Thư viện số không chỉ là một thực thể đơn lẻ. Thư viện số phải có công nghệ để liên kết tài nguyên của nhiều dịch vụ, sự liên kết giữa thư viện điện tử và dịch vụ thông tin phải là trong suốt đối với người dùng tin đầu cuối. Sự truy nhập đến thư viện điện tử và dịch vụ thông tin là mục đích. Sưu tập số của thư viện số không chỉ giới hạn ở mẫu tìm của tài liệu, nó được mở rộng cả đến các đối tượng số mà chúng không được trình bày hoặc phổ biến ở dạng in ấn.
Trang 1MÔN: THƯ VIỆN SỐ
ĐỀ TÀI:
CẤU TRÚC:
Chương 1: Khái quát về thư viện số
I.Khái niệm về thư viện số
II Cấu trúc, đặc điểm của thư viện số
Chương 2 : Phần mềm greenstone
I Giới thiệu về phần mềm thư viện số Greenstone
1 Quá trình hình thành và phát triển của phần mềm Greenstone
2 Đặc điểm , mục đích , ứng dụng của Greenstone
3 Tính năng
II.Cách thức cài đặt phần mềm
III.Cách xây dựng bộ sưu tập
IV.Ghi cơ sở dữ liệu trên CD/DVD
V Kết luận
Trang 2CHƯƠNG I : THƯ VIỆN SỐ
I.Khái niệm về thư viện số.
Cùng với sự phát triển và ứng dụng rộng rãi của công nghệ thông tin và truyền thông, thư viện số đang ngày càng phát triển mạnh mẽ trên thế giới Hiện nay thư viện số nhận được sự quan tâm đặc biệt của các các tổ chức cá nhân trong và ngoài ngành Một tìm kiếm goggle tiến hành vào đầu tháng tư năm 2010 về thư viện số cho 340.000.000 kết quả
Vậy thư viện số là gì? Có rất nhiều tranh luận xung quanh cụm từ này Trước tiên, các cộng đồng thư viện đã sử dụng lẫn lộn và đồng nghĩa cụm từ này với các khái niệm “thư viện điện tử”, “thư viện ảo”, “thư viện được nối mạng”, “thư viện không biên giới” “Thư viện số” là một thuật ngữ được chấp nhận rộng rãi nhất hiện nay
và đang được sử dụng thường xuyên tại các hội nghị, hội thảo, trực tuyến và trong văn học
Một yếu tố khác, thư viện số đang là tâm điểm nghiên cứu của nhiều lĩnh vực khác nhau, các yếu tố tạo nên thư viện số khác nhau phụ thuộc vào cộng đồng nghiên cứu nhìn nhận về nó Chẳng hạn:
- Từ quan điểm của người dùng tin, thư viện số là một cơ sở dữ liệu lớn
- Đối với những người làm việc trong lĩnh vực công nghệ siêu văn bản, nó là một trong những ứng dụng của phương pháp siêu văn bản
- Đối với những người công tác trong ngành thông tin, đó là một ứng dụng của Web
- Từ quan điểm của ngành khoa học thư viện, thư viện số là một bước tiếp tục trong tự động hoá thư viện vốn đã bắt đầu từ 25 năm trước
Hiện nay, nhiều người vẫn cho rằng trang web là một thư viện số Theo Lynch, một trong những học giả hàng đầu lĩnh vực nghiên cứu thư viện số, web không phải là một thư viện số Lynch : cho rằng Internet và bộ sưu tập các nguồn tin đa phương tiện được biết đến như một nguồn không được thiết kế để hỗ trợ cho việc xuất bản và truy cập thông tin giống như thư viện Nó liên quan đến cái được coi là kho chứa các sản phẩm của thế giới in ấn kỹ thuật số… Tóm lại, Internet không phải là một thư viện số
Có rất nhiều các quan điểm khác nhau về khái niệm thư viện số, dưới đây là một
số khái niệm tiêu biểu cụ thể:
Theo trung tâm nghiên cứu và đổi mới thư viện Anh:
Thư viện số là thuật ngữ được chấp nhận rộng rãi như sự mô tả việc sử dụng công nghệ của thư viện để thu thập, lưu trữ, bảo tồn và cung cấp sự truy cập đến thông tin
Theo Hiệp hội Thư viện nghiên cứu:
Trang 3Thư viện số không chỉ là một thực thể đơn lẻ Thư viện số phải có công nghệ để liên kết tài nguyên của nhiều dịch vụ, sự liên kết giữa thư viện điện
