TIỂU LUẬN SỞ THÍCH VÀ SỞ HỌC VĂN CHƯƠNG

Sở Thích và Sở Học Ngu Yên Nhiều người viết tự hỏi: Vì sao người đọc không thấy tác phẩm tôi hay?. Sở thích của mỗi người đều nên được tôn trọng nhưng không phải là yếu tố chính để đánh

Sở Thích

và

Sở Học Văn Chương

Sở Thích và Sở Học

Ngu Yên

Nhiều người viết tự hỏi: Vì sao người đọc không thấy tác phẩm tôi hay?

Đa số người đọc sẽ trả lời trong đại ý: Vì họ không

thích

Sở thích của mỗi người đều nên được tôn trọng nhưng không phải là yếu tố chính để đánh giá một tác phẩm văn chương Trong thực tế, việc lưu tâm đến những nhận xét thiếu tiêu chuẩn văn học thường có hại cho sáng tác Những ai nhận định bừa bãi hoặc có ý đồ riêng, không dựa lên giá trị của tác phẩm, đều là người thiếu tự trọng, tự cho phép nghười khác đánh giá tư cách và tài năng của bản thân

Sở thích và sở học

Nhiều nhất trong văn đàn Việt là những khen ngợi tác giả và tác phẩm vì quen biết, vì lịch sự, xã giao,

vì muốn vừa lòng nhau, vì có ý đồ mai hậu, vì luồn cúi, vì tâng bốc, sẽ làm cho sáng tác bị ảo tưởng Vừa làm hại người viết, vừa hạ phẩm giá người khen Việc khen thưởng một tác phẩm không đủ giá trị, thuộc về xã hội văn chương tương tế và hội

ái hữu văn học liên đới Người viết không hay là do tài năng, người khen tác phẩm không hay là do tư cách hoặc trình độ văn học thấp

Sở thích văn chương của người đọc thường chỉ ảnh hưởng đến số lượng tiêu thụ sách và tài chánh của tác giả Sở thích văn học của các nhà phê bình, nghiên cứu, đứng đắn; của các chủ bút, chủ biên có trình độ; của một số nhà văn lão luyện; có khả năng nhận định mức độ nghệ thuật, văn chương; đóng vai trò quan trọng trong việc xác nhận giá trị của tác phẩm

Mặt khác, một số người có kinh nghiệm sáng tác,

có tác phẩm giá trị, nổi tiếng trong giới văn thơ, chưa hẳn là những người có khả năng nhận định văn học, dù họ có sở thích cao thâm về văn chương Chỉ sử dụng sở thích và kinh nghiệm riêng, không bảo đảm được kết quả Hơn nữa, một người chuyên văn chương, chưa hẳn rành văn học, hoặc ngược lại Điểm nhấn: Cần nhận định rõ

về sự khác biệt giữa văn chương và văn học Nhưng trước khi đối diện với sở thích và khả năng văn học của những người chuyên tâm, bao gồm chuyên nghiệp hoặc chuyên môn, người viết nên tự

đối diện với khả năng tự tái xét giá trị tác phẩm của mình dựa trên sở học của bản thân, bao gồm kiến thức văn học và kinh nghiệm văn chương, bao gồm kinh nghiệm sáng tác và bản lãnh tự biên tập, của

cá thân Nếu một nhà văn không có dày khả năng

tự tái xét, thường tự nghi ngờ về khả năng sáng tác và không có niềm tin về tác phẩm của mình, hậu quả là luôn luôn phải ngóng đợi sự chấp nhận hoặc phê chuẩn của người khác Khả năng tái xét cao, thường mang đến lòng tự tin Quan điểm này không giống lòng tự tôn, vì tự tái xét giá trị là diễn

trình đi qua những kiểm soát trí tuệ và những phương pháp đã được văn học chung kiểm nhận, trong khi tự tôn thường đến từ tình cảm hoang tưởng Hơn nữa, ngày nay, lòng tự tin đúng đắn là niềm tin trong nghi vấn

