Luận văn trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc vận dụng phương pháp dạy học môn Lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh, luận án đề xuất các biện pháp sư phạm vận dụng hiệu quả phương pháp dạy học đó, nhằm góp phần vào việc đổi mới giáo dục và nâng cao chất lượng bộ môn.
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
Trang 2CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI KHOA LỊCH SỬ,
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS TS Nguyễn Thị Thế Bình
Phản biện 1: PGS.TS Trần Viết Thụ
Trường ĐH Vinh
Phản biện 2: PGS.TS Vũ Quang Hiển
Trường Đại học KHXH&NV – ĐHQG Hà Nội
Phản biện 3: TS Vũ Ngọc Anh
Viện KHGD Việt Nam
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường họp tại Trường Đại
học Sư phạm Hà Nội
vào hồi … giờ … ngày … tháng… năm…
Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:
- Thư viện Quốc Gia, Hà Nội
- Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Đổi mới nội dung và phương pháp giảng dạy theo hướng phát triển năng lực, phẩm chất người học là vấn đề chiến lược, cấp thiết trong sự nghiệp giáo dục, đào tạo hiện nay Nghị quyết số 29-NQ/TW, ngày 04 tháng 11 năm 2013 của Ban Chấp hành Trung ương Khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội
chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, chỉ rõ: “Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu
trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học” Đây
là quan điểm mới, thể hiện tư duy chiến lược của Đảng, trong việc đổi mới và nâng cao chất lượng giáo dục nước nhà trước xu thế toàn cầu hóa và cách mạng khoa học công nghệ 4.0
Mục tiêu dạy học theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học
được cụ thể hóa trong Khoản 1, Điều 29, Luật Giáo dục năm 2019: Giáo dục phổ
thông nhằm phát triển toàn diện cho người học về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ,
kĩ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo; hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho người học tiếp tục học chương trình giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp hoặc tham gia lao động, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Như vậy mục tiêu giáo dục phổ
thông nhấn mạnh chuyển mục tiêu giáo dục từ định hướng “tiếp cận nội dung” sang
“phát triển năng lực và phẩm chất người học” Theo đó, cần đổi mới đồng bộ tất cả
các khâu của quá trình giáo dục, từ đổi mới nội dung chương trình, sách giáo khoa, đến đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học và cách thức kiểm tra, đánh giá Trong đó, việc sử dụng hiệu quả các PPDH nhằm phát triển năng lực được coi là khâu then chốt của quá trình đổi mới
Nhiệm vụ của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông là trang bị cho học sinh một
hệ thống kiến thức cơ bản, toàn diện về lịch sử phát triển hợp quy luật của lịch sử xã hội loài người và của dân tộc từ xưa đến nay Qua đó, rèn luyện kỹ năng nhận thức,
tư duy, thực hành bộ môn và liên hệ, đánh giá thực tiễn cuộc sống cho học sinh Đồng thời, góp phần quan trọng vào việc giáo dục đạo đức, tư tưởng, tình cảm và truyền thống quý báu của dân tộc cho HS Từ đó, góp phần quan trọng vào việc hình thành, phát triển năng lực chung và năng lực đặc thù của bộ môn, cũng như bồi đắp những phẩm chất tốt đẹp cho HS
Thực tiễn dạy học bộ môn Lịch sử ở trường THPT hiện nay có nhiều điểm tích cực và đạt được những thành tựu đáng kể Nhiều GV đã nhận thức được tầm quan trọng của việc đổi mới PPDH nên đã biết vận dụng linh hoạt các PPDH kết hợp với các hình thức tổ chức DH và phương tiện, kĩ thuật dạy học phù hợp, tạo nên nhiều
Trang 6giờ học đạt chất lượng tốt, tạo được niềm vui và hứng thú học tập bộ môn cho HS Tuy nhiên, quá trình đổi mới phương pháp dạy học bộ môn diễn ra thiếu đồng bộ và
hệ thống Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu nghiên cứu, vận dụng linh hoạt, hiệu quả hệ thống phương pháp dạy học môn Lịch sử ở bậc học phổ thông là rất cấp thiết
Dưới góc độ lí luận, phát triển năng lực người học trong dạy học môn Lịch sử
ở trường phổ thông là vấn đề còn mới, đã bước đầu được nghiên cứu ở những khía cạnh khác nhau như năng lực thực hành, năng lực tự học bộ môn Tuy nhiên, chưa