tử và dịch vụ thông tin phải là trong suốt đối với người dùng tin đầu cuối
Sự truy nhập đến thư viện điện tử và dịch vụ thông tin là mục đích Sưu tập
số của thư viện số không chỉ giới hạn ở mẫu tìm của tài liệu, nó được mở rộng cả đến các đối tượng số mà chúng không được trình bày hoặc phổ biến
ở dạng in ấn
Theo liên đoàn thư viện Hoa Kỳ:
Thư viện số là cơ quan/ tổ chức có các nguồn lực, kể cả các nguồn lực chuyên hóa,để lựa chọn, cấu trúc việc truy cập đến diễn giải, phổ biến, bảo quản sự toàn vẹn,đảm bảo sự ổn định trong thời gian dài của bộ sưu tập các công trình số hóa mà chúng ở dạng sẵn sang để sử dụng một cách kinh tế cho một hoặc một số cộng đồng nhất định
Theo liên đoàn thư viện số
Thư viện số là những tổ chức cung cấp các nguồn lực gồm cả cán bộ chuyên môn để lựa chọn,xây dựng,truy cập tri thức,giải thích,phân phát,bảo tồn tính toàn vẹn và bảo đảm tính bền vững vượt thời gian của các kho tài liệu số,do đó chúng luôn sẵn sang đáp ứng nhu cầu sử dụng của một cộng đồng cụ thể hoặc của một nhóm cộng đồng
Thư viện số là một kho thông tin số khổng lồ có tổ chức với các dịch vụ liên kết qua mạng
II Cấu trúc của thư viện số.
Một hệ thống phần mềm thư viện số thường có phải có cấu trúc dữ liệu
cơ bản như sau:
1 Các tệp tin tài liệu: Đây là đối tượng quản lý chính của một hệ thống phần mềm thư viện số Mỗi một tài liệu có thể là một hoặc nhiều tệp tin nằm trên không gian lưu trữ web của hệ thống máy tính của thư viện và như vậy mỗi tệp tin có địa chỉ web riêng của nó, địa chỉ này chính là đầu mối để liên kết tệp tin trong các siêu dữ liệu đối tượng số Sử dụng web làm phương tiện xuất bản tài liệu số là cách thức hiệu quả nhất vì tính phổ biến và năng lực web đã hoàn toàn áp đảo các phương thức cá biệt khác
2 Các biểu ghi thư mục: Tương tự như đối với các tài liệu truyền thống, mỗi tài liệu số cần có một biểu ghi thư mục mô tả làm cơ sở cho việc tìm kiếm qua OPAC và quản lý tài liệu đó Đối với các hệ thống thư viện số giản đơn
Trang 4biểu ghi thư mục chứa thông tin liên kết trực tiếp tới địa chỉ tệp tin tài liệu
số Ví dụ thông tin địa chỉ tài liệu điện tử được tham chiếu trong trường 856 với tiêu chuẩn MARC21 và DC.Identifier với Dublin Core Với tham chiếu giản đơn hệ thống thư viện số không cho phép thể hiện tường minh cấu trúc các tài liệu phức tạp kết hợp nhiều tệp tin và các thông tin mô tả như một tạp chí nhiều bài, một bài giảng nhiều thể loại tài liệu kết hợp… ngoài ra còn nhiều những giới hạn về kỹ thuật khác
3 Các biểu ghi siêu dữ liệu đối tượng số: Lịch sử phát triển thư viện số trên thế giới đã trải qua nhiều dự án với nhiều đề xuất các tiêu chuẩn thư viện số khác nhau mà không được phổ biến rộng rãi cho đến METS(Metadata Encoding and Transmission Standard) – tiêu chuẩn mã hóa và trao đổi siêu
dữ liệu METS là tiêu chuẩn để mã hóa siêu dữ liệu mô tả, quản trị, cấu trúc, bản quyền và các dữ liệu cần thiết cho thu thập, bảo trì và cung ứng các nguồn tài nguyên số Số lượng các dự án thư viện số ứng dụng METS ngày càng nhiều cho thấy tính hiệu quả của tiêu chuẩn này, METS là một tiêu chuẩn lớn và phức tạp về mặt kỹ thuật, không tĩnh như tiêu chuẩn MARC hay Dublin Core, việc vận dụng nó cần phải linh hoạt trong thực tế rất phụ thuộc vào nhà cung cấp giái pháp cũng như yêu cầu cụ thể của thư viện
4 Các biểu ghi bạn đọc: Đối tượng phục vụ của thư viện là các bạn đọc, mỗi bạn đọc cần được phân loại và lưu trữ các thông tin cần thiết liên quan đến
