

pháp cơ học (như đa số quyết định)”.Từ đó, ông nêu 3 lợi ích chính của dân chủ:

Một là, sự tham gia chính trị và tham gia xã hội có giá trị tự nhiên cho hạnh phúc của con người Người dân không có khả năng tham gia vào đời sống chính trị của

xã hội sẽ là một tình huống bi thảm Hai là, nền dân chủ có một giá trị quan trọng trong việc kêu gọi chính phủ lắng nghe tiếng nói của người dân, bao gồm cả nhu cầu kinh tế Ba là, thực tiễn dân chủ có thể cung cấp cho người dân cơ hội học hỏi lẫn nhau và giúp cả xã hội hình thành các giá trị và tìm ra những vấn đề cần giải quyết trước

Sau khi xem xét các lập luận chống lại bản chất dân chủ của các giá trị Châu Á

và Hồi giáo, tác giả cho rằng không có một nền văn hoá dựa trên một tập hợp các niềm tin đồng nhất hoàn toàn, và kết luận rằng nền dân chủ có khả năng phát triển trong mọi nền văn hoá Trong luận cứ của ông về giá trị phổ quát của nền dân chủ, Amartya Sen bàn về mối quan hệ giữa dân chủ và phát triển kinh tế Ông cũng lưu ý rằng người ta thường cho các hệ thống phi dân chủ sẽ mang lại sự phát triển kinh tế tốt hơn các hệ thống dân chủ, nhưng Amartya Sen cho rằng giả thuyết đó là dựa

trên "thông tin rất chọn lọc và hạn chế" Amartya Sen lập luận rằng dấu hiệu của

một giá trị phổ quát không phải là nó có sự đồng ý của tất cả mọi người, mà là "mọi người ở bất cứ đâu có thể có lý do để coi nó là có giá trị"

John Dewey - triết gia dân chủ của nước Mỹ” trong tác phẩm Dân chủ và giáo dục [33] cho rằng: Giáo dục phải là một quá trình dân chủ sâu sắc Giáo dục chính

là bản thân cuộc sống, không thể có một thứ giáo dục chung cho tất cả mọi người Người thầy phải ý thức rõ và tôn trọng sự khác biệt giữa các học sinh Vì giáo dục chính là bản thân cuộc sống, nó phải là quá trình của người học chứ không phải của người dạy Giáo dục là quá trình mà người học là trung tâm Theo ông, cần nhìn nhận dân chủ theo cả ba phương diện: 1) dân chủ như là cơ chế bảo vệ lợi ích phổ biến; 2) Dân chủ như là tiến trình truy vấn, tranh luận của xã hội; và 3) Dân chủ như

là lối sống, tức biểu hiện của cá tính

Từ quan niệm rằng dân chủ không phải là một mô hình lý tưởng, cố định nào

đó, Dewey nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thảo luận, tham vấn, thuyết phục và tranh luận trong việc ra quyết định dân chủ Các quy trình này mở rộng và làm sâu sắc thêm nhận thức của công chúng về các vấn đề đang thảo luận và giúp thông báo cho “chuyên gia hành chính” về các nhu cầu xã hội Những tư tưởng này thể hiện

chủ yếu trong các nội dung về Công chúng và các vấn đề của nó, và Chủ nghĩa tự

do và hành động xã hội

Adam Przeworski với một số tác phẩm về dân chủ như: Democracy and the Rule of Law, (Dân chủ và Pháp luật) [89]; Democracy and the Limits of Self- Government (Dân chủ và các giới hạn của tự cai trị) [88]; Capitalism and Social Democracy (Chủ nghĩa tư bản và dân chủ xã hội) [87] Trong Capitalism and Social Democracy, Adam Przeworski đã có những lập luận đáng lưu ý như cho

rằng các nhà DCXH đã làm được và họ có thể có trong những hoàn cảnh lịch sử không phải do họ lựa chọn, rằng họ sẽ dẫn dắt xã hội của họ tới chủ nghĩa xã hội DCXH Thụy Điển cũng đã được tác giả đề cập trong cuốn sách này

Chế độ dân chủ, nhà nước và xã hội của N.M Voskresenskaia và N.B

Davletshina [53] Cuốn sách đã được viết như một thử nghiệm đầu tiên trong việc

soạn thảo sách giáo khoa về dân chủ Với khẳng định “Tự do có thể là bẩm sinh, nhưng thực hành dân chủ thì phải học mới biết”, cuốn sách này luận bàn những nội

dung hết sức cơ bản như: Thế nào là dân chủ; Xã hội và các giá trị dân chủ, quyền con người trong xã hội dân chủ, xã hội dân sự, các hình thức tổ chức chính quyền

và Nhà nước, văn hóa chính trị và văn hóa quyền lực v.v

Tác giả Robert Dahl với các tác phẩm: On Democracy (Bàn về dân chủ) [159], Democracy and its critics (Dân chủ và sự phê phán của nó) [158]

Max Weber với Nền đạo đức Tin lành và tinh thần chủ nghĩa tư bản [44] Đây

không phải là một công trình nghiên cứu xã hội học về tôn giáo theo đúng nghĩa của chuyên ngành này, vì đối tượng nghiên cứu của nó không phải là một vấn đề tôn giáo, mà là mối quan hệ giữa nền đạo đức Tin lành và “tinh thần” của CNTB Trong quyển sách này, Weber khảo sát quan niệm đạo đức và động cơ ứng xử của các cá nhân thuộc các giáo phái Tin lành, cũng như ý nghĩa mà họ gán cho hành động xã hội của mình, nhằm đi đến giả thuyết cho rằng nền đạo đức Tin lành có một mối liên hệ “tương hợp chọn lọc” với “tinh thần” của CNTB, và do vậy đã tạo ra một số động lực tinh thần cần thiết và thuận lợi cho sự phát triển của CNTB ở Châu Âu

Dân chủ - trong mối quan hệ với tự do, có một số tác phẩm đáng lưu ý như: John Locke với tác phẩm Second Treatise of Governmen (Khảo luận thứ hai

về chính quyền) [138] Trong tác phẩm này, ông đưa ra một loạt các nguyên tắc trở thành nền tảng trong quan hệ giữa cá nhân và chính quyền trong các nền DCTD ngày nay như: con người có các quyền tự nhiên, không phụ thuộc vào sự tồn tại của chính quyền; mục đích của chính quyền là bảo vệ các quyền tự nhiên; quyền lực của chính quyền là do nhân dân ủy nhiệm; để cho quyền lực chính quyền không tùy tiện thì nó cần phải phân chia và giới hạn; khi chính quyền hành xử tùy tiện hoặc chống lại nhân dân thì nhân dân có quyền nổi dậy chống lại chính quyền

Tác giả John Stuart Mill với Bàn về tự do [34] Bàn về tự do là tác phẩm ứng

dụng hệ thống đạo đức của Mill về thuyết công lợi cho xã hội và nhà nước Mill cố gắng thiết lập chuẩn mực cho mối quan hệ giữa nhà cầm quyền và quyền tự do Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của quyền lợi cá nhân, cái mà ông nghĩ là điều kiện tiên quyết để đạt được hạnh phúc cao hơn - đạo đức tối cao của thuyết công lợi Xa hơn thế, Mill phê phán những sai lầm của các nỗ lực trước đây nhằm bảo vệ quyền lợi cá nhân, những ý niệm dân chủ kết cục trong sự chuyên chế của số đông Toàn

bộ nội dung tác phẩm Bàn về Tự Do toát lên quan niệm chủ đạo của tác giả cho

rằng, tự do của mỗi người tìm thấy giới hạn của mình trong tự do của người khác; rằng, tự do xã hội là ranh giới giữa sự kiểm soát xã hội và sự độc lập của cá nhân

Sự tự do của con người được John Stuart Mill đề cập đến gồm: a) tự do tư tưởng, tự

do tôn giáo, tự do thảo luận; b) tự do về sở thích, tự do đặt kế hoạch cho cuộc sống theo sự xét đoán của mình; và c) tự do hội họp

