Tom tat luan an do thi thanh huong 31680

Nhận thức được tầm quan trọng của quản lý DSVH làng Mường với phát triển du lịch ở Hòa Bình, nghiên cứu sinh thực hiện luận án: Quản lý di sản văn hoá làng của người Mường tỉnh Hòa Bình

VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

-

Đỗ Thị Thanh Hương

QUÂN LÝ DI SÂN VĂN HOÁ LÀNG CỦA NGƯỜI MƯỜNG TỈNH HÒA BÌNH VỚI PHÁT TRIỂN DU LỊCH

(TRƯỜNG HỢP XÓM MỖ 2, XÃ BÌNH THANH, HUYỆN CAO PHONG

VÀ XÓM ÂI, XÃ PHONG PHÚ, HUYỆN TÅN LÄC)

Chuyªn ngµnh: Qu¶n lý v¨n hãa

M· sè: 93 19 042

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

Hà Nội - 2018

VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Chí Bền

Người hướng dẫn khoa học 2: PGS.TS Phạm Lan Oanh

Số 32, Hào Nam, phường Ô Chợ Dừa , Đống Đa, Hà Nội

Vào hồi: … giờ …, ngày … tháng … năm 2018

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Di sản văn hóa là tài sản của quá khứ được lưu truyền trong hiện tại và tiếp nối ở tương lai Di sản văn hóa luôn vận động và biến đổi không ngừng trong đời sống xã hội Điều đó đã đặt ra những thách thức lớn cũng như những nhiệm vụ cấp thiết cho công tác quản lý di sản văn hóa ở tất cả các địa phương trên cả nước Có nhiều phương thức để phát huy giá trị của DSVH, song du lịch được xem là một trong những phương thức phù hợp, có hiệu quả

Hòa Bình là vùng đất chứa đựng nhiều giá trị văn hóa độc đáo của các tộc người và nổi bật hơn cả là những giá trị văn hóa của cộng đồng cư dân Mường Quản lý văn hóa ở các cộng đồng dân tộc miền núi phía Bắc nói chung và người Mường ở Hòa Bình nói riêng đang nảy sinh nhiều vấn đề phức tạp Xu hướng gắn kết giữa bảo tồn di sản văn hóa và phát triển du lịch là tất yếu Phát triển DL Hòa Bình

mà điển hình là ở xóm Mỗ 2 và xóm Ải sẽ góp phần tích cực tạo nền tảng và điều kiện cho phát triển du lịch tương xứng với tiềm năng Nhận thức được tầm quan trọng của quản lý DSVH làng Mường với phát triển du lịch ở Hòa Bình, nghiên cứu sinh thực hiện luận án:

Quản lý di sản văn hoá làng của người Mường tỉnh Hòa Bình với phát triển du lịch (trường hợp xóm Mỗ 2, xã Bình Thanh, huyện Cao Phong và xóm Ải, xã Phong Phú, huyện Tân Lạc) mong muốn góp

phần nâng cao hiệu quả quản lý di sản văn hóa làng của người Mường trong bối cảnh phát triển du lịch ở địa phương

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là góp phần vào nỗ lực quản

lý DSVH làng của người Mường ở xóm Mỗ 2, xóm Ải nói riêng,

người Mường ở tỉnh Hòa Bình nói chung trong bối cảnh phát triển

DL ở địa phương

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý di sản văn hóa làng gắn với phát triển du lịch; Nhận diện di sản văn hóa làng của người Mường ở Hòa Bình qua nghiên cứu 2 trường hợp đại diện; Phân tích, làm rõ nhiệm vụ của các chủ thể quản lý di sản văn hóa làng của người Mường; Đánh giá thực trạng quản lý di sản văn hóa làng của người Mường với phát triển du lịch qua 2 trường hợp nghiên cứu Trên cơ

sở đó, tìm ra những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân; Đề xuất giải pháp quản lý có hiệu quả di sản văn hóa làng của người Mường ở Hòa Bình với phát triển du lịch

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu, khảo sát, phân tích thực trạng quản lý di sản văn hóa làng của người Mường với phát triển du lịch thông qua 2 trường hợp đại diện là xóm Mỗ 2, xã Bình Thanh, huyện Cao Phong và xóm Ải, xã Phong Phú, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình

3.2 Phạm vi nghiên cứu

3.2.1 Phạm vi vấn đề nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý di sản văn hóa làng, đặc biệt là trong bối cảnh phát triển du lịch văn hóa tộc người; Luận án tập trung nghiên cứu những DSVH tiêu biểu, đặc trưng của làng Mường (không gian sống và kiến trúc nhà ở; ẩm thực; trang phục; sản phẩm thủ công truyền thống; tín ngưỡng, phong tục tập quán; nghệ thuật dân gian và lễ hội dân gian, trò chơi dân gian) qua 2 trường hợp nghiên cứu đại diện đã được lựa chọn trong đề tài; Làm rõ thực trạng quản lý di sản văn hóa làng của người Mường với phát triển

du lịch hiện nay; Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý di sản văn hóa làng của người Mường với phát triển du lịch hiện nay

từ giai đoạn năm 2008 – thời điểm sáp nhập Bộ Văn hóa, Thể thao và

Du lịch và sáp nhập Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hòa Bình đến nay (năm 2017)

4 Câu hỏi nghiên cứu

Đề tài đưa ra những câu hỏi nghiên cứu chính cần được lý giải

và làm sáng tỏ bao gồm: 1/ Tại sao việc quản lý DSVH làng của người Mường lại trở nên cấp thiết? 2/ Giá trị DSVH làng của người Mường có vai trò như thế nào đối với phát triển du lịch ở xóm Ải và xóm Mỗ 2 – hai điểm du lịch cộng đồng tiêu biểu của người Mường

ở tỉnh Hòa Bình? 3/ Làm thế nào để hoạt động quản lý DSVH làng người Mường trở nên hiệu quả hơn khi gắn với phát triển du lịch

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để nhìn nhận đối tượng nghiên cứu Dựa trên nền tảng Tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ trương chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước về văn hóa, DL, chính sách dân tộc, QLVH và DL

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu: Phương pháp tiếp cận liên ngành; Phương pháp điền dã dân tộc học văn hóa;

Phương pháp so sánh; Phương pháp điều tra xã hội học; Phương

pháp thống kê; Phương pháp thu thập và xử lý thông tin; Phương

pháp nghiên cứu trường hợp

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

6.1 Ý nghĩa khoa học

Luận án là công trình nghiên cứu hệ thống về quản lý di sản văn hóa làng của người Mường ở Hòa Bình; Luận án sau khi hoàn thành sẽ góp phần hệ thống hóa lý thuyết quản lý di sản văn hóa với phát triển du lịch; Luận án đề xuất các nhóm giải pháp bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của người Mường tỉnh Hòa Bình trong bối cảnh hiện nay

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Từ những nghiên cứu về quản lý di sản và thực trạng quản lý di sản văn hóa làng gắn với phát triển du lịch ở xóm Mỗ 2, xã Bình Thanh, huyện Cao Phong và xóm Ải, xã Phong Phú, huyện Tân Lạc,

có thể áp dụng vào điều kiện các xóm khác của người Mường ở tỉnh Hòa Bình; Tư liệu của luận án sẽ giúp các nhà quản lý văn hóa, nhà hoạch định chính sách đưa ra những chính sách phù hợp cho sự phát triển mà vẫn bảo tồn, giữ gìn được các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hiện nay

Chương 2: Di sản văn hóa Mường tại xóm Mỗ 2 và xóm Ải (23 trang)

Chương 3: Thực trạng quản lý di sản văn hóa Mường với phát triển du lịch ở xóm Mỗ 2 và xóm Ải (42 trang)

Chương 4: Định hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý

di sản văn hóa Mường với phát triển du lịch (24 trang)

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU,

ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Nghiên cứu lịch sử vấn đề đã cho thấy người Mường và văn hóa Mường Hòa Bình đã được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu trong một thời gian dài, đánh dấu bằng rất nhiều công trình có giá trị Tác giả luận án chia các công trình đã nghiên cứu liên quan tới đề tài thành ba nhóm tài liệu:

- Những công trình nghiên cứu chung về người Mường và văn hóa Mường;

- Những công trình nghiên cứu về những thành tố của văn hóa Mường;

- Những đề án, công trình nghiên cứu liên quan tới vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa nói chung và văn hóa dân tộc thiểu số nói riêng trong mối quan hệ với phát triển du lịch

Các công trình nghiên cứu nêu trên đa phần tập trung đề cập tới văn hóa dân tộc Mường ở Hòa Bình dưới góc độ văn hóa dân gian, văn hóa học, dân tộc học Những công trình được soi chiếu dưới góc

độ quản lý văn hóa, đặc biệt là quản lý văn hóa làng gắn với phát triển du lịch còn rất hiếm hoi và mờ nhạt

1.2 Khái quát về đối tượng nghiên cứu và địa bàn nghiên cứu

1.2.1 Khái quát về đối tượng nghiên cứu

Làng của người Mường là một thành tố quan trọng trong xã hội Mường Chính trong môi trường ấy rất nhiều di sản văn hóa có giá trị

đã được hình thành và bảo lưu Bảo tồn được các làng truyền thống cũng có thể xem là cách thức tốt nhất để lưu giữ di sản văn hóa tộc người

1.2.2 Khái quát về địa bàn nghiên cứu

Khái quát về xóm Mỗ 2, xã Bình Thanh, huyện Cao Phong:

thuộc khu vực mường Thàng cổ Người Mường chiếm hơn gần 90% tổng dân số toàn xóm Nguồn thu nhập chủ yếu của người Mường ở xóm Mỗ 2 vẫn từ nông nghiệp Hiện nay, xóm Mỗ 2 được biết đến ngày càng nhiều hơn thông qua hoạt động du lịch

Khái quát về xóm Ải, xã Phong Phú, huyện Tân Lạc: thuộc khu

vực mường Bi cổ Xóm Ải có gần 90% người Mường Nhờ có các chính sách hỗ trợ từ Trung ương đến địa phương trong việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số nên nhiều nét đẹp truyền thống của địa phương vẫn còn được giữ gìn

1.3 Cơ sở lý luận về quản lý di sản văn hóa làng

1.3.1 Các khái niệm cơ bản

1.3.1.1 Khái niệm di sản văn hóa, di sản văn hóa làng

Điều 1, Luật Di sản văn hóa đã quy định: “Di sản văn hóa bao

gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”

Di sản văn hóa làng của người Mường bao gồm những phong tục tập quán, nét đẹp văn hóa truyền thống được biểu hiện trên cả

phương diện vật thể và phi vật thể do người Mường sáng tạo ra trong suốt quá trình lịch sử Những di sản văn hóa đó gắn kết với nhau, tạo nên đặc trưng riêng, độc đáo của làng Mường không bị pha trộn với đơn vị lãnh thổ khác

1.3.1.2 Khái niệm quản lý, quản lý di sản văn hóa làng

Quản lý là tác động đến con người để họ thực hiện, hoàn thành những công việc được giao và để họ làm những điều bổ ích, có lợi Quản lý di sản văn hóa ở làng thể hiện trên hai phương diện: quản lý nhà nước và cộng đồng tự quản về văn hóa

1.3.2 Những yếu tố ảnh hưởng tới hoạt động quản lý di sản văn hóa

Nhận thức của xã hội, đặc biệt là của các cấp quản lý; Hướng dẫn chi tiết về quản lý di sản; Năng lực của tổ chức và cá nhân có chức năng quản lý di sản; Năng lực ứng dụng khoa học công nghệ vào hoạt động quản lý di sản; Nguồn lực vật chất cho hoạt động quản

lý di sản; Lựa chọn phương thức tiếp cận thực hiện hoạt động quản lý

di sản; Khả năng liên kết các đối tượng có liên quan; Sự hỗ trợ của các tổ chức

1.4 Phát triển du lịch

1.4.1 Khái niệm du lịch

Luật Du lịch có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2006 ghi rõ: “Du

lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, tìm hiểu, giải trí, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất định”

1.4.2 Phát triển du lịch bền vững

Hội nghị thượng đỉnh Johannesburg đã thừa nhận văn hóa là nhân tố quan trọng của phát triển bền vững Theo đó, Hội nghị này cũng cho rằng di sản văn hóa, sự đa dạng văn hóa, du lịch bền vững

và nghề thủ công truyền thống là những yếu tố cơ bản tác động tới phát triển bền vững

1.4.3 Sản phẩm du lịch

Theo khoản 10, điều 4, Luật Du lịch: “Sản phẩm du lịch là tập

hợp các dịch vụ cần thiết để thỏa mãn nhu cầu của khách du lịch trong chuyến đi du lịch”

1.4.4 Các loại hình du lịch

Hiện nay có nhiều loại hình du lịch như là Du lịch mạo hiểm, Du lịch nghiên cứu, Du lịch chữa bệnh.v.v , nhưng gắn với đồng bào Mường ở hai điểm nghiên cứu cũng như ở tỉnh Hòa Bình nói chung, tiềm năng các di sản văn hóa thích hợp để triển khai hoạt động du lịch bao gồm: du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng và du lịch sinh thái

1.4.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý di sản văn hóa với phát triển du lịch

Nhận thức về vai trò của du lịch đối với hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản ; Trình độ nhâ ̣n thức về các giá trị di sản văn hóa của những người làm du lịch; Chính sách hỗ trợ trực tiếp từ du lịch đối với công tác bảo tồn di sản ; Sự phối hợp giữa ngành du lịch

và văn hóa trong hoạt động phát triển du lịch ; Mức đô ̣ tham gia của cộng đồng trong hoạt động du lịch

Tiểu kết

Trên cơ sở xác lập cơ sở lý luận , tác giả luận án đã nghiên cứu

và phân tích có hê ̣ thố ng các vấn đề lý luận về quản lý VH , quản lý DSVH Mối quan hệ giữa bảo tồn và phát huy giá trị DSVH với phát triển DL là mối quan hệ biện chứng Theo đó , DSVH là một trong những yếu tố nền tảng cho phát triển DL với tư cách là tài nguyên DL

và hoạt động phát triển DL nếu được quản lý tốt sẽ góp phần tích cực vào bảo vệ và phát huy các giá trị DSVH

Chương 2

DI SẢN VĂN HÓA LÀNG CỦA NGƯỜI MƯỜNG

TẠI XÓM MỖ 2 VÀ XÓM ẢI 2.1 Di sản văn hóa vật thể

2.1.1 Không gian kiến trúc nhà ở

Nhà sàn là không gian quen thuộc, nơi hình thành và là không gian tồn tại của nhiều giá trị văn hóa độc đáo, trong đó có những nghi

lễ mang đặc trưng văn hóa tộc người Nhà sàn cũng là một tài sản lớn đối với người Mường Người Mường luôn quan niệm rằng việc dựng nhà có thể đem đến điều lành và dữ đối với gia đình

2.1.2 Trang phục

Phụ nữ Mường ở xóm Ải và xóm Mỗ 2 rất coi trọng trang phục truyền thống Một bộ trang phục của phụ nữ Mường gồm nhiều phần, song cạp váy là điểm nhấn ấn tượng nhất trong bộ trang phục không chỉ bởi giá trị về thẩm mỹ mà còn chứa đựng cả giá trị lịch sử

2.1.3 Sản phẩm của nghề thủ công truyền thống

Nghề dệt: Đây là một nghề sản xuất quan trọng, có vị trí hàng

đầu trong số các nghề thủ công truyền thống, trong đó người phụ nữ đóng vai trò chủ yếu Các sản phẩm dệt của phụ nữ Mường cũng được đánh giá đạt đến độ tinh xảo, tạo ra nét văn hóa riêng, đặc sắc

Nghề đan lát: Chất liệu mà người Mường sử dụng trong đan lát

là mây, tre, nứa, những loại cây có sẵn trong rừng và xung quanh các xóm/làng Nguyên liệu, kỹ thuật đan, sản phẩm, cách sử dụng, mối quan hệ của các sản phẩm với phong tục và tín ngưỡng đã phần nào thể hiện những nét đặc trưng của văn hóa tộc người

2.1.4 Ẩm thực

Người Mường ở xóm Mỗ 2 và xóm Ải biết cách chế biến các nguyên liệu có sẵn trong tự nhiên cho hợp khẩu vị và bổ dưỡng

Nhiều món ăn còn có tác dụng chữa bệnh, ngăn ngừa bệnh tật Cao hơn nữa, họ đã dần dần hình thành tập quán ăn uống mang bản sắc riêng, song vẫn bảo lưu các yếu tố văn hóa cổ như tục làm bánh chưng, bánh dày, thờ cơm nếp, cá nướng…

2.2 Di sản văn hóa phi vật thể

2.2.1 Tín ngưỡng

Ở xóm Ải và xóm Mỗ 2, người Mường lưu giữ trong đời sống

và các sinh hoạt tâm linh như: Tín ngưỡng thờ tổ tiên; Tín ngưỡng thờ quả; Tín ngưỡng thờ Cây; Tín ngưỡng thờ nhân thần

2.2.2 Phong tục tập quán

* Hôn nhân: Ðể dẫn đến đám cưới phải qua các bước: ướm hỏi,

lễ bỏ trầu, lễ xin cưới, lễ cưới lần thứ nhất, lễ đón dâu Trong ngày cưới, ông mối dẫn đầu đoàn nhà trai khoảng ba, bốn chục người gồm

đủ nội, ngoại, bạn bè mang lễ vật sang nhà gái tổ chức cưới

* Tang ma: Khi trong nhà có bố hoặc mẹ chết, con trai trưởng

cầm dao nín thở chặt 3 nhát vào khung cửa sổ gian thờ, sau đó gia đình nổi chiêng phát tang Tang lễ do thầy mo chủ trì Ông Mo có vai trò trung gian, có khả năng giao tiếp với một thế giới khác - thế giới của sức mạnh vô hình, thông qua hình thức cúng lễ Hình thức chịu tang của con cái trong nhà khá giống với người Kinh, tuy nhiên con dâu, cháu dâu chịu tang ông bà, cha mẹ và có bộ trang phục riêng gọi

là bộ quạt ma

2.2.3 Nghệ thuật dân gian

Tính độc đáo trong nghệ thuật dân gian của người Mường ở xóm Ải và xóm Mỗ 2 được biểu hiện ở nhạc cụ trình diễn Trong đó, tiêu biểu nhất là cồng chiêng Cùng với các nhạc cụ là những điệu múa đặc trưng: Múa Sênh tiền; Múa Bông

2.2.4 Lễ hội dân gian

Người Mường ở xóm Mỗ 2 và xóm Ải cũng có nhiều ngày hội khá phong phú như Sắc bùa, hội xuống đồng, hội cầu mưa (tháng 4),

lễ rửa lá lúa (tháng 7, 8 âm lịch), lễ cơm mới, lễ hội mùa xuân

2.2.5 Trò chơi dân gian

Trò chơi có nhiều loại phù hợp với sở thích, cá tính khác nhau của nhiều đối tượng người chơi Có trò chơi rèn luyện cơ thể, mang tính thể thao, đề cao tài năng, có trò chơi phát huy tính sáng tạo, trí tuệ Trong số các trò chơi dân gian của dân tộc Mường ở Hòa Bình

thì ném còn là trò chơi luôn tạo được cho người chơi và cả những

người xung quanh một cảm giác vô cùng hứng khởi

Tiểu kết

Di sản văn hóa truyền thống của người Mường ở xóm Mỗ 2 và xóm Ải trên phương diện văn hóa vật thể và phi vật thể đều chứa đựng những giá trị độc đáo và đặc sắc Những DSVH đó là minh chứng sống động cho quá trình sáng tạo của người Mường trong suốt chiều dài lịch sử Trong chương 2 đã làm rõ những giá trị DSVH của người Mường ở xóm Ải và xóm Mỗ 2 Những giá trị đó có nhiều nét tương đồng với DSVH của người Mường ở Hòa Bình, song cũng chứa đựng những đặc điểm riêng có của mỗi vùng Mường

Chương 3 THỰC TRẠNG QUẢN LÝ DI SẢN VĂN HÓA LÀNG

VÀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỦA NGƯỜI MƯỜNG

Ở XÓM MỖ 2 VÀ XÓM ẢI 3.1 Thực trạng khai thác giá trị di sản văn hóa phục vụ cho phát triển du lịch ở xóm Mỗ 2 và xóm Ải

Qua kết quả điều tra cho thấy không phải tất cả giá trị DSVH của người Mường ở xóm Mỗ 2 và xóm Ải đều được khai thác để phát triển DL Một số DSVH của người Mường chưa được khai thác hoă ̣c