họ để thư viện có thể thiết lập lên các chính sách truy cập tới tài liệu số, quản lý truy cập và thu phí
Trang 5CHƯƠNG II PHẦN MỀM GREENSTONE
I.Giới thiệu về phần mềm greenstone
1.Quá trình hình thành và phát triển của phần mềm Greenstone
Greenstone là sự tập hợp của nhiều phần mềm thư viện số chúng được xây dựng và cung cấp cho các trường đại học, các tổ chức trên thế giới hiện nay Nó cung cấp và xuất bản thông tin dựa nhiều phương thức mới trên internet hoặc trên đĩa CD-ROM Greenstone là sản phẩm từ dự án của New Zealand Digital Library Project trường đại học Waikato, và được phát triển và phân phối với từ sự hợp tác của UNESCO & Human Info NGO, là bộ sản phẩm mã nguồn mở, đa ngôn ngữ, về bản quyền thì tuân thủ theo GNU General Public và có thể được sử dụng tự do và miễn phí
Phần mềm Greenstone là kết quả nỗ lực của nhiều người Rodger McNab và Stefan Boddie là những kiến trúc sư và người thực hiện chính Những người cộng tác thực hiện bao gồm: David Bainbridge, George Buchanan, Michael Dewsnip, Katherine Don, Hong Chen, Elke Duncker, Carl Gutwin, Geoff Holmes, John McPherson, Craig Nevill-Manning, Dynal Patel, Gordon Paynter, Bernhard
Pfahringer, Todd Reed, Bill Rogers, John Thompson, và Stuart Yeates Một số thành viên khác của dự án New Zealand Digital Library đã cung cấp lời khuyên và
ý tưởng trong thiết kế của hệ thống: Mark Apperley, Sally Jo Cunningham, Matt Jones, Steve Jones, Te Taka Keegan, Michel Loots, Malika Mahoui, Gary
Marsden, Dave Nichols and Lloyd Smith
Greenstone tương thích với hệ điều hành Windows, Unix và Mac OS X
Có nhiều đĩa CD_ROM chứa sẵn các bộ sưu tập tài liệu để phục vụ cho phần
mềm Greenstone Ví dụ, Humanity Development chứa 1.230 tài liệu từ kế toán tài
chính cho đến vấn đề an toàn nguồn nước Nó chạy trên các máy tính cấu hình thấp chẳng hạn như những cái thường dùng ở các nước đang phát triển Thông tin có thể được truy xuất bằng cách tìm kiếm, trình duyệt dựa trên chủ đề, tên tiêu đề, tên tổ chức xuất bản, danh sách các gợi ý hoặc xem bìa sách một cách tùy ý
Greenstone được thiết kế để dễ nâng cấp và chỉnh sửa Các định dạng mới của một tài liệu và metadata được cung cấp bằng cách viết “plugins”
Trang 6Hiện nay, phần mềm Greenstone có 2 phiên bản chính : greenstone 2 và
greenstone 3, trong đó sử dụng rộng rãi trên thế giới là greenstone 2, greenstone 3 đang được phát triển nó xây dựng trên cơ sở greenstone 2 đó như phiên bản nâng cấp cao hơn nên tải về sử dụng những tiện ích mà nó đem lại
2 Đặc điểm, mục đích và ứng dụng của Greenstone
* Đặc điểm nổi bật của phần mềm Greenstone :
Greenstone là bộ phần mềm miễn phí cho việc xây dựng và phân phối bộ sưu tập cung cấp phương pháp mới để tổ chức thông tin và xuất bản thông tin trên internet hoặc trên CD-ROM tương thích với các hệ điều hành như các Version của
Windown, Linux, Sun Solaris và Mac Osx Hỗ trợ đa dạng cách thức để xây dựng
bộ sưu tập số và cho phép truy cập bằng nhiều hình thức khác nhau, quản lý được nhiều định dạng file khác nhau như HTML, PDF,DOC,E Mail, PPT… với nhiều ngôn ngữ khác nhau cho phép người dùng thay đổi giao diện cho phù hợp với nhu cầu sử dụng
Greenstone là một trong những phần mềm nguồn mở cho tạo lập bộ sưu tập số
có công cụ đánh chỉ mục mạnh,có thể đánh chỉ mục từ văn bản toàn văn hoặc từ các trường Metadata và công cụ tìm kiếm mạnh với nhiều cách khác nhau
*Mục đích