có công trình nào đi sâu nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện, chuyên biệt về việc vận dụng các phương pháp dạy học hướng tới phát triển năng lực HS trong quá trình DHLS ở trường THPT Vì vậy, đây là hướng nghiên cứu mới và có ý nghĩa lí luận, thực tiễn cao
Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh chọn vấn đề: “Vận dụng
phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT nhằm phát triển năng lực học sinh (Qua thực nghiệm chương trình lớp 10)” làm đề tài luận án tiến sĩ khoa học
chuyên ngành lí luận và phương pháp dạy học môn Lịch sử
2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: là quá trình vận dụng các phương pháp dạy học môn
Lịch sử ở trường THPT nhằm phát triển năng lực học sinh
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
- Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc vận
dụng phương pháp dạy học môn Lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh, luận án
đề xuất các biện pháp sư phạm vận dụng hiệu quả phương pháp dạy học đó, nhằm góp phần vào việc đổi mới giáo dục và nâng cao chất lượng bộ môn
- Nhiệm vụ nghiên cứu:
+ Chọn lọc, khảo cứu tài liệu, đánh giá tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài, qua đó xác định những vấn đề luận án sẽ tiếp tục đi sâu nghiên cứu, giải quyết
+ Nghiên cứu cơ sở lí luận về vận dụng phương pháp dạy học lịch sử nhằm
Trang 7phát triển năng lực cho học sinh, làm sáng tỏ bản chất của vận dụng phương pháp dạy học lịch sử, nhằm phát triển năng lực HS trong môn Lịch sử ở trường phổ thông
+ Khảo sát, đánh giá thực trạng vận dụng phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT, chỉ ra những ưu điểm, hạn chế
+ Nghiên cứu chương trình, SGK lịch sử Lớp 10 để xác định những nội dung kiến thức, định hướng cho việc vận dụng các PPDH phù hợp
+ Đề xuất cách thức vận dụng hiệu quả phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường phổ thông nhằm phát triển năng lực của học sinh
+ Tiến hành thực nghiệm sư phạm từng phần và toàn phần để kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp
4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
- Cơ sở phương pháp luận: Luận án được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương
pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh quan điểm, chính sách của Đảng, Nhà nước về giáo dục nói chung, giáo dục lịch sử nói riêng, đặc biệt là định hướng đổi mới căn bản, toàn diện về giáo dục,
đào tạo của Đảng
- Phương pháp nghiên cứu:
Luận án sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu, có sự tiếp cận, kế thừa thành tựu của nhiều ngành khoa học khác nhau, đặc biệt là phương pháp lịch
sử và phương pháp logic Dựa trên những nguyên tắc nghiên cứu của khoa học nói chung và căn cứ vào những đặc thù của bộ môn và nội dung, tính chất của đề tài, chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiên cứu cụ thể sau:
- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: được sử dụng nhằm xây dựng tổng quan
vấn đề nghiên cứu và cơ sở lí luận của đề tài Nguồn tài liệu được nghiên cứu gồm tâm lí học, giáo dục học, lý luận về PPDHLS theo định hướng phát triển năng lực của người học, cùng các tài liệu liên quan đến thực tiễn dạy học lịch sử như chương trình, SGK, SGV
- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: nhằm mục đích khảo sát thực trạng việc
dạy học lịch sử nói chung, việc vận dụng PPDHLS nhằm phát triển năng lực HS nói riêng, làm cơ sở để xác định và cách vận dụng các PPDH để phát triển năng lực HS trong môn Lịch sử Cách thức tiến hành gồm:
+ Phương pháp quan sát: quan sát hoạt động dạy và học lịch sử của giáo viên, học sinh, để rút ra những kết luận khoa học thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu của Luận
Trang 8- Phương pháp chuyên gia: được sử dụng để xin ý kiến chuyên gia về các vấn
đề liên quan đến luận án, đặc biệt là cách thức vận dụng các PPDH nhằm phát triển năng lực HS ở trường THPT Phương pháp này được thực hiện với hình thức hội đồng chuyên gia (xêmina) và phỏng vấn trực tiếp một số GV phổ thông môn Lịch sử
giàu kinh nghiệm trong dạy học ở trường phổ thông
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Nhằm mục đích kiểm định tính đúng đắn
và tính khả thi của các biện pháp sư phạm đề xuất trong luận án, làm cơ sở để rút ra những kết luận khoa học của đề tài
- Phương pháp nghiên cứu trường hợp: Tập trung đi sâu nghiên cứu trường
hợp lớp 10 – lớp đầu tiên của cấp THPT, từ đó rút ra những kết luận chung cho đối tượng HS ở cấp học này
- Phương pháp toán học thống kê: Tập hợp và xử lí số liệu điều tra thực tiễn và
thực nghiệm sư phạm để phân tích và rút ra những kết luận, khuyến nghị phù hợp
5 Giả thuyết khoa học của đề tài
Thực tiễn vận dụng PPDHLS ở trường THPT hiện nay còn tồn tại nhiều bất cập và hạn chế Nếu giáo viên vận dụng linh hoạt các PPDH dạy học theo luận án đề xuất sẽ đạt được mục tiêu dạy học và phát triển được năng lực học sinh Qua đó, góp phần đổi mới và nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử ở trường phổ thông
6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
- Ý nghĩa khoa học: Kết quả nghiên cứu của luận án làm phong phú thêm lí
luận về PPDHLS Việc xác định được cách thức lựa chọn, sử dụng và phối hợp các PPDHLS đề xuất trong luận án góp phần quan trọng vào việc phát triển năng lực học sinh trong quá trình học tập LS ở trường THPT Qua đó, thực hiện mục tiêu môn học theo yêu cầu mới
-Ý nghĩa thực tiễn: Các biện pháp Luận án đề xuất khi được triển khai trong thực
tiễn sẽ phát huy hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh Luận án là tài liệu nghiên cứu, tham khảo cho sinh viên, học viên, nghiên cứu sinh, giáo viên và học sinh trong quá trình giảng dạy, học tập và nghiên cứu
Trang 98 Cấu trúc Luận án
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, cấu trúc Luận án gồm 4 chương:
Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án
Chương 2: Vấn đề vận dụng phương pháp dạy học môn Lịch sử ở Trường trung học phổ thông nhằm phát triển năng lực học sinh: Lí luận và thực tiễn
Chương 3: Sử dụng phối hợp các phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông nhằm phát triển năng lực học sinh
Chương 4: Thực nghiệm sư phạm
Trang 10Chương 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1.1 Những nghiên cứu về phương pháp dạy học và phương pháp dạy học
lịch sử
Ở phần này, chúng tôi tập trung phân tích, đánh giá kết quả nghiên cứu của các nhà giáo dục học, tâm lý học, giáo dục lịch sử nước ngoài (Liên Xô, Hoa Kì, Anh, Pháp, Nhật Bản ) và Việt Nam liên quan đến đề tài luận án để làm rõ các vấn đề sau:
- Vai trò, ý nghĩa của việc vận dụng phương pháp dạy nói chung, DHLS nói riêng đối với sự phát triển năng lực và phẩm chất của học sinh
- Các biện pháp sử dụng phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh để đạt mục tiêu của giáo dục
Trên cơ sở đó, kế thừa những kết quả nghiên cứu và tiếp tục làm rõ các vấn đề
mà Luận án tiếp thu, tiếp tục nghiên cứu
1.2 Những nghiên cứu về năng lực và phát triển năng lực học sinh
Kế thừa những thành tựu của nghiên cứu trên thế giới và trong nước, chúng tôi tập trung tìm hiểu, đánh giá các nội dung liên quan đến năng lực và phát triển năng lực học sinh Tập trung vào những vấn đề cơ bản sau:
- Phân tích những quan điểm về năng lực, năng lực học sinh, phát triển năng lực học sinh
- Phân tích những nội dung liên quan đến dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng nhằm phát triển năng lực và phẩm chất học sinh
- Đánh giá các quan điểm về vận dụng phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực học sinh
1.3 Nhận xét chung về các công trình đã công bố, những vấn đề luận án
kế thừa và tiếp tục nghiên cứu
1.3.1 Nhận xét chung
Các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước đã nghiên cứu PPDH nói chung, PPDHLS nói riêng với nhiều cách tiếp cận, ở những mức độ khác nhau, đồng thời, xác định rõ hình thức DH, biện pháp sư phạm để tổ chức HS học tập theo hướng phát huy tích tích cực trong nhận thức của HS Tuy nhiên, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu về sử dụng phương pháp dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường THPT Vì vậy, chúng tôi khẳng định đây là hướng đi mới có tính thời sự của luận án
Những nghiên cứu quan trọng của các tác giả trong và ngoài nước đã góp phần khẳng định sự hợp lý, đúng đắn, khoa học và cần thiết trong quá trình nghiên cứu của luận án, đồng thời là nguồn tư liệu quý giá để NCS xây dựng cơ sở lí luận của đề tài
1.3.2 Những vấn đề