Tác phẩm Chủ nghĩa tự do truyền thống, tác giả Ludwig von Mises [40] Các

nội dung chính được tiếp cận trong cuốn sách là: Chủ nghĩa tự do (CNTD), phúc lợi vật chất, chủ nghĩa duy lí, mục tiêu của CNTD, chủ nghĩa tự do và CNTB, cội nguồn của tâm lí bài CNTD Tác giả luận bàn đến những nội dung trọng yếu trong các chương như nền tảng của CNTD, chính sách kinh tế, đối ngoại, các chính đảng

và tương lai của CNTD

Nhìn chung, các tác phẩm trên đã cho thấy, Dân chủ là một vấn đề phức tạp,

đa nghĩa và đa chiều Có nhiều cách tiếp cận khác nhau về dân chủ: Từ nguồn gốc của dân chủ, các tính chất, khía cạnh của dân chủ như dân chủ trong mối quan hệ với nhà nước, dân chủ và bình đẳng, dân chủ và tự do…, đã được luận bàn bới nhiều tác giả Tuy nhiên, điều rất dễ nhận thấy ở đây là dù được tiếp cận ở góc độ nào thì dân chủ cũng trực tiếp được bàn luận trong mối quan hệ với sự tự do, bình đẳng của con người, gắn với khát vọng muôn đời của con người là Tự do

1.1.2 Những nghiên cứu về Dân chủ xã hội

Trước hết là những nghiên cứu đã được công bố rộng rãi của Friedrich Ebert

Stiftung (FES) như: History of Social Democracy (Lịch sử của DCXH) [119]; Basics on Social Democracy (Đại cương về DCXH) [118]; Social Democratic Politics and Values (Chính trị DCXH và các giá trị) [121]; Europe and Social Democracy (Châu Âu và DCXH) [120]; Welfare State and Social Democracy (Nhà

A New Social Democratic Century (2017) (Một thế kỷ mới của DCXH) [176]

Nhìn chung, các tác phẩm của giáo sư Thomas Meyer thể hiện thế giới quan và phương pháp luận của một nhà tư tưởng DCXH Do vậy, những tác phẩm này rất hữu ích cho nghiên cứu về mô hình này

Một số tác phẩm của Anthony Giddens như: The Third Way (Con đường thứ ba) [93]; The Third Way: The Renewal of Social Democracy (Con đường thứ Ba -

Sự phục hồi DCXH) [94]

The Transformation of European Social Democracy (Chuyển đổi Dân chủ Xã

hội Châu Âu) của Herbert Kitschelt [126] Cuốn sách này giải thích các chiến lược tương phản của các Đảng DCXH và vận mệnh của họ trong các nền dân chủ của Châu Âu trong những năm 1970 và 1980 Ngoài các phương pháp tiếp cận tập trung vào ảnh hưởng của cấu trúc giai cấp và các thể chế kinh tế chính trị, Herbert Kitschelt phân tích tình hình cạnh tranh của đảng trong lĩnh vực bầu cử, những hạn chế và cơ hội của tổ chức đảng, và các di sản ý thức hệ để giải thích các lựa chọn chiến lược của các Đảng DCXH và kết quả bầu cử của họ Tác giả cho rằng DCXH

có sức sống mãnh liệt, nhưng thành công của nó phụ thuộc vào khả năng biến đổi thông điệp chính trị và xây dựng liên minh bầu cử mới

Henning Meyer, một chuyên gia về DCXH, (Tổng biên tập của Social Europe, nhà nghiên cứu của Nhóm chính sách công tại Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị Luân Đôn (LSE) và là thành viên thỉnh giảng tại Trung tâm Nghiên cứu Kinh doanh của Đại học Cambridge) Henning Meyer đã có những công trình nghiên cứu

nổi tiếng về DCXH như: Henning Meyer, và Jonathan Rutherford: The Future of European Social Democracy: Building the Good Society (Tương lai của nền dân chủ xã hội Châu Âu: Xây dựng xã hội tốt) [125]; Henning Meyer, Karl-Heinz Spiegel: What’s next for European social democracy? (Điều gì tiếp theo cho nền dân chủ xã hội Châu Âu?) [124] Henning Meyer cũng là người khởi xướng diễn đàn The Good Society Debate, được tổ chức trên trang web của tạp chí Xã hội Châu

Âu phối hợp với Soundings, Friedrich-Ebert-Stiftung (FES) và Compass The Good Society Debate tập hợp một số lượng chưa từng có bài viết và tác giả, nhiều thảo

luận để tranh luận về tương lai của nền DCXH Châu Âu Năm lĩnh vực đặc biệt

quan trọng được tranh luận là: bất bình đẳng; tính bền vững; cải cách CNTB; vai trò của nhà nước; dân chủ và tổ chức đảng

Một số tác phẩm của các tác giả khác như: Hard Choices: Social Democracy

in the 21st Century (Lựa chọn khó khăn: Dân chủ xã hội trong thế kỷ 21) của Pierson, Christopher [156] Social Democracy: Global and National Perspectives,

(Dân chủ xã hội - Các quan điểm toàn cầu và quốc gia) của Luke Martell;

Christien Van Den Anker Palgrave [142]; The Crisis of Social Democracy in Europe (Sự khủng hoảng của dân chủ xã hội ở Châu Âu) của Michael Keating; David Mc Crone [144]; The Library and the Workshop: Social Democracy and Capitalism in the Knowledge Age (Thư viện và hội thảo: Dân chủ xã hội và chủ

nghĩa tư bản trong kỷ nguyên tri thức) của Jenny Andersson, Stanford University

Press [134] Social Democracy and the Challenge of European Union (Dân chủ xã hội và thách thức của liên minh Châu Âu) của Robert Ladrech [162]; Social Democracy and Welfare Capitalism: A Century of Income Security Politics (Dân

chủ xã hội và chủ nghĩa tư bản phúc lợi Một thế kỷ của chính sách an ninh thu

nhập) của Alexander Hicks [90] Bài viết The Promise of the Third Way: Globalization and Social Justice (Cam kết của Con đường thứ Ba - toàn cầu hóa

và công bằng xã hội) của Otto Newman and Richard de Zoysa [153] Busky,

Donald F với Democratic Socialism: A Global Survey (Dân chủ xã hội - một cuộc khảo sát) [100]; Sheri Berman với The Primacy of Politics: Social Democracy and the Making of Europe's Twentieth Century (Chủ quyền chính trị, dân chủ xã hội và

sự hình thành thế kỷ XX của Châu Âu) [165], v.v

Một cuốn được biết đến gần đây là "Những tranh luận mới của các học giả Nga về chủ nghĩa xã hội" [67] Cuốn sách là cuộc tìm kiếm - nghiên cứu lại chủ nghĩa Mác, hay như cách nói của các học giả Nga là cuộc “tái vũ trang về tư tưởng”

(Vasilij Coltashov) Không khó nhận ra rằng, lập trường tư tưởng của các học giả trong cuốn sách này thuộc về những người DCXH tả và trung tả Ở đây, khái niệm CNXH Mới đã được bàn luận khá nhiều Đến A Laroslavtxev thì quan niệm lý luận

về mô hình này đã rõ hơn với khẳng định của ông: “Là chủ nghĩa xã hội dân chủ

Đó là một xã hội với nền kinh tế nhiều thành phần, định hướng xã hội, với sự điều chỉnh của nhà nước đối với thị trường vì lợi ích của nhân dân và với sự kiểm tra của các tổ chức xã hội được trao sứ mệnh bảo đảm tính đạo đức của lợi nhuận, chủ nghĩa nhân đạo, và công bằng xã hội trước tính vị kỷ của cá nhân và nhóm”

Tác giả Lâm Đức Sơn, Đại học Khoa học Chính trị và Luật Trung Quốc, với bài báo 欧洲社会民主党在十字路口: 实际挑战和争议的问题, (Dân chủ xã hội Châu Âu ở ngã tư đường: Vấn đề thách thức thực tế và tranh cãi), đăng trên "Thế giới đương đại và chủ nghĩa xã hội”, số 3, 2016 [184], công trình này cũng là kết quả của Dự án khoa học xã hội quốc gia năm 2015 “Xu hướng tiến hóa và phát triển của nền dân chủ xã hội đương đại Châu Âu” Tác giả phân tích chuyên sâu bắt

đầu từ bối cảnh và xu hướng thảo luận về cuộc khủng hoảng của nền DCXH, giải thích khác nhau về nguyên nhân gốc rễ của cuộc khủng hoảng DCXH, tương lai của nền DCXH: hướng và lựa chọn con đường

chủ xã hội chủ nghĩa: Lịch sử, Lý thuyết và hiện trạng) của tác giả Từ Trọng Văn, nghiên cứu viên tại Học viện Khoa học xã hội Trung Quốc, đăng trên Chủ nghĩa

xã hội đặc sắc Trung Quốc [185] Theo tác giả, sự khác biệt giữa DCXH và

DCXH chủ nghĩa là đa diện, nhưng chúng chủ yếu được biểu hiện theo ba khía cạnh: sự khác biệt về thái độ và ý kiến về chủ nghĩa Mác, CNTB, CNXH