Chủ quan một cách khách quan theo thời gian

Việc dễ làm nhất sau khi hoàn tất một tác phẩm là

tự chấm chính tả và sửa văn phạm Nhưng kinh nghiệm cho thấy, công việc này luôn luôn sai sót Nhiều khi cái lỗi nằm ngay trước mắt, mà đọc đi đọc lại vẫn không thấy Lâu lâu mang ra đọc, sẽ thấy có câu cần phải sửa cho rõ nghĩa, cho đúng hơn, hoặc hay hơn Sẽ thấy có từ đánh dấu sai, đánh vần sai, hoặc nhảy thiếu chữ Nhà văn Gabriel Garcia Marquez cho biết, mỗi ngày ông viết

độ mươi câu, rồi sửa đi, sửa lại, hoặc viết lại cho đến khi nào vừa ý mới thôi Ví dụ này cho thấy tái xét một tác phẩm trong nhiều diện đòi hỏi thời gian

và sự ổn định của cái tôi

Sự tái xét một tác phẩm do chính mình tạo ra không phải dễ Không làm sao tránh được sự chủ quan Sau một thời gian dài sống với tác phẩm, chiêm nghiệm, tự tranh cãi, quyết định, chọn lựa, thêm bớt, trong ý định thành hình câu truyện một cách hoàn chỉnh nhất, có thể làm được Khi đã hoàn tất, trong cái khí thế sung sướng, khoan khoái, say sưa đó, dễ gì nhìn thấy khuyết điểm Dẫu có người nhắc nhở, chắc gì đã nghe Vì vậy, nhà văn C.S Lakin đề nghị:

1- Sau khi hoàn tất một tác phẩm, nên nghỉ ngơi một thời gian, một tuần, một tháng tùy từng thể loại sáng tác, sau đó mới đọc lại Cho trí óc tạm

quên thế giới riêng của tác phẩm, khi trở vào sẽ khách quan hơn

2- Khi tái xét, nên đọc lớn tiếng từng đoạn một Nếu tác giả đọc bị vấp, nếu âm thanh chữ nghĩa rối rắm, nếu đọc qua cảm thấy khó hiểu, độc giả sẽ gặp những trở ngại này một cách tồi tệ hơn Đọc tác phẩm bằng tai sẽ khám phá ra một số điều mới

lạ mà khi đọc bằng mắt đã không cảm nhận

Khách quan là một từ ngữ không cách nào thực hiện một cách hoàn hảo Ý nghĩa trong từ điển chỉ dùng để chiêm nghiệm Làm thế nào để tách rời tác giả ra khỏi chủ quan là công việc tác giả phải tự mình: 1- ý thức sự chủ quan là một niềm tin có giới hạn và thường khi mù quáng vì động lực vô thức phát sinh tự hào, 2- ý thức công dụng của thời gian ảnh hưởng đến vô thức thẩm mỹ; ý thức tác dụng của thời gian trên giá trị kiểm xét tác phẩm, 3- sử dụng những phương pháp và kỹ thuật mang tính khoa học, tính khách quan để giảm thiểu tính chủ quan, 4- khi đọc lại, vừa hết một tứ văn, hoặc vừa hết một đoạn văn, nên tự hỏi mình, về mức độ chủ quan và khách quan thể hiện trong đó

Chủ quan là thần dược để tác giả thực hiện những

gì muốn truyền đạt theo tiêu chuẩn thẩm mỹ riêng

tư, cho dù kết quả khác thường hoặc kỳ dị, nhưng cùng một lúc, chủ quan tiêm nhiễm, tích tụ thành độc dược, khiến tác giả vô tư hoặc vô tình hủy hoại phẩm chất sáng tác và phẩm tính cá nhân Có sự khác biệt rõ rệt giữa chủ quan và cực đoan, dù đường ranh giới rất mong manh Sáng tác cần chủ quan nhưng không cần cực đoan

Tái xét tác phẩm trên diện kỹ thuật

Tái xét giá trị sáng tác chủ yếu là phân tích và phê kiểm trong hai lãnh vực: kỹ thuật và nghệ thuật của một tác phẩm

