Tóm tắt luận án Tiến sĩ Lý luận và Phương pháp dạy học Kỹ thuật: Dạy học môn Công nghệ trung học phổ thông trong môi trường học bằng làm theo quan điểm sư phạm tương tác

Luận án với mục tiêu nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm, trên cơ sở đó đề xuất biện pháp, quy trình tổ chức dạy học tương tác môn Công nghệ THPT trong môi trường học bằng làm nhằm góp phần phát triển năng lực của học sinh, nâng cao kết quả học tập môn học.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI

Nguyễn Thị Giang

DẠY HỌC MÔN CÔNG NGHỆ TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG MÔI TRƯỜNG HỌC BẰNG LÀM THEO QUAN ĐIỂM SƯ PHẠM TƯƠNG TÁC

Ngành: Lý luận và phương pháp dạy học

Mã số: 9140110

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ

LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC KỸ THUẬT

Hà Nội – 2021

Công trình được hoàn thành tại:

Trường Đại học Bách khoa Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: 1 TS Vũ Thị Lan

2 GS.TS Nguyễn Xuân Lạc

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng đánh giá luận án tiến

sĩ cấp Trường họp tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội Vào hồi …… giờ, ngày … tháng … năm ………

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

1 Thư viện Tạ Quang Bửu - Trường ĐHBK Hà Nội

2 Thư viện Quốc gia Việt Nam

tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực học tập”

2 Hiện nay đổi mới PPDH được triển khai theo hướng tích hợp

sư phạm mà tư tưởng cốt lõi là phát triển năng lực PPDH theo quan điểm phát triển năng lực không chỉ chú ý tích cực hóa HS về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp; đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn

3 Môi trường học tập luôn là vấn đề quan trọng và ảnh hưởng mạnh mẽ đến quá trình dạy và học Trong quá trình học tập, học bằng làm là một quy luật tất yếu Dạy học tương tác với bản chất là xây dựng một môi trường học tập chú trọng đến các hoạt động tương tác giữa ba tác nhân người dạy, người học và môi trường nhằm giúp người chủ động tích cực trong hoạt động nhận thức và tích lũy kinh nghiệm cho người học đã và đang được thực hiện khá hiệu quả ở nhiều nền giáo dục tiên tiến trên thế giới

4 Môn Công nghệ trong chương trình giáo dục phổ thông là môn học được tích hợp từ nhiều nội dung khác nhau thuộc các lĩnh vực khoa học, kĩ thuật và công nghệ Giáo dục nói chung và đặc biệt là giáo dục Trung học phổ thông (THPT) nói riêng vẫn còn những tồn tại hạn chế, trong đó có vấn đề về chất lượng dạy và học môn Công nghệ THPT Với mong muốn xây dựng một môi trường học tập theo hướng dạy học tương tác nhằm nâng cao hiệu quả dạy học tập môn Công nghệ cho học sinh bậc trung học phổ thông, chúng tôi lựa chọn

đề tài: “Dạy học môn Công nghệ Trung học phổ thông trong môi

trường học bằng làm theo quan điểm sư phạm tương tác” để thực

hiện luận án tiến sĩ, đồng thời góp phần nâng cao kết quả học tập môn Công nghệ nói riêng và nâng cao chất lượng dạy học nói chung

III ĐỐI TƯỢNG, KHÁCH THỂ VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

- Đối tượng nghiên cứu: dạy học tương tác môn Công nghệ THPT trong môi trường học bằng làm

- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học môn CN bậc THPT

- Phạm vi nghiên cứu: tổ chức dạy học tương tác giáp mặt môn Công nghệ THPT trong môi trường học bằng làm tại một số trường THPT

IV GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu xây dựng được quy trình và các biện pháp dạy học môn Công nghệ THPT trong môi trường học bằng làm dựa trên đặc điểm tâm, sinh lý học sinh, các đặc điểm của nội dung môn học và tăng cường mối quan hệ tương tác của ba tác nhân người dạy- người học – môi trường học bằng làm thì các biện pháp đề xuất sẽ có tác động tích cực đến hoạt động học tập của người học từ đó phát triển năng lực học tập, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn học công nghệ THPT

V NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của dạy học tương tác môn Công nghệ THPT trong môi trường học bằng làm

- Đề xuất quy trình và biện pháp tổ chức dạy học tương tác môn Công nghệ THPT trong môi trường học bằng làm

- Khảo nghiệm và thực nghiệm sư phạm nhằm chứng minh đúng đắn của giả thuyết khoa học và tính khả thi, cần thiết của các biện pháp đề ra

VI PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Sử dụng kết phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

a) Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận

Trên quan điểm tiếp cận hệ thống, tiến hành phân tích, tổng hợp,

hệ thống hóa, khái quát hóa những tài liệu liên quan đến tương tác, sư phạm tương tác, dạy học tương tác, môi trường học tập học bằng làm

b) Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi: Sử dụng phiếu điều tra

khảo sát thực trạng hoạt động giảng dạy học môn Công nghệ THPT của giáo viên và hoạt động học của học sinh

- Phương pháp trao đổi phỏng vấn trực tiếp: Trao đổi trực tiếp

với các lãnh đạo trường học, tổ trưởng chuyên môn, giáo viên giảng dạy, học sinh để tìm ra nguyên nhân của những hạn chế trong cách

dạy và học môn CN ở THPT

- Phương pháp quan sát sư phạm: quan sát hoạt động dạy và học

môn Công nghệ THPT, những biểu hiện hoạt động tích cực học tập, khả năng tương tác với giáo viên và với môi trường học tập, sự thay đổi về hứng thú, thái độ học tập, khả năng tương tác của học sinh khi vận dụng các biện pháp tác động sư phạm đưa ra nhận xét định tính

về hiệu quả tác động sư phạm đối với HS

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực nghiệm một

số biện pháp dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm theo quy trình đề xuất ở một số nội dung của môn học, nhằm kiểm

nghiệm tính đúng đắn và khả thi của đề tài

- Phương pháp chuyên gia: Tiến hành xin ý kiến chuyên gia về

quy trình, biện pháp tổ chức dạy học tương tác môn Công nghệ THPT trong môi trường học bằng làm nhằm phát triển năng lực của học sinh và nâng cao kết quả học tập môn học

c) Phương pháp toán học thống kê

Để đảm bảo tính khách quan, khoa học, luận án sử dụng một số công cụ của toán học thống kê để xử lý số liệu nghiên cứu thực tiễn VII NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN

- Khái quát hóa những kết quả nghiên cứu trong nước và quốc tế

về tương tác, dạy học tương tác, môi trường học bằng làm và các vấn

đề liên quan

- Xác định hệ thống khái niệm công cụ của dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm: dạy học tương tác, học bằng làm, môi trường học bằng làm; hệ thống hóa những loại hình học bằng làm; xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn về dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm bậc trung học phổ thông

- Đánh giá thực trạng dạy học tương tác môn Công nghệ trung học phổ thông: chương trình, SGK, điều kiện dạy học, hoạt động của

GV, HS

- Đề xuất quy trình, biện pháp dạy học tương tác môn Công nghệ THPT trong môi trường học bằng làm

VIII CẤU TRÚC LUẬN ÁN

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo

và phụ lục, kết quả nghiên cứu được trình bày trong 3 chương với nội dung chủ yếu là:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của dạy học trong môi

trường học bằng làm theo quan điểm sư phạm tương tác

Chương 2: Quy trình và biện pháp dạy học tương tác môn Công

nghệ trung học phổ thông trong môi trường học bằng làm

Chương 3: Kiểm nghiệm và đánh giá

NỘI DUNG CHÍNH CỦA LUẬN ÁN

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC TƯƠNG TÁC TRONG MÔI TRƯỜNG HỌC BẰNG LÀM THEO QUAN ĐIỂM SƯ PHẠM TƯƠNG TÁC 1.1 Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề

Mục này trình bày khái quát và ngắn gọn lịch sử nghiên cứu trên thế giới và trong nước về dạy học tương tác (DHTT) và dạy học tương tác ở bậc trung học phổ thông (THPT); môi trường học tập (MTHT), học bằng làm và môi trường học bằng làm Kết quả nghiên cứu cho thấy chưa có công trình nào đề cập cụ thể về DHTT môn Công nghệ (CN) bậc THPT trong môi trường học bằng làm nhằm phát triển năng lực cho người học Chính vì vậy, hướng nghiên cứu của đề tài là cần thiết và có tính khả thi

1.2 Các khái niệm cơ bản

MTHT học bằng làm (gọi tắt là môi trường học bằng làm) được hiểu là không gian (thực và ảo)được người dạy thiết kế, phát triển các hoạt động học tập dưới dạng các nhiệm vụ học tập mang tính vấn đề, gắn với thực tiễn; trong đó diễn ra sự tương tác đan xen lẫn nhau giữa người dạy, người học và các yếu tố khác tồn tại trong MTHT, giúp người học tự lực thực hiện hoạt động học tập cả về thể chất (chân tay) và trí tuệ (trí óc) cả thực và ảo, tạo lợi thế cho người học, giúp người học phát triển tri thức và năng lực