1.1.3 Những nghiên cứu về Bắc Âu, Dân chủ xã hội ở Bắc Âu

Tác giả nghiên cứu chuyên sâu về nhà nước phúc lợi là Esping-Andersen với

một số tác phẩm như: The Three Worlds of Welfare Capitalism (Ba thế giới của chủ nghĩa tư bản phúc lợi) [112] Tác phẩm Social class, social democracy and state policy: party policy and party decomposition in Denmark and Sweden (Tầng lớp xã

hội, dân chủ xã hội và chính sách của nhà nước: chính sách của đảng và sự tan rã

của đảng ở Đan Mạch và Thụy Điển) [111]; Politics against markets: the social democratic road to power (Chính trị chống lại thị trường: con đường dân chủ xã hội) [114] Welfare states in transition national adaptations in global economies

(Các quốc gia phúc lợi trong quá trình chuyển đổi quốc gia trong các nền kinh tế

toàn cầu) [113] Các mô hình theo Andersen có tên gọi là nhà nước phúc lợi tự do

(hay mô hình nhà nước phúc lợi kiểu Angloxason), nhà nước phúc lợi bảo thủ của nhà nước phúc lợi kiểu Châu Âu lục địa) và nhà nước phúc lợi dân chủ xã hội (hay

mô hình nhà nước phúc lợi kiểu Bắc Âu); Bài nghiên cứu đặc sắc về vấn đề đặc biệt

đăng trên tạp chí International Journal of Sociology (Tạp chí Quốc tế về Xã hội học): The Scandinavian Model: Welfare States and Welfare Research (Mô hình Scandinavia: Các quốc gia phúc lợi và nghiên cứu phúc lợi) [132]; The State of Social Welfare: The Twentieth Century in Cross-National (Nhà nước Phúc lợi Xã

hội: Thế kỷ hai mươi trong Đánh giá xuyên quốc gia) của John Dixon, Robert P

Scheurell [136]; The New Social Question: Rethinking the Welfare State (Câu hỏi

xã hội mới: Xem xét lại trạng thái phúc lợi), tác giả Pierre Rosanvallon [155], Nhà xuất bản Đại học Princeton

Immigration Policy and the Scandinavian Welfare State 1945-2010 (Chính

sách nhập cư và Nhà nước Phúc lợi vùng Scandinavia 1945-2010) của Brochmann, Grete, Hagelund, Anniken [99] Cuốn sách này khám phá sự phát triển lịch sử của chính sách nhập cư sau chiến tranh ở Na Uy, Thụy Điển và Đan Mạch từ quan điểm của nhà nước phúc lợi, xem xét các quốc gia phúc lợi với tham vọng cao, các chương trình phúc lợi bao trùm và hòa nhập, ý thức mạnh mẽ về chủ nghĩa bình

quân đối phó với áp lực nhập cư và phát triển đa dạng; Công trình nghiên cứu A 'civic turn' in Scandinavian family migration policies? Comparing Denmark, Norway and Sweden (Một bước ngoặt công dân trong chính sách di cư gia đình của

người Scandinavia? So sánh Đan Mạch, Na Uy và Thụy Điển) của Emily Cochran Bech, Karin Borevi, Per Mouritsen [110]

Ấn phẩm của Nordic centre for welfare and social issues (2013) (Trung tâm Bắc Âu về các vấn đề phúc lợi và xã hội) có tiêu đề Focus on The Nordic welfare model (Bàn về mô hình phúc lợi Bắc Âu) [146]

Tác giả Mary Hilson với tác phẩm The Nordic Model: Scandinavia since 1945 (Mô hình Bắc Âu Xờcăngđinavi từ 1945) [143]; David Arter với Democracy in Scandinavia:Consensual, Majoritarian Or Mixed? (Dân chủ ở Xờcăngđinavi Đồng

thuận, đa số hay hỗn hợp) [103]; Scandinavian Politics Today; (Chính trị

Scandinavia ngày nay); The Age of Social Democracy: Norway and Sweden in the Twentieth Century (Thời đại của dân chủ xã hội: Na Uy và Thụy Điển trong thế kỷ

XX) của Francis Sejersted [116]

Tác giả Nima Sanandaji với một công trình rất nổi tiếng và gây nhiều tranh cãi

là Scandinavian Unexceptionalism Culture, Markets, and the Failure of Third-Way Socialism (Chủ nghĩa phi biệt lệ của Scandinavia, Văn hóa, thị trường và sự thất bại của con đường thứ ba) được xuất bản năm 2015 bởi Think tank Anh: Institute

of Economic Affairs (Viện nghiên cứu Kinh tế Anh) [145] Trong cuốn sách, Sanandaji lập luận rằng chúng ta từ lâu đã ca ngợi các quốc gia vùng Scandinavia

về mức độ cung cấp phúc lợi cao và kết quả xã hội đáng ngưỡng mộ Mặc dù đúng

là các nước Scandinavia đã thành công, tác giả lại cho rằng trường hợp này thành công trước khi có nhà nước phúc lợi Theo Sanandaji, Scandinavians đã thành công bằng cách kết hợp một nền văn hoá với sự nhấn mạnh mạnh mẽ vào trách nhiệm cá nhân với tự do kinh tế Nếu người Scandinavi thành công về mặt kinh tế, đó là vì nền văn hoá của họ nhiều hơn là do các thể chế của họ, do vậy những thành công của Scandinavia không do việc thiết lập nền DCXH vào cuối thế kỷ 20; nghĩa là thành công của các quốc gia vùng Scandinavia không phải là kết quả của sự gia tăng khu vực công, mà là các nguyên tắc thị trường tự do và đạo đức làm việc có trước các quốc gia phúc lợi Trong số những yếu tố hấp dẫn nhất và mang tính thông tin của cuốn sách này là sự so sánh của Sanandaji giữa người Scandinavia ở Scandinavia và những người di dân đến Hoa Kỳ Những phát hiện này đã tạo ra một vấn đề lớn trong các cuộc tranh cãi Sanandaji ghi nhận trong một bản tóm tắt những phát hiện của mình khi so sánh với 12 triệu người Mỹ gốc Scandinavia với Scandinavi tại Scandinavia: "Thu nhập trung bình của những người con Scandinavia (ở Hoa Kỳ) cao hơn 20% so với thu nhập trung bình của Mỹ." Nghiên cứu xuất sắc của Sanandaji đi đến kết luận tổng quát của ông rằng các quốc gia phúc lợi ở Scandinavia đã cản trở sự thịnh vượng, tăng trưởng kinh tế và nhanh chóng góp phần làm xấu đi các nền văn hoá và các chuẩn mực xã hội mà lẽ ra làm cho các quốc gia phúc lợi có thể đi lên Ông cho biết: "Nhiều phân tích của các

nước Scandinavia kết hợp với mối quan hệ nhân quả "Rõ ràng là nhiều đặc điểm mong muốn của các xã hội vùng Scandinavia như bất bình đẳng về thu nhập thấp, mức nghèo đói thấp và mức tăng trưởng kinh tế cao, có trước sự phát triển của nhà nước phúc lợi Rõ ràng là mức độ tin tưởng cao cũng có trước thời đại của chi tiêu cao của chính phủ và thuế Tất cả các chỉ số này bắt đầu xấu đi sau khi các quốc gia Scandinavian mở rộng phúc lợi và tăng thuế

Cuốn Viking Economics How the Scandinavians Got it Right-and How We Can, Too (Kinh tế Viking Người Scandinavi đã đúng như thế nào và làm sao chúng

ta cũng có thể) của George Lakey [122], kể về câu chuyện sự thay đổi kinh tế và

các nền móng mà nó được xây dựng, giải thích làm thế nào các nước Bắc Âu đạt

được xã hội bình đẳng và mức sống cao, Kinh tế Viking không chỉ là mấu chốt cho

chính sách kinh tế của Bắc Âu, mà còn là một phần giới thiệu về nhiều thực tiễn hữu ích và các chính sách xã hội Viking Economics, ghi lại lịch sử của các phong trào xã hội đã tạo ra mô hình Bắc Âu hiện đại

Các công trình khác như bài viết của Haroder Svanse, “Chủ nghĩa dân chủ xã hội Thụy Điển và con đường thứ ba” [123]; Tạp chí The Economist với loạt bài Special report the Nordic countries (Báo cáo đặc biệt về các nước Bắc Âu) [179],

các bài viết này mô tả các nước Scandinavia như “các nước kiên cường theo tự do mậu dịch nhưng chống lại sự cám dỗ của việc can thiệp vào thị trường ngay cả để bảo vệ các công ty mang tính biểu tượng”; Tommy Koh, Học giả nổi tiếng Xingapo

với nghiên cứu “What Singapore can learn from Europe” [178], so sánh Xingapo

với Bốn quốc gia Bắc Âu, ông cho rằng Bốn quốc gia Bắc Âu làm tốt hơn trong việc duy trì tỷ lệ sinh, tăng trưởng toàn diện, khả năng sinh cao hơn, bảo tồn tốt thiên nhiên, di sản, văn hóa, nghệ thuật và phát triển bền vững hơn

Bài viết của Thượng nghị sĩ Bernie Sanders gây nhiều tranh luận như What Can We Learn From Denmark? (Chúng ta có thể học được gì từ Đan Mạch) [98] Bài nghiên cứu Social democracy in Northern Europe Its relevance for Australia

(Dân chủ xã hội ở Bắc Âu Sự tham khảo cho Australia) của Tiến sĩ Andrew Scott, đại học Hoàng gia Melbourn [92] Tác giả đã đề cao mô hình chính sách kết hợp

phát triển kinh tế với công bằng xã hội tại Scandinavia Bắc Âu Ông đặc biệt nêu lên những thành công của Thụy Điển trong công việc phát triển thị trường lao động

và coi đó là con đường để Australia cũng như các quốc gia dân chủ đi theo

Chương trình hội nghị năm 2014: The Nordic Economic Model: Successes, Challenges and the Future (Mô hình Kinh tế Bắc Âu: Thành công, thách thức và

tương lai), diễn ra tại Ngân hàng Dự trữ Liên bang Philadelphia [115] Hội nghị này nhằm giải thích cho câu hỏi: Các cuộc điều tra hàng năm cho thấy các quốc gia Bắc

Âu - Na Uy, Đan Mạch, Thụy Điển và Phần Lan - nằm trong số những quốc gia có khả năng sinh sống, thịnh vượng và bình đẳng giới nhất thế giới Có một số bí mật

mà các nước này có thể có thể được nhân rộng ở nơi khác không?

Hội thảo năm 2017, do Văn phòng Rosa-Luxemburg-Stiftung Brussels và

Fundación por la Europa de los Ciudadanos (FEC) tổ chức, với tựa đề European Social Democracy: Opponents or Potential Partners? (Dân chủ xã hội Châu Âu:

Đối thủ hay Đối tác tiềm ẩn?) [164], diễn ra tại Madrid Hội thảo nhằm cho thấy hiện trạng của DCXH Châu Âu thông qua phân tích cụ thể các Đảng DCXH Châu

Âu ở Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Pháp, Đức, Hà Lan, Áo và Bỉ Sự kiện này diễn ra sau hội thảo tổ chức tại Helsinki nơi được khảo sát các bên Ý, Thụy Điển, Trung Đông Âu, Hy Lạp và Vương quốc Anh

Hội nghị quốc tế có tên Global Challenges - Nordic Experiences (Thách thức

Toàn cầu - Kinh nghiệm của Bắc Âu) tại Đại học Oslo từ 20-2 tháng 3 năm 2017 [179] Hội nghị này được tổ chức bởi UiO: Nordic, một sáng kiến chiến lược của Đại học Oslo Trên cơ sở lập luận: Hiện tại có rất nhiều quan tâm đến "Mô hình Bắc Âu" trong cộng đồng quốc tế cũng như ở các quốc gia Bắc Âu Đối với nhiều người, "Mô hình Bắc Âu" thể hiện công thức thành công khi tăng trưởng kinh tế, phúc lợi xã hội, lực lượng lao động có tay nghề cao và chất lượng cuộc sống cao Tuy nhiên, có những lý do chính đáng để đặt câu hỏi về một số giả định chủ yếu về các nước Bắc Âu và kinh nghiệm của họ Mặc dù "Mô hình Bắc Âu" thường được trình bày như một công thức để thành công, nó đề cập đến sự đa dạng của những kinh nghiệm và sự khác biệt, nhưng cũng bị chỉ trích vì những "mặt tối" và không thật đặc biệt như nó thường được biết Từ đó UiO: Nordic dự định cung cấp kiến

thức mới về các nước và mô hình Bắc Âu, bao gồm điều kiện tiên quyết về lịch sử, thách thức, nghịch lí và cơ hội cho tương lai của mô hình này

Một ấn bản nghiên cứu quy mô về mô hình Bắc Âu có tựa đề The Nordic model Embracing globalization and sharing risks,(Mô hình Bắc Âu về ứng xử với toàn cầu hoá và chia sẻ rủi ro) năm 2007 của Viện Nghiên cứu kinh tế Phần Lan

[173] Báo cáo này cung cấp một phân tích sâu về mô hình Bắc Âu, giải thích các đặc điểm chính và đánh giá hiệu quả hoạt động của nó cũng như đưa ra những thách thức Báo cáo cũng phác thảo các yếu tố chính của chính sách mà cải cách mô hình Bắc Âu nên tập trung vào Báo cáo khẳng định: So sánh một cách tổng thể với các nước khác, các nước Bắc Âu tốt hơn khi kết hợp hiệu quả kinh tế và tăng trưởng với thị trường lao động nhân bản, phân phối thu nhập công bằng và cố kết xã hội Mô hình này tạo ra nguồn cảm hứng cho nhiều người tìm kiếm một hệ thống kinh tế -

xã hội tốt hơn Ở chiều ngược lại, điều làm cho nhiều người ngạc nhiên là tại sao các nước Bắc Âu có thể trở nên thịnh vượng và tăng trưởng tốt với các khuyến khích kinh tế được xem là yếu đi cùng với thuế suất rất cao, một hệ thống an sinh xã

hội hào phóng và chế độ phân phối bình quân

Bài phân tích The Long History of Lutheranism in Scandinavia From State Religion to the People’s Church, (Lịch sử lâu dài của chủ nghĩa Luther ở

Scandinavia Từ tôn giáo nhà nước đến nhà thờ của nhân dân), đăng trên tạp chí của University Lutheran [180] Robert H Nelson, giáo sư kinh tế tại Đại học

Maryland, với Lutheranism and the Nordic Spirit of Social Democracy (Chủ nghĩa Luther và tinh thần dân chủ xã hội Bắc Âu) [161] Robert H Nelson cung

cấp các cách tiếp cận thú vị và mới lạ đối với các mối liên hệ giữa tôn giáo, bản sắc dân tộc, nhà thờ và nhà nước, cũng như mối quan hệ giữa xã hội dân sự và chính phủ các nước Bắc Âu.Trong cuốn sách của mình, Nelson mô tả nền DCXH

Bắc Âu như là một hình thức tôn giáo hiện đại, một "chủ nghĩa Luther thế tục"

Ông khảo sát vai trò lớn của đạo đức Luther trong việc phát triển nhà nước phúc lợi Bắc Âu và hệ thống chính trị và kinh tế - xã hội Bắc Âu trong những năm vàng son từ những năm 1930 đến những năm 1980 Các giá trị tôn giáo và văn hoá

Lutheran đã hình thành nên các xã hội Bắc Âu trong nhiều thế kỷ Thay vì khuyến khích CNTB như ở Calvinist Châu Âu, Lutheranism đã thúc đẩy phát triển một quốc gia phúc lợi xã hội ở thế giới Bắc Âu

Ấn bản Is the Nordic region best in the world? (2017) (Vùng Bắc Âu có tốt nhất trên thế giới không?), xuất bản bởi Hội đồng Bộ trưởng Bắc Âu [147] Đây là báo cáo thứ hai sau bản đầu tiên là "Trust - the Nordic Gold", (Lòng tin - vàng của Bắc Âu) được xuất bản vào mùa xuân năm 2017 [148]

Các tác giả Woflgang Merkel, Christoph Egle, Alexader Petring -

Christian Henkes với Các Đảng Dân chủ xã hội Châu Âu, cải cách và thách thức [85] Cuốn sách là một công trình khoa học lý luận gồm 11 phần, đưa ra

các nghiên cứu so sánh toàn diện các quan điểm chính trị và chính sách của các Đảng DCXH khác nhau trước những thách thức của toàn cầu hóa như Công đảng Anh, Đảng xã hội Pháp, Đảng DCXH Đức, Đảng DCXH Hà Lan, Đan Mạch, Thụy Điển