Về diện kỹ thuật, nhà văn Allan W Eckert đề nghị những thành phần cần được kiểm xét trong truyện: 1- Phần mở đầu câu truyện có đúng dàn dựng và

có giới thiệu nhân vật dẫn vào không? Nên xóa bỏ những dông dài vòng vo không thích hợp cho tính

cô đọng của truyện và thường làm người đọc chán ngán Chuyện lung khởi thường có hại hơn là có lợi cho truyện ngắn Vai trò chính của phần mở đầu

là làm thế nào cho người đọc muốn đọc phần thân truyện tiếp theo

Viết lại phần mở đầu từ nhiều góc nhìn khác biệt trong cùng một hoàn cảnh Mỗi mở đầu viết lại nên

sử dụng tứ văn dẫn vào thân truyện khác nhau Rồi chọn lựa một mở đầu vừa ý nhất

2- Qua phần mở đầu, bước vào thân truyện, không khí hoặc tâm trạng nhân vật đã được thiết lập ổn định chưa? Không khí và tâm trạng này sẽ biến chuyển, tuy nhiên, một không khí hoặc tâm trạng thú vị, hấp dẫn là điều cần thiết tạo cho người đọc cảm giác và cảm tưởng

3- Những tứ văn, những bối cảnh, những chi tiết diễn tiến, được mô tả và trình bày, có phải là những gì nhà văn thật sự kinh nghiệm hoặc đã tra cứu, biết rõ Khi hư cấu trên địa lý, lịch sử, khoa học, tin tức, xã hội, mà dẫn đến lệch lạc hoặc khôi hài, vì thiếu nguồn hoặc kém bằng chứng cụ thể,

sẽ là vết thương không lành cho tác phẩm Kiểm

soát những sự kiện, sự việc thực tế là việc làm cần thiết

4- Khi viết về một thời đại nào trong quá khứ hoặc

dự phóng một thời đại tương lai, cần phải quan tâm phong tục, tập quán, y phục, lời nói, cách nói, thái

độ, xã hội, lề lối sinh hoạt, và những điều hợp thời hoặc lỗi thời Chuyện này đã được nhà văn Nguyễn Mộng Giác kể lại về trường thiên Sông Côn Mùa Lũ, khi nhân vật chính đi xa, mang theo một số tiền lớn, ông đã nhờ nhà văn Nguyễn Hiến

Lê chỉ dẫn kịp thời trước khi lên máy in, để sửa lại,

vì tính ra số tiền đồng mang theo quá nặng, không thể cầm tay

5- Những phần hồi tưởng có đúng lúc? có hữu dụng? có nhập lại một cách suôn sẻ không?

6- Có nhân vật nào không hữu hiệu đã xuất hiện trong truyện không? Nếu bỏ nhân vật này mà câu truyện không thay đổi ý nghĩa, nhân vật đó nên loại trừ Cùng một phương pháp: Có hành động nào, sinh hoạt nào của nhân vật bị dư thừa? Sự thừa thãi sẽ làm cho truyện ngắn mất ấn tượng tập trung

và hiệu quả nhất quán

7- Nhân vật có nhất quán không? Trước nói giọng trung sau nói giọng nam? Trước da trắng về sau da ngâm? Ngoại trừ có mục đích hoặc có ý đồ, nhân vật trước sau phải như một

8- Cách hành văn, văn phạm, chính tả là hình thức bên ngoài đầu tiên gặp gỡ người đọc Kiểu cách diễn tả đó biểu trưng phong cách và đặc tính thẩm

mỹ của tác giả Nên tự hỏi, đây có phải là bề mặt

mà tác giả muốn độc giả nhận diện?

9- Đối thoại có thừa không? Có đúng cá tính nhân vật không? Có chuyên chở điều muốn nói và nói hợp lý không? Có phải tạo ra diễn tiến hoặc dàn dựng trong cốt truyện không? Quan trọng nhất, có

tự nhiên không?