1.2.2 Dạy học tương tác

Những kết quả nghiên cứu khái niệm của DHTT được trình bày ở

mục này Dạy học tương tác là dạy học với người học làm trung tâm, người dạy là người tổ chức, hướng dẫn, giúp đỡ, môi trường là yếu tố ảnh hưởng tất yếu, trong đó diễn ra các tương tác đặc thù của bộ ba tác nhân: người dạy – người học – môi trường nhằm giúp người học phát triển năng lực học tập, năng lực tương tác, hình thành và phát triển nhân cách cho người học

1.2.3 Dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm

Trong khuôn khổ nghiên cứu của luận án này, dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm được hiểu là chiến lược dạy học trong đó người học thực hiện các nhiệm vụ học tập thông qua hoạt động, hành động, thao tác cả thể chất (chân tay) và trí tuệ (trí óc) cả thực và ảo để xây dựng tri thức, tích lũy kinh nghiệm thực tế, phát triển toàn diện và bền vững các phẩm chất và năng lực cá nhân, tạo lợi thế cho người học dưới sự tổ chức, hướng dẫn và giúp đỡ của người dạy

1.3 Bản chất của dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm

1.3.1 Môi trường học bằng làm trong dạy học tương tác

Dựa trên những phân tích đã trình bày về MTHT, học bằng làm , môi trường học bằng làm, và lý thuyết điều khiển hệ thống tự động

có thể thấy môi trường học bằng làm mang những đặc điểm sau: tính hướng đích, tính phản hồi, tự đánh giá và điều chỉnh

1.3.2 Nguyên lý và đặc điểm cơ bản của dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm

* Ba nguyên lý của dạy học tương tác bao gồm: Người học – chủ nhân bộ máy học – yếu tố trung tâm của quá trình học tập; Người dạy – người hướng dẫn, giúp đỡ; Môi trường - ảnh hưởng đến toàn bộ quá trình dạy học

* Đặc điểm của dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm:

- Nội dung dạy học cơ bản được cấu trúc lại dưới dạng các nhiệm

vụ học tập mang tính thực hành trải nghiệm

- Các nhiệm vụ học tập được thiết kế dưới dạng các vấn đề, tình huống, trường hợp mang tính thực tiễn

- Trong quá trình học tập có thể diễn ra tương tác thực hoặc ảo

- Người học phát huy được khả năng quan sát, rèn luyện các kĩ năng, tích lũy kinh nghiệm trong quá trình học tập

- Người học phát triển kĩ năng sáng tạo và hợp tác trong quá trình tham gia hoạt động học tập

1.3.3 Hình thức tổ chức và yêu cầu của dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm

* Hình thức tổ chức

Thông qua những nghiên cứu về chiến lược học bằng làm, các hình thức tổ chức tương ứng để đánh giá mức độ phát triển năng lực bao gồm: học bằng làm thử; học bằng làm đi làm lại; học bằng làm theo; học bằng làm ra

* Yêu cầu của dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm

Khi triển khai dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm cần đảm bảo các yêu cầu sau:

- Phải xây dựng được các trường hợp/ tình huống có vấn đề gắn với thực tiễn để người học thực hiện hoạt động học tập thực hành, hành động, trải nghiệm, thao tác cả thể chất (chân tay) và trí tuệ (trí óc) cả thực và ảo

- Tăng cường các hoạt động tương tác hướng vào các hoạt động học tập của người học

- Thiết lập các quan hệ sư phạm trong quá trình học tập mang tính hợp tác

1.4 Khả năng vận dụng dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm vào quá trình dạy học môn Công nghệ ở THPT 1.4.1 Đặc điểm tâm sinh lý và hoạt động học tập của học sinh THPT

- Đặc điểm tâm sinh lý học sinh THPT có sự phát triển thể chất, tự

ý thức hoàn chỉnh, sự hình thành lí tưởng sống và có kế hoạch cuộc đời cụ thể

- Đặc điểm hoạt động học tập của học sinh THPT bao gồm: hứng thú và khuynh hướng học tập đã xác định; hoạt động tư duy phát triển mạnh; hoạt động trí tuệ linh hoạt và nhạy bén; trí nhớ tăng cường và phát triển về cả khối lượng và phương pháp; tuy nhiên tính năng động độc lập chưa cao

1.4.2 Những đặc điểm của mục tiêu, nội dung môn Công nghệ

ở THPT phù hợp với dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm

DHTT môn CN ở THPT trong môi trường học bằng làm là hoàn toàn phù hợp bởi những lý do sau:

- Xuất phát từ mục tiêu, đối tượng nghiên cứu và nội dung môn CN phần Công nghiệp

- GV thuận lợi thiết kế môi trường học bằng làm để tổ chức DHTT nhằm phát triển năng lực học tập

1.4.3 Đđặc điểm dạy học tương tác môn Công nghệ THPT trong môi trường học bằng làm

- Tính khám phá, chủ động, tích cực tham gia của người học

- Tính thực hành – lao động trong quá trình học tập

- Tính nghiên cứu ứng dụng thực tiễn

1.4.4 Những lợi ích của dạy học tương tác môn Công nghệ ở

- Bên cạnh đó dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm đem lại cơ hội cho người học phát triển các năng lực chung

- Dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm còn tạo cho người học lợi thế cạnh tranh của bản thân đối với các bạn học trong quá trình học tập

1.4.4 Một số yêu cầu đối với giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học tương tác môn Công nghệ ở THPT trong môi trường học bằng làm

a) Đối với Giáo viên

Giáo viên cần nhận thức rõ vai trò của MTHT và việc xây dựng MTHT trong dạy học; Lựa chọn và thiết kế các nội dung bài học thành các vấn đề, tình huống hay các trường hợp; Các vấn đề học tập đảm bảo vừa sức, gắn với thực tiễn cuộc sống sinh hoạt và sản xuất; Giáo viên cần kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp dạy học giải quyết vấn đề và dạy học trường hợp; GV vừa có khả năng dạy học tích hợp lý thuyết và thực hành, đồng thời có trình độ sử dụng CNTT nhất định để làm chủ quá trình dạy học; Xây dựng quy trình dạy học; Biết cách tổ chức, hướng dẫn HS hình thành và rèn luyện các phương pháp giải quyết vấn đề học tập

b) Đối với học sinh

Có thái độ tích cực, chủ động học tập; Có kĩ năng hoạt động nhóm; Có kĩ năng, phương pháp sử dụng CNTT&TT phù hợp

c) Cơ sở vật chất

Cần đảm bảo cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học phù hợp với từng mục tiêu nội dung, hoạt động nhận thức của học sinh và điều kiện cụ thể

1.5 Thực trạng dạy học tương tác môn Công nghệ THPT trong môi trường học bằng làm

Với hình thức phát phiếu hỏi cho 30 GV đang giảng dạy ở các trường THPT khu vực phía Bắc và 325 HS ở 3 trường: THPT Trương Định – Hà Nội (120 HS); THPT Minh Khai – Quốc Oai – Hà Nội (102 HS); THPT Lạng Giang Số 1 (103 HS) Kết quả thu được như sau:

* Kết quả điều tra khảo sát từ học sinh:

- Còn yếu trong phát hiện tình huống, vấn đề học tập, sử lý thông tin, phân tích đánh giá tính khả thi, hiệu quả các phương pháp đề ra Chưa có khả năng tương tác hiệu quả với GV và MTHT

- Các vấn đề/tình huống/nhiệm vụ học tập HS giải quyết chỉ mới dừng ở việc đáp ứng yêu cầu của GV góp phần thu nhận thêm kiến thức mới đối với bản thân, chưa có khả năng tạo lợi thế trong học tập cho HS

- Việc học tập môn CN còn phụ thuộc nhiều vào SGK

* Kết quả khảo sát từ phía GV

- GV đã nhận thức được trong dạy học cần tăng cường tương tác của HS với GV và MTHT

- DH tương tác trong môi trường học bằng làm chưa được GV triển khai thường xuyên; GV còn gặp nhiều khó khăn hạn chế từ nội dung, chương trình, phương tiện DH, năng lực bản thân; việc xây dựng môi trường học tập sao cho tăng cường tương tác của HS; việc

sử dụng phương pháp DH, kiểm tra đánh giá hiện nay chưa tăng cường tính tương tác, năng lực của HS

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 Qua kết quả nghiên cứu các nội dung chính ở Chương 1 có thể rút

ra được các kết luận chính sau đây:

1 Sư phạm tương tác không còn xa lạ đối với thời gian gần đây Tuy nhiên về mặt lý luận vẫn còn chưa được nghiên cứu cụ thể khi kết hợp với chiến lược dạy học bằng làm ở một môn học/học phần cụ thể Các công trình nghiên cứu về dạy học tương tác được công bố dưới dạng luận án chưa nhiều tập trung từ năm 2010; Các nghiên cứu gần đây đề cập đến vận dụng sư phạm tương tác trong một môn học

cụ thể xoay quanh mối quan hệ của ba nhân tố: người dạy – người học – môi trường

2 Ngày nay nhắc đến dạy học là nhắc đến xây dựng MTHT, đây

là một yếu tố quan trọng góp phần tổ chức thành công quá trình học tập, nâng cao chất lượng dạy và học Môi trường học tập cần được xây dựng đa dạng và linh hoạt phù hợp với các điều kiện cụ thể của nhà trường và đặc điểm học sinh, môn học ở bậc THPT

3 Học bằng làm là một chiến lược dạy học giúp HS thực hiện các

HĐ học tập một cách chủ động, phát triển năng lực, tạo lợi thế cạnh tranh cho HS Xây dựng MTHT học bằng làm giúp HS được HĐ học tập cả trí tuệ và thể chất, phát triển năng lực Do đặc thù môn CN –

phần công nghiệp ở trường THPT có tính thực tiễn, gắn với đời sống sinh hoạt và sản xuất của con người nên thích hợp cho việc DH tương tác trong môi trường học bằng làm; phát triển năng lực HS sẽ giúp nâng cao chất lượng dạy và học môn học; nâng cao vai trò, mức

độ ảnh hưởng của môn học đối với HS, nhà trường và xã hội Mô hình dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm phản ánh các thành tố cơ bản khung lý thuyết của đề tài

4 Khảo sát và phân tích thực trạng cho thấy thấy dạy học tương tác đã được quan tâm trong dạy học môn CN bậc THPT, tuy nhiên dạy học tương tác môn học trong môi trường học bằng làm còn xa lạ đối với hầu hết các GV và HS Một trong những nguyên nhân chính

là GV chưa hiểu hết bản chất của dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm, thiếu quy trình và các biện pháp, hình thức tổ chức dạy học hợp lý Kết quả khảo sát, phân tích thực trạng phần nào cho thấy HS thật sự hứng thú với các hoạt động tương tác, hoạt động học bằng làm, do đó có thể tổ chức dạy học tương tác môn CN trong môi trường học bằng làm sẽ khả thi

Chương 2: QUY TRÌNH VÀ CÁC BIỆN PHÁP DẠY HỌC TƯƠNG TÁC MÔN CÔNG NGHỆ Ở THPT TRONG MÔI

TRƯỜNG HỌC BẰNG LÀM 2.1 Nguyên tắc và quy trình dạy học tương tác môn Công nghệ trong môi trường học bằng làm ở THPT

2.1.1 Nguyên tắc dạy học tương tác môn Công nghệ bậc THPT trong môi trường học bằng làm

* Nguyên tắc dạy học tương tác trong môi trường học bằng làm:

Nguyên tắc thứ nhất: Thiết kế môi trường học bằng làm phù hợp với mục tiêu, nội dung bài học và hoạt động nhận thức của HS THPT

Nguyên tắc thứ hai: Trong quá trình học tập diễn ra mối quan hệ tương tác giữa bộ ba tác nhân cơ bản, đặc biệt là tương tác giữa GV với HS và HS với môi trường học tập

2.1.2 Quy trình dạy học tương tác môn Công nghệ bậc THPT trong môi trường học bằng làm

Dựa trên những nguyên tắc của DHTT trong môi trường học bằng làm quy trình DHTT môn CN trong môi trường học bằng làm có thể thực hiện theo lưu đồ sau:

2.2 Biện pháp dạy học tương tác môn CN trong môi trường học bằng làm ở THPT

a Phân tích mục tiêu bài học, xác định các

b Lựa chọn nội dung bài học

c Thiết kế môi trường học bằng làm; lựa chọn phương pháp, phương tiện, địa điểm

d Thiết kế giáo án

e Triển khai các hoạt động tương tác

f Kiểm tra đánh giá

Hình 2.2 Các bước thiết kế môi trường học bằng làm

1.Xác định mục tiêu và các năng lực cần đạt

2.Lựa chọn nội dung

3.Thiết kế các vấn đề, tình huống, trường hợp GV:Lựa chọn phương tiện, phương pháp, kỹ năng

sử dụng phương tiện, xây dựng mô hình, mô phỏng

(nếu có), địa điểm, nguồn lực

5.Thiết kế các hoạt động học tập

HS: chuẩn bị phương tiện, phương pháp, kĩ năng học tập