Cung cấp , hỗ trợ các tổ chức như trường đại học, viện nghiên cứu,trung tâm thông tin,tổ chức chính phủ,phi chính phủ,phi lợi nhuận tạo ra các loại thông tin có thể được truy cập trực tuyến
*Ứng dụng
Greenstone được sử dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia trên thế giới: Hoa kỳ, Australia,New Zealand, Nga
Ngoài ra còn được sử dụng rộng rãi tại các trường đại học: University of
Chicago,Lehigh University,Đại học quốc gia TP Hồ Chí Minh…
Với việc ứng dụng để tạo lập, tổ chức và quản trị thông tin trong bộ sưu tập số :
- Xây dựng kho tài liệu phục vụ nghiên cứu và học tập
- Đóng gói thông tin theo chuyên đề phục vụ cung cấp thông tin chọn lọc
Trang 7- Lưu trữ và quản lý công văn, tài liệu nội bộ.
- Xây dựng các bộ sưu tập của các bảo tàng, trung tâm lưu trữ
Biết được việc ứng dụng phần mềm greenstone có ý nghĩa to lớn,tiết kiệm được công sức, nguồn nhân lực, quản lý dữ liệu được tốt hơn vì vậy nhiều nước trên thế giới đã tiến hành dịch và áp dụng vào nhiều công việc Theo nghiên cứu phần mềm đã được dịch ra hơn 40 ngôn ngữ khác nhau: Anh, Pháp, Tây Ban Nha, Trung Quốc,… trong đó có Việt Nam
3.Tính năng
Bao gồm một số các tính năng như:
- Yêu cầu phần mềm:
+ Phần mềm phải sử dụng hệ điều hành : WINDOWS, LINUX
+ Có máy chủ Apache Web Server, IIS
+ Trình duyệt Internet Explorer, hay FireFox
- Giao diện
Giao diện hoàn thiện của Greenstone và tất cả tài liệu có sẵn với các ngôn ngữ: English, French, Spaish Russian và Kazakh Greestone cung cấp khả năng truy cập rộng rãi vào các bộ sưu tập thông qua một giao diện trình duyệt web chuẩn
Giao diện thủ thư(GLI) cho phép thu thập,chỉnh sửa và tạo bộ sưu tập số
- Hỗ trợ đa ngôn ngữ
Phần mềm hỗ trợ nhiều ngôn ngữ khác nhau: Anh, Pháp, Nga , Tây Ban Nha, Trung Quốc, Việt Nam, Ba Lan, Bồ Đào Nha… một số ngôn ngữ đang được biên dịch gần tiến tới hoàn chỉnh
Unicode được dùng để hỗ trợ chuyển đổi ngôn ngữ Có thể tạo ra chỉ mục cho các ngôn ngữ khác nhau
- Quy mô bộ sưu tập
Các bộ sưu tập thường có thể chứa hàng nghìn đến hang triệu tài liệu
Thời gian tạo bộ sưu tập tùy thuộc vào quy mô, kích thước của bộ sưu tập,
bộ sưu tập lớn thì thời gian tạo sẽ mất nhiều hơn và ngược lại
- Khả năng tương thích các chuẩn
Trang 8Sử dụng metadata để tạo các điểm truy cập sau đó có thể gán metadata cho mỗi tài liệu hoặc một phần tài liệu Thông qua z39.50 hỗ trợ việc truy cập máy chủ ngoài thì người dùng bên ngoài có thể truy cập vào greenstone thông qua giao thức z39.50 đó
- Hỗ trợ đa phương tiện
Phần mềm có hỗ trợ nhiều loại hình khác nhau: văn bản, hình ảnh,âm
thanh,video Hỗ trợ nhiều định dạng tệp tin khác nhau: doc,pdf,html,xml Ngoài ra greenstone còn có khả năng tạo ra các bộ sưu tập theo loại hình xuất bản : tạp chí,điện tử, e-book
- Khả năng tìm kiếm
Cho phép tìm kiếm toàn văn linh hoạt qua các điểm truy cập trường( tác giả, chủ đề, ngày , tháng…) hoặc duyệt theo các danh mục(tác giả, nhan đề,đề mục )hoặc duyệt theo cấu trúc phân cấp
- Khả năng phát hành bộ sưu tập
Bộ sưu tập có thể được phát hành nội bộ, trên internet hoặc xuất ra đĩa CD-ROM tự khởi động cài đặt chương trình Qúa trình này thường đơn giản và thuận tiện
- Tỳ biến bộ sưu tập
Greenstone là phần mềm mã nguồn mở cho phép người dùng có thể tự do chỉnh sửa chương trình cho phù hợp với nhu cầu sử dụng của mình Người dùng có thể tùy biến giao diện, cấu hình các thuộc tính của bộ sưu tập
II Cài đặt greenstone.