10- Tác giả có tự mình làm hỏng không khí hoặc tâm trạng của nhân vật? Ví dụ, người đàn ông té

xuống triền đồi, lăn long lóc rồi va vào tảng đá Toàn thân sướt máu, đau đớn Chợt ông nhìn thấy một đóa hoa đỏ thật đẹp nở dưới bụi cây cạnh bên

Ngoài trừ là truyện Thiền, đóa hoa đỏ không cần thiết xuất hiện, làm hỏng không khí hồi hộp, nguy hiểm và tâm trạng kinh hãi

11- Nên xóa bỏ hoặc viết lại những đoạn văn có tính làm dáng hoặc cố ý gây ra vẻ dễ thương, thông thường những điều này bày tỏ tác giả thiếu nội lực và bản lãnh

12- Xét lại những ẩn dụ, những ngụ ý, nếu tác giả cảm thấy khó hiểu, không truyền đạt được điều muốn nói, tất nhiên độc giả làm sao hiểu được 13- Phần đỉnh nhấn, nếu quá dài sẽ làm loãng áp lực, nếu quá ngắn sẽ không đủ áp lực để tạo ấn tượng chung và hiệu quả sau cùng Phần đỉnh nhấn đi chung với phần giải quyết, giải tỏa vấn đề,

là khúc quan trọng nhất của câu truyện

14- Xét lại phần kết thúc có bị quá sớm, quá muộn, quá nhạt nhẽo, quá cường điệu? Có cưu mang sự liên hệ với phần mở đầu? Quan trọng nhất, có cho độc giả cơ hội suy nghĩ, mang theo những thắc mắc, dù câu truyện đã xếp lại Nếu cần, viết lại vài kết thúc khác nhau, rồi chọn cái nào giá trị nhất

Jerry Jenkins đề nghị viết văn đừng "ầm ừ", có nghĩa là viết nhiều đoạn mào đầu hoặc giới thiệu không cần thiết về nhân vật, hoàn cảnh hoặc âm mưu Ông cũng xác nhận, văn chương hay tập trung vào danh từ và động từ, quá nhiều tính từ, tự dưng sẽ rườm rà Văn vẻ trong sáng dùng nhiều từ ngữ thông thường thay vì những từ ngữ khó hiểu, hoặc nói cách khác, những từ ngữ "bày tỏ thông

thái một cách đần độn." Ông nói, mỗi tình cảnh

hoặc hoàn cảnh phải có quan điểm riêng và những quan điểm này kết hợp trong quan điểm chính

Táí xét tác phẩm về nghệ thuật

Nghệ thuật là một cõi mông lung phản ảnh thẩm

mỹ Vừa phản ảnh những thứ vô hình, vừa phản ảnh những thứ thực tế Sự phản ảnh không trực tiếp mà qua nhiều màn lọc và khúc xạ

Tác phẩm văn chương chú trọng đến nghệ thuật thẩm mỹ đẹp xấu, tiếp cận sự hay dở của phẩm chất, cân nhắc trên đúng sai của mô tả lý luận, sau cùng là khả năng truyền đạt Một tác phẩm hay nhất mà không ai hiểu là tác phẩm dở nhất

Tái xét một tác phẩm trên diện nghệ thuật, nên trả lời một số câu hỏi:

- Mỹ thuật thể hiện nơi văn phong, bút pháp hoặc nơi cấu trúc dàn dựng, hoặc cả hai?

- Mỹ thuật thuộc sắc dạng quen thuộc, khác thường, hoặc đặc thù?

- Cấp độ mới lạ thể hiện nơi hình thức hoặc nội dung, hoặc cả hai?

- Toàn bộ tác phẩm có dễ hiểu hoặc có thể hiểu không?

- Sự độc đáo của tác phẩm thể hiện nơi nào? Tư tưởng, tứ văn, dàn dựng, mô tả, hoặc phong cách truyền đạt?

Một tác phẩm không nhất thiết phải có tất cả câu trả lời, nhưng phải có một số câu trả lời vừa đủ để chứng tỏ tác giả đã cung cấp cho tác phẩm một giá trị nghệ thuật

Nhà văn William Faulker phát biểu gọn gàng và

thâm thúy: Khi sáng tác, b ạn muốn viết văn hay bạn muốn làm nhà văn?

Ngu Yên