瑞典社会主义调查 (Khảo sát Chủ nghĩa xã hội kiểu Thụy Điển) của giáo sư Ngô Giang [182], nguyên Viện trưởng Học viện CNXH Trung ương, thuộc Trung ương Đảng Cộng sản Trung quốc (năm 2002), trên cơ sở tác giả báo cáo này là Dương Khải Tiên, được đăng trên Tạp chí Chủ nghĩa Mác và Hiện thực số 3.2002 Thu hoạch tổng quát của tác giả là: “Đối với CNXH kiểu Thụy Điển, nhiều năm qua, chúng ta chẳng những luôn luôn cho là đối lập với quan điểm chính thống, giữ thái độ phê phán nghiêm khắc, mà thậm chí cho tới ngày nay, trong suy nghĩ của mọi người nói chung vẫn khẳng định thì ít mà phủ định thì nhiều Thực ra, như vậy là không công bằng Nếu phân tích một cách thực sự cầu thị, ta sẽ không khó phát hiện thấy: ngoài những vấn đề chính trị còn tranh cãi, tạm thời chưa thể đưa ra một kết luận đa số chúng ta có thể đồng ý, thì thành tích của Thụy Điển về kinh tế là rất lớn, xét về những gì mà CNXH của Mác yêu cầu phải có, dù là về mặt thúc đẩy sản xuất phát triển, nâng cao đời sống của nhân dân, hoặc là về mặt thực hiện công bằng xã hội, phân phối công bằng, bảo đảm quyền lợi nên có của giai cấp công nhân và nhân dân lao động”

“六个为什么”, ("Sáu" tại sao) [183], một tài liệu được xuất bản rộng rãi ở Trung Quốc với mục đích trang bị cho toàn Đảng, giáo dục nhân dân về hệ thống lý thuyết của CNXH đặc sắc Trung Quốc, xây dựng hệ thống giá trị cốt lõi của CNXH "Sáu tại sao" do Cục lý thuyết, Cục tuyên truyền Trung ương chuẩn bị câu trả lời cho một số vấn đề quan trọng", được đăng trên tờ Nhân dân nhật báo “Sáu

Tại sao" (9/4/2010) ở Số thứ hai, có Chuyên đề Tại sao Trung Quốc không theo chủ nghĩa xã hội dân chủ? Chuyên đề cũng phân tích kỹ các nước Bắc Âu không "phát

triển thành" CNXH và vẫn thuộc về phạm trù CNTB… Bên cạnh đó, báo cáo khẳng định, chế độ Bắc Âu phát triển là do lịch sử Bắc Âu ít có chiến tranh tàn phá, nằm ở ngoại vi của Châu Âu, diện tích nhỏ, tài nguyên tương đối phong phú và chủ nghĩa dân túy lây lan rộng rãi.Vị trí địa lý đặc biệt, truyền thống xã hội và lịch sử, văn hóa

cụ thể đã giúp các quốc gia Bắc Âu bắt tay vào xây dựng một mô hình phát triển và con đường với đặc điểm riêng của họ, không thể nhân rộng ở các nước khác Lịch

sử và điều kiện quốc gia của Trung Quốc xác định rằng không thể đi theo con đường Bắc Âu

Nhìn chung, DCXH trong các công trình trên đây đều đã được tiếp cận ở nhiều khía cạnh trên những lập trường chính trị khác nhau Dù ở góc độ nào, lịch sử

và những nội dung cơ bản của DCXH đều đã được các tác giả trình bày dưới nhiều hình thức Lịch sử hình thành và phát triển của DCXH trải qua nhiều giai đoạn với những nội dung, chính sách khác nhau

1.2 NGHIÊN CỨU VỀ DÂN CHỦ, DÂN CHỦ XÃ HỘI, BẮC ÂU CỦA CÁC TÁC GIẢ VIỆT NAM

1.2.1 Những nghiên cứu về dân chủ

Công trình nghiên cứu Các mô hình dân chủ trên thế giới, thuộc Đề tài

KX.10 của tác giả Ngô Huy Đức [19] Trước hết, tác giả phân tích về thuật ngữ dân chủ và mối quan hệ với tự do Tác giả cho rằng khái niệm “dân chủ” và “tự do” như vậy liên quan mật thiết vì đều xuất phát từ cùng một câu hỏi: “tôi/chúng ta có được/phải làm tất cả những điều tôi yêu/ghét” Tuy nhiên, vấn đề đã phức tạp hơn ta tưởng vì lợi ích và “tự do cá nhân” không phải khi nào cũng rõ, hiển nhiên và trùng

hợp và do vậy, có thể dùng 2 tiêu chí phân loại các mô hình dân chủ, đó là: đại diện đúng lợi ích của nhân dân (tức tập thể các cá nhân) và đại diện lợi ích đúng của nhân dân

Cuốn sách “Dân chủ, độc tài và phát triển”của tác giả Hồ Sỹ Quý [61]

Chương đầu tác giả phân tích những vấn đề cấp thiết về lý luận Chương II của cuốn sách đề cập đến các chế độ dân chủ và độc tài trên thế giới cùng với những vấn đề về phương diện phát triển Những tư liệu vô cùng phong phú, vừa chi tiết, cụ thể vừa chắt lọc, điển hình của các chế độ xã hội ở Venezuela, Brasil, Peru, Chile, Nicaragua, Thái Lan, Philippine, Xinhgapo, Đài Loan, Hàn Quốc và ở Liên Xô thời Stalin Chương III của cuốn sách bàn về một số vấn đề thực tiễn - về cái giá phải trả của tình trạng mất dân chủ; về dân chủ hóa theo phương thức từ trên xuống; về trình

độ tiếp nhận dân chủ của xã hội; về vấn đề độc tài sáng suốt Cuốn “Các đoàn thể nhân dân với việc bảo đảm dân chủ ở cơ sở hiện nay” của Phan Xuân Sơn [65] Cuốn “Một số vấn đề lý luận, thực tiễn về dân chủ trực tiếp, dân chủ cơ sở trên thế giới và ở Việt Nam” của Đào Trí Úc, Trịnh Đức Thảo và Vũ Công Giao [72] Cuốn

sách này trình bày một loạt vấn đề về lý luận, thực tiễn và các mô hình tổ chức thực hiện dân chủ trực tiếp, dân chủ cơ sở trên thế giới và Việt Nam Đề xuất những quan điểm, giải pháp hoàn thiện khuôn khổ pháp luật và các cơ chế bảo đảm dân

chủ trực tiếp và dân chủ cơ sở ở nước ta trong thời gian tới Cuốn “Dân chủ ở cơ sở qua kinh nghiệm của Thụy Điển và Trung Quốc” của Vũ Văn Hiền [23] Với độ

dày gần 300 trang, tác giả đã phân tích khá rộng những nội dung về dân chủ ở cơ sở của cả hai quốc gia, trong đó kinh nghiệm của Trung Quốc được trình bày cụ thể

hơn cả Cuốn “Dân chủ và dân chủ ở cơ sở nông thôn trong tiến trình đổi mới” của

Hoàng Chí Bảo [5] Trong cuốn sách này, tác giả đã luận giải về tầm quan trọng của dân chủ và dân chủ ở cơ sở, đặc biệt là dân chủ cơ sở ở nông thôn nước ta hiện nay; những hạn chế, yếu kém trong quá trình thực hiện dân chủ ở cơ sở thời gian qua và

những giải pháp khắc phục Cuốn “Về một số xu hướng chính trị chủ yếu trên thế giới hiện nay” của Lê Minh Quân [59] Sách gồm 9 chương, tập trung phản ánh

khái quát, có hệ thống nguồn gốc, đặc điểm và bản chất của một số xu hướng chính

trị chủ yếu trên thế giới từ đầu những năm 90 của thế kỷ XX đến nay Ở Chương 4: Dân chủ hoá xã hội ở các nước hiện nay: tác giả đã trình bày về sự hình thành những giá trị dân chủ mới trong điều kiện của nền kinh tế tri thức hiện nay; quá trình dân chủ hóa ở các nước hiện nay và một xu hướng chính trị hiện đại ở các

nước đó là xây dựng nhà nước pháp quyền và xã hội công dân Cuốn “Dân chủ và tập trung dân chủ - lý luận và thực tiễn” của Nguyễn Tiến Phồn [56] Tác giả đã

phân tích rõ những thành tựu và hạn chế, thậm chí là những sai lầm trong nhận thức

và thực hiện công cuộc xây dựng nền dân chủ XHCN ở các nước XHCN nói chung

và ở Việt Nam nói riêng

1.2.2 Những nghiên cứu về Dân chủ xã hội

Có thể điểm một số công trình tiêu biểu như: Tác giả Trần Nhâm với cuốn

Về trào lưu xã hội dân chủ hiện đại [52]; Các tác giả Hoàng Chí Bảo, Nguyễn Thanh Tuấn, Nguyễn Lam Sơn: Chủ nghĩa xã hội dân chủ Huyền thoại và bi kịch [4]; Tác giả Trịnh Thị Xuyến, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Châu Âu số 3.2015, Những thách thức đối với đảng chính trị ở một số nước Châu Âu trong bối cảnh toàn cầu hóa [86]; Các tác giả Tống Đức Thảo, Bùi Việt Hương với cuốn sách Trào lưu xã hội dân chủ ở một số nước phương Tây hiện nay [71]

Cuốn sách gồm 3 chương, đề cập đến nguồn gốc, nội dung, bản chất, các giai đoạn phát triển của trào lưu xã hội dân chủ ở các nước phương Tây; các trào lưu

xã hội dân chủ ở các nước phương Tây trước bối cảnh của thời đại; Cuốn Đảng Dân chủ xã hội Đức Lịch sử, lý luận và kinh nghiệm thực tiễn, các tác giả

Nguyễn Văn Sáu, Cao Đức Thái chủ biên [64]; Các tác giả cuốn sách đã phân tích từ các vấn đề chung của chủ nghĩa xã hội dân chủ (CNXHDC), sau đó đi đến phân tích về Đảng DCXH Đức Một số công trình khác như đề tài khoa học

cấp nhà nước “Về giai cấp công nhân hiện đại, phong trào cộng sản và công nhân, trào lưu xã hội dân chủ trong CNTB hiện đại” thuộc chương trình nghiên

cứu khoa học xã hội cấp nhà nước “Những vấn đề về CNTB hiện đại”; Bài viết

“Trào lưu xã hội dân chủ hiện nay và ảnh hưởng của nó đối với chủ nghĩa xã hội

hiện thực” của tác giả Thái Văn Long [39]; Tác giả Hoàng Văn Nghĩa với bài viết Chủ nghĩa xã hội dân chủ, trào lưu và hiện thực [50]

Nhìn chung, các công trình này đều đã nêu được những vấn đề cơ bản về lý luận như nguồn gốc, các giai đoạn phát triển của CNXHDC; những vấn đề đặt ra hiện nay cũng như những ảnh hưởng của nó trong nền chính trị đương đại; đồng thời đặt ra vấn đề cần có những nhìn nhận đúng đắn, khách quan về CNXHDC [50]

1.2.3 Những nghiên cứu về Bắc Âu

Cuốn sách “Mô hình phát triển Bắc Âu” [80] và “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về xã hội dân sự ở liên minh Châu Âu” [79] của tác giả Đinh Công Tuấn Cuốn sách “Mô hình phát triển xã hội của một số nước phát triển Châu Âu - Kinh nghiệm và ý nghĩa đối với Việt Nam” do Nguyễn Quang Thuấn, Bùi Ngọc Quang

[75] Những nghiên cứu này nghiên cứu tổng thể về con đường và chính sách của Bắc Âu, tuy nhiên không đi sâu vào các thể chế chính trị và sự vận hành của mô hình dân chủ

Nhóm tác giả Thái Vĩnh Thắng, Nguyễn Đăng Dung, Nguyễn Chu Dương có

tựa đề Thể chế chính trị các nước Châu Âu [70] Nghiên cứu này mô tả sự phân bổ quyền lực và chi tiết hóa thể chế chính trị của từng quốc gia Châu Âu; Bài viết

“Kinh tế thị trường xã hội: Lý thuyết và mô hình của một số nước, So sánh với Mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Việt Nam” được PGS.TS

Hà Văn Hội trình bày tại Hội thảo quốc gia: Các lý thuyết Kinh tế chính trong bối cảnh phát triển mới của thế giới và những vấn đề rút ra đối với Việt Nam [26] Từ việc phân tích những quan điểm lý luận và thực tiễn của việc thực hiện mô hình KTTT xã hội ở một số nước trên thế giới (Đức và Thụy Điển), tác giả đã cho thấy, KTTT xã hội tỏ ra có ưu thế hơn nền kinh tế của trào lưu tân tự do hiện đại (như các nước Anh, Mỹ , đang theo đuổi) ở chỗ khó khăn ít hơn, vượt qua khó khăn tốt hơn, nhanh chóng hơn, phát triển theo chiều sâu để bắt kịp yêu cầu hiện đại, do

đó sức mạnh kinh tế tiếp tục lớn hơn Qua đó tác giả so sánh với thực tế quá trình cải cách, đổi mới của Việt Nam để rút ra những thuận lợi và khó khăn khi theo đuổi Mô hình XHCN

1.3 NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

1.3.1 Những nội dung đã được các tác giả nghiên cứu

Thứ nhất, về vấn đề dân chủ: Đã có sự đa diện, đa chiều trong cách tiếp cận

nghiên cứu về dân chủ từ một lịch sử rất dài của nó cho đến nay Hầu hết các nghiên cứu đều đã chỉ ra khái niệm, các tính chất, các hình thức, ưu và khuyết điểm của dân chủ, các nền dân chủ trong lịch sử, cũng như phân tích, phân loại các mô hình dân chủ trên thế giới

Thứ hai, về dân chủ xã hội: DCXH đã được tiếp cận nghiên cứu trên nhiều lập

trường chính trị khác nhau Trên một số khía cạnh của DCXH, đặc biệt là giai đoạn

2008 trở về trước, các nghiên cứu đã chỉ ra được lịch sử hình thành của DCXH, các giá trị cơ bản của nó cũng như quá trình bổ sung các giá trị; sự phát triển ở từng giai đoạn của DCXH

Thứ ba, về vấn đề mô hình Bắc Âu: Là một mô hình tiêu biểu trên nhiều lĩnh

vực, mô hình Bắc Âu đã được nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới đề cập đến Các nghiên cứu đó đã chỉ ra được sự hình thành, những ưu và nhược điểm, những thuận lợi và khó khăn của mô hình này Các nghiên cứu cũng đã chỉ ra được những bình diện cụ thể của mô hình Bắc Âu như về nhà nước phúc lợi, chính sách kinh tế

xã hội, về bình đẳng giới, v.v

1.3.2 Những nội dung cần tiếp tục nghiên cứu

- Nghiên cứu về DCXH tuy đã có một vài công trình (của các tác giả trong nước hay các công trình dịch), tuy nhiên đó là những nghiên cứu ở giai đoạn trước DCXH không phải mô hình tĩnh, lý thuyết của nó luôn có sự bổ sung, điều chỉnh, nhất là ở giai đoạn hiện nay Hiện các Đảng DCXH đang gặp những khó khăn được xem là chưa từng có và DCXH vẫn tiếp tục điều chỉnh để có thể tồn tại Vì vậy nghiên cứu về lý thuyết, rất cần có những công trình mới mẻ hơn về DCXH, nhất là giai đoạn 10 năm (từ 2008 đến nay) Đây là giai đoạn DCXH đang định vị lại các mục tiêu và giá trị của mình, tái cấu trúc trên nhiều phương diện để ứng phó với những đổi thay trong một thế giới đang có nhiều thay đổi

- Ở Việt Nam, tuy đã có một vài công trình nghiên cứu về Bắc Âu nhưng những nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở việc phân tích về kinh tế xã hội Bắc Âu nói chung Dưới lăng kính của Chính trị học, chưa có tác giả nào nghiên cứu về DCXH ở các nước Bắc Âu, nhất là về các giá trị dân chủ và một số biến đổi của mô hình này Bắc Âu là mô hình khá đặc biệt, mang tính hình mẫu cho nhiều quốc gia trên thế giới hiện nay nghiên cứu Bắc Âu có những giá trị (điều đáng quý, đáng học hỏi) của mô hình này rất cần được nghiên cứu để từ đó rút ra một số gợi mở cho Việt Nam trong quá trình hội nhập và phát triển Xuất phát từ những vấn đề lý luận

và thực tiễn của mô hình này, chúng ta có thể nghiên cứu, tham khảo những kinh nghiệm trên nhiều lĩnh vực của Bắc Âu, phù hợp với đặc điểm thể chế, văn hóa, lịch

sử và con người Việt Nam

Chương 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ DÂN CHỦ XÃ HỘI,

MÔ HÌNH DÂN CHỦ XÃ HỘI Ở BẮC ÂU

2.1 DÂN CHỦ VÀ NHỮNG NAN GIẢI CỦA NÓ

Trong đời sống hàng ngày, "dân chủ" hầu như luôn được dùng với nghĩa tích cực, tuy nhiên về mặt học thuật cần thấy rõ sự đa nghĩa cũng như cả các nan giải mang tính tiêu cực của nó

2.1.1 Dân chủ là quá trình ra quyết định

Có thể hiểu dân chủ như một khái niệm hết sức tương đối có tính chất lịch sử

và gắn liền với truyền thống văn hoá, không thể có một công thức chung đồng nhất Tùy thuộc vào cách tiếp cận và mục đích tiếp cận, kể cả tiếp cận từ văn hóa (như sự

khác biệt giữa văn hóa Phương Đông và phương Tây) Lý Quang Diệu từng nói, "ý tưởng phương Tây và phương Đông về xã hội và chính phủ về cơ bản khác nhau '' [91, tr.8] Quan niệm về dân chủ cũng vậy Lý thuyết dân chủ bao gồm rất nhiều

quan điểm và tranh cãi Sự phát triển của dân chủ không nên được xem như là một khái niệm thuần túy theo một quy ước cứng nhắc hoặc là một khái niệm “tĩnh”, mà

là một "quá trình hình thành ý nghĩa" liên tục Dân chủ có thể là một hiện thực kinh

tế, có thể là một hiện thực xã hội; Dân chủ có thể là các tư tưởng, có thể là các thủ tục hoặc quy trình; dân chủ có thể là các hệ thống chính trị, có thể là “hình thức quản lí” Dân chủ cũng có thể là một cách sống mà cách sống đó dựa trên sự tôn trọng từng cá nhân Dân chủ cũng có thể là quyền bình đẳng của mỗi người trong

nỗ lực định hình xã hội theo cách mà nhiều người nhất đạt được nhiều hạnh phúc nhất có thể Dân chủ có thể là một tư tưởng chính trị, nơi mà các giá trị cơ bản của

nó là tự do, bình đẳng và chấp nhận lẫn nhau Dân chủ cũng có thể là quyền được sống như con người mong ước, với sự tôn trọng quyền của người khác Dân chủ có thể là trao đổi và đối thoại được thực hiện một cách tự do nhất có thể giữa các thành viên trong xã hội Dân chủ cũng có thể là một hình thức cai trị đảm bảo cho tất cả

sự bình đẳng lớn nhất và tự do nhất cho mọi người

Dân chủ (Demos kratos) theo nghĩa gốc đề cập đến quy tắc hoặc quyền lực của người dân Theo nguyên nghĩa của từ này thì dân chủ có nghĩa là mọi quyền lực

đều thuộc về nhân dân Dân chủ về cơ bản, tất cả người dân đều quyết định, là ý chí chung Ngay từ thời cổ đại Hy La, vấn đề dân chủ đã được đặt ra, và vấn đề dân là ai? Ai quyết định? Quyết định như thế nào? , cũng đã được bàn tới Có thể nói, dân chủ là khái niệm phát sinh khi con người sống thành xã hội, do hành động của cá nhân này có ảnh hưởng tích cực hay tiêu cực đến phúc lợi của các cá nhân khác, từ

đó vấn đề cơ bản của “dân chủ” chính là những nan giải đối với tự do của các cá nhân, (khi họ không thể tự do như trước khi sống thành xã hội, tức tự do của mỗi người có sự ảnh hưởng đến tự do và hạnh phúc của người khác) Con người vốn

không thể sống riêng rẽ, biệt lập mà “Con người là một sinh vật mang tính chính trị” (Aristotle) Aristotle cho rằng, con người với tư cách sinh vật xã hội, luôn biết

chọn cho mình cách sống và lối ứng xử phù hợp với lý trí Năng lực lựa chọn tự do không có nghĩa là vượt quá khuôn khổ của các quy tắc, các chuẩn mực truyền thống, là sự khẳng định cái Tôi một cách vô nguyên tắc Nó phải dựa trên sự nhận thức về vị trí của cái Tôi giữa những cái Khác

Nhìn chung, sự khác biệt trong tiếp cận dân chủ có thể thấy rõ ngay từ sự khác biệt trong quan niệm về bản chất con người giữa các tư tưởng cánh tả và cánh hữu,

từ đó dẫn đến các triết lý, lý thuyết, thủ tục và quy trình xây dựng dân chủ là khác nhau Dân chủ cũng là sự thể chế hóa tự do Tự do và dân chủ thường được dùng thay thế cho nhau dù hai khái niệm này không đồng nghĩa Dân chủ là một tập hợp các ý tưởng và nguyên tắc về tự do, nhưng nó cũng bao gồm một tập hợp các thủ tục đã được đúc kết thông qua một lịch sử lâu dài Các nguyên tắc của dân chủ và tự

do thường xung đột Ayn Rand tuyên bố rằng các quyền tự do cá nhân là điều tối thượng đối với tất cả mọi người và rằng không một hình thức nào của chính phủ, kể

cả dân chủ, phải thách thức khả năng theo đuổi sự tự tin hợp lý của cá nhân Niềm tin này phản đối các nguyên tắc nền tảng của nền dân chủ vì nó đặt cá nhân lên trên nhóm và là cốt lõi của lý do tại sao dân chủ và tự do xung đột Cho dù xã hội có bao gồm một quốc gia hoặc nhiều quốc gia, nếu không được kiểm soát, các quyền tự do

cá nhân sẽ làm dập tắt nền dân chủ Cá nhân đánh giá cao quyền tự do trên tất cả mọi thứ sẽ thấy bản chất chủ đạo của nền dân chủ là một hạn chế đối với tự do của

họ Tuy nhiên, nếu tất cả các cá nhân đang theo đuổi mục đích của riêng mình mà

không có nỗ lực thống nhất tất sẽ dẫn đến sự hỗn loạn Nỗ lực thống nhất là cần thiết và có lợi cho cá nhân Mặt khác, chế độ dân chủ không được kiểm tra sẽ lấn chiếm tự do thông qua các cơ chế của luật pháp và đa số

Alexis de Tocqueville, ngay từ năm 1835 đã nhận thấy rằng những khuyết điểm và yếu kém của nền dân chủ rất dễ bị phát hiện và chứng minh được bằng các

sự kiện rõ ràng (ví như: khó ra quyết định, thảo luận kéo dài ), trong khi các ưu điểm của nó lại khó nhận thấy hơn Bản chất của dân chủ là quyền tự do cá nhân, là

sự tôn trọng cá nhân con người Có một số biến thể dân chủ tồn tại, nhưng có hai hình thức cơ bản: Một là hình thức dân chủ trực tiếp, trong đó tất cả các công dân

đủ tiêu chuẩn tham gia tích cực vào quá trình ra quyết định chính trị, ví dụ như bỏ phiếu trực tiếp các sáng kiến chính sách Khi chính người dân trực tiếp thể hiện ý chí của họ về các vấn đề công cộng, loại chính phủ sẽ được gọi là dân chủ thuần túy hoặc trực tiếp người dân xây dựng luật trong một cuộc họp đại chúng Hearnshaw từng nói, "Một hình thức chính phủ dân chủ, theo nghĩa chặt chẽ của thuật ngữ, là trong đó toàn bộ cộng đồng, trực tiếp hoặc ngay lập tức, không có trung gian hoặc đại diện, thực hiện các chức năng của chủ quyền" Dân chủ trực tiếp được ra đời ở các quốc gia Hy Lạp cổ đại Nền dân chủ Hy Lạp được xem là dân chủ trực tiếp Tính trực tiếp ở đây - không chỉ theo nghĩa là người dân có thể bỏ phiếu cho các quyết định cá nhân, mà còn theo nghĩa là họ có thể kiểm soát quá trình chính trị và chính quyền Dĩ nhiên không phải tất cả mọi người đều có thể tham gia bỏ phiếu (đặc quyền này chỉ dành cho công dân nam), nô lệ và phụ nữ không có sức ảnh hưởng đến cuộc sống xã hội và chính trị, họ không có tư cách công dân Kể từ thời

Hy Lạp cổ đại, cả lý thuyết và thực tiễn của nền dân chủ đã trải qua những thay đổi sâu sắc Ở Ấn Độ, dân chủ trực tiếp cũng được tìm thấy trong Vajji Sangha trong thời kỳ Phật giáo Ngày nay khi các xã hội lớn hơn và phức tạp hơn, thì dân chủ trực tiếp là không thể thực hiện được

Trong hầu hết các nền dân chủ hiện đại, công dân vẫn đủ điều kiện là chủ thể gốc của quyền lực nhưng quyền lực chính trị được thực hiện gián tiếp thông qua các đại diện được bầu; được gọi là dân chủ đại diện Trong một nền dân chủ đại diện hoặc gián tiếp, ý chí của nhà nước được hình thành và thể hiện không trực tiếp bởi

chính người dân, mà do đại diện do dân ủy quyền cho việc thảo luận và ra quyết định John Stuart Mill đã nói về vấn đề này rằng "Dân chủ đại diện hoặc gián tiếp là trong đó toàn thể nhân dân hoặc một phần trong số họ thực hiện quyền cai trị thông qua các đại biểu được bầu một cách tự do"

Như vậy, dân chủ là quá trình ra quyết định (đưa ra một quyết định chung), từ

đó có những cách hiểu phái sinh hay có những ý nghĩa khác nhau về dân chủ

2.1.2 Dân chủ là một chế độ - hình thức thể chế

Dân chủ trước hết là một khái niệm thuộc lĩnh vực chinh trị, có nghĩa quyền lực chính trị - quyền lực nhà nước phải thuộc về nhân dân Dân chủ là hình thức tổ chức quyền lực nhà nước dựa trên nguyên tắc nhân dân là chủ thể duy nhất của mọi quyền lực Dân chủ như một sự lựa chọn của chính phủ, từ việc thiết kế hệ thống, phương pháp để đạt được các giá trị dân chủ và các chế độ chính trị dân chủ, các cuộc bầu cử dân chủ, tư vấn dân chủ…

Một hệ thống chính trị dân chủ nhất định dựa trên lịch sử, văn hoá, tôn giáo, truyền thống chính trị, hiện thực và điều kiện địa lý tự nhiên của mỗi quốc gia Dân chủ là hình thức tổ chức thiết chế chính trị xã hội dựa trên việc thừa nhận nhân dân

là nguồn gốc của quyền lực, thừa nhận nguyên tắc bình đẳng và tự do Dân chủ cũng được vận dụng vào tổ chức và hoạt động của những tổ chức và thiết chế nhất định Dân chủ là một hình thức của chính phủ, trong đó tất cả các công dân đủ điều kiện đều có quyền bình đẳng trong việc đưa ra những quyết định ảnh hưởng đến cuộc sống của họ Dân chủ cho phép mọi người tham gia bình đẳng - hoặc trực tiếp hoặc thông qua các đại diện được bầu - trong công việc của cộng đồng, nơi mà Nhà nước phải thiết lập và duy trì một hệ thống pháp luật dựa trên các quyền con người Nhà nước thực thi và củng cố các quyết định phù hợp với những gì mà đa số người dân mong đợi

Trong thời hiện đại, dân chủ có nghĩa là một hệ thống chính quyền, nơi mà nguồn gốc của quyền lực chính trị trực tiếp hoặc gián tiếp từ người dân Nhân dân

là chủ thể của việc hưởng thụ các quyền dân chủ Các quyền chính trị dân chủ bao gồm quyền được biết, tham gia, biểu hiện, giám sát, tức là quyền ra quyết định dân chủ, quản lý và giám sát các vấn đề nhà nước và xã hội theo luật pháp Mặc dù có

khác biệt về trình độ phát triển và những khác biệt về văn hoá, dân chủ vẫn có những tiêu chuẩn và giá trị mang tính phổ quát chung Bản chất của dân chủ dù là ở phương Đông hay phương Tây đều là sự tôn trọng các quyền của cá nhân, là sự nhận thức được các quyền ấy của cá nhân và cấu trúc nó thành các quyền pháp định Hy Lạp cổ đại coi "dân chủ" có nghĩa là "quy tắc của người dân", chính người dân tự cai trị

Theo Abram Lincoln, Dân chủ là "Chính phủ của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân", nó hàm ý ba điều: Thứ nhất, chính phủ được lựa chọn từ chính người dân

Thứ hai, người dân là nguồn gốc của quyền lực Thứ ba, mục đích của chính phủ là phục vụ lợi ích của mọi người Trong hệ thống dân chủ hiện đại, mọi người chọn đại diện cho mình trong cuộc bầu cử tự do và công bằng, vì lợi ích của nhân dân Chính phủ do đó có trách nhiệm với người dân và sự lựa chọn, tín nhiệm của họ Dân chủ cũng đòi hỏi sự tham gia của người dân vào cuộc sống cộng đồng Sự tham gia của công dân có thể có hai loại, tham gia trực tiếp và tham gia gián tiếp, tùy thuộc vào tính chất tham gia của người dân vào công việc của chính phủ Bằng cách bỏ phiếu,

họ chọn đại diện của họ để điều hành nhà nước Theo nhà khoa học chính trị Larry Diamond, nền dân chủ bao gồm bốn yếu tố chính: (a) Một hệ thống chính trị để lựa chọn và thay thế chính phủ thông qua bầu cử tự do và công bằng; (b) Sự tham gia tích cực của người dân, với tư cách là công dân, trong chính trị và đời sống công dân; (c) Bảo vệ quyền con người của mọi công dân, và (d) Một luật pháp, trong đó các luật và thủ tục được áp dụng như nhau đối với mọi công dân Phillipe Schmitter và Terry Lynn Karl coi dân chủ là "một hệ thống quản trị, trong đó các nhà cai trị chịu trách nhiệm về hành động của họ trong lĩnh vực công cộng của công dân, hành động gián tiếp qua sự cạnh tranh và hợp tác của các đại diện được bầu"

V.I.Lênin, cũng như bất kỳ nhà mác-xít nào đều quan niệm quần chúng nhân dân là người làm nên lịch sử Theo Lênin, "Dân chủ là tự do, là bình đẳng, là quyết

định của đa số; còn có gì cao hơn tự do, bình đẳng, quyết định của đa số nữa" [37,

tr.414 V.I.Lênin nhiều lần khẳng định rằng "chế độ dân chủ" là một hình thức nhà nước, một trong những hình thái của nhà nước Chế độ dân chủ cũng là nhà nước,

do đó nhà nước mà mất đi thì chế độ dân chủ cũng mất theo Trên cơ sở của chủ

nghĩa Mác - Lênin, Chủ tịch Hồ Chí Minh quan niệm “dân chủ là của quý báu nhất của nhân dân” Đây là một trong những luận điểm nổi bật trong tư tưởng dân chủ

của Chủ tịch Hồ Chí Minh Dân chủ là "Làm sao cho dân biết hưởng quyền dân

chủ, biết dùng quyền dân chủ của mình dám nói dám làm" Người nhấn mạnh Địa

vị cao nhất là dân, vì dân là chủ, mọi quyền lực đều thuộc về nhân dân, mọi lợi ích

đều vì dân, mọi công việc đều do dân Tư tưởng đề cao nhân dân, hết lòng vì lợi ích

nhân dân được Hồ Chí Minh coi như một chân lý Theo Người, dân chủ là dân là chủ và dân làm chủ Trong bài báo Dân vận ngày 15-10-1949, Bác viết:

Nước ta là một nước dân chủ

Bao nhiêu lợi ích đều vì dân

Bao nhiêu quyền hạn đều của dân

Công việc đổi mới là trách nhiệm của dân

Chính quyền từ xã đến Chính phủ Trung ương đều do dân cử ra

Đoàn thế từ Trung ương đến xã đều do dân tổ chức nên

Nói tóm lại, quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân [45, tr.698]

2.1.3 Dân chủ là một mục tiêu, giá trị tự thân

Nếu như ở những khía cạnh khác của dân chủ, tìm kiếm một cách tiếp cận chung là tương đối khó khăn trong nghiên cứu thì ở phương diện là một giá trị, dân

chủ tạo ra những tiếng nói tương đồng Thật vậy, không ai phủ nhận được dân chủ là

một thành tựu trong sự tiến bộ của con người, trong tiến trình giải phóng con người Mỗi bước tiến của dân chủ cũng chính là thước đo của trình độ giải phóng con người Giá trị cơ bản của dân chủ đó là một sự văn minh xã hội, là thành tựu lớn của nền văn minh chính trị hiện đại Có thể nói: Dân chủ không chỉ là kết quả của nền văn minh chính trị của con người, mà còn là yêu cầu chung của người dân trên khắp thế giới Dân chủ đã trở thành mục tiêu chính trị quan trọng hàng đầu Những thành tựu của nền dân chủ và tốc độ phát triển của dân chủ trên thế giới đã đưa lại nhiều thay đổi lớn Dân chủ ngày càng trở thành một tiêu chí để đo lường chất lượng một hệ thống chính trị có hoàn hảo hay không, cho dù nhu cầu chính trị có hợp lý hay không và liệu quản trị chính trị ở đó có hiệu quả hay không Bản thân một hệ thống chính trị

"dân chủ" thường bao gồm "tự do", "bình đẳng", "nhân quyền", "quy tắc của pháp