Cách thức cài đặt phần mềm Greenstone
Tải chương trình Greenstone
- Truy cập vào địa chỉ: http://www.greenstone.org hoặc http://www.nzdl.org
- Nháy chuột vào mục Download
Trang 9Sau đó ta chọn:
Trang 10
Yêu cầu về hệ thống
- Máy tính Pentium IV
- RAM tối thiểu là 512 MB
- Hệ điều hành windows Xp, WIN 7, WIN 8
- Phần mềm Microsoft Word
- Phần mềm Acrobat Reader
- Bộ Font tiếng Việt: Unikey hoặc Vietkey
- Phần mềm JAVA
Greenstone chạy trên nền Java Platform, có tải về từ địa chỉ:
http://www.microsoft.com
- Cần thiết cài đặt Java trước khi cài đặt Greenstone
Cài đặt Java:
- Nháy chuột vào biểu tượng của chương trình: J2re-1_4_2_07-windows-i586-p exe
- Khi chương trình thông báo InstallShield Wizard với Licence
Agreement( thỏa thuận giấy phép) thì chọn YES
- Chương trình cho phép lựa chọn Setup Type( kiểu cài đặt ) thì chọn
TYPICAL
- Nháy chuột vào NEXT để cài đặt
- Chương trình tự động thực hiện cài đặt
Chọn ngôn ngữ hiển thị: Ta có thể chọn 1 trong 7 ngôn ngữ: tiếng Anh, Pháp, Nga, Trung, Tây Ba Nha, Arập sau đó ấn NEXT NEXT tiếp chọn Accept
chọn thư mục cài đặt, sau đó nháy Next
Trang 11Khi xuất hiện hộp Administration Pages, ta tích vào ô Enable Pages.
Trang 12Cài đặt thành công phần mềm Greenstone.
III.Cách thức xây dựng bộ sưu tập mới
Một bộ sưu tập thông tin bao gồm nhiều tài liệu dưới dạng thức khác nhau: văn bản,hình ảnh ,âm thanh, hình động… Một bộ sưu tập có thể được xuất bản trên internet hoặc xuất ra từ CD-ROM một cách hoàn toàn tự động Một khi sưu tầm thêm tài liệu mới,ta có thể dễ dàng bổ sung thêm vào bộ sưu tập bằng cách tái xây dựng Đây là công việc thường xuyên của một thư viện đòi hỏi chuyên viên thư viện số phải phối hợp với bộ phận dịch vụ thông tin để nắm bắt yêu cầu thông tin của người sử dụng nhằm phục vụ tốt cho việc sưu tầm thông tin,
có kỹ năng số hóa tài liệu, am hiểu chuẩn Dublin Core trong công tác biên mục tài nguyên và nhất là thành thạo trong việc sử dụng phần mềm nguồn mở
Greenstone
Để tạo một bộ sưu tập mới phải thực hiện qua nhiều bước:
- Chọn File\ New
- Nhập tên bộ sưu tập vào ô Collection
- Nhập mô tả bộ sưu tập vào ô Description of content( thông tin chung về cơ
sở dữ liệu sẽ được xây dựng)
- Chọn kiểu bộ sưu tập : Base this collection on => New Collection
- Nháy Ok để tạo lập bộ sưu tập mới
Sau khi tạo được bộ sưu tập mới ta phải tiến hành chọn các tài liệu vào bộ sưu tập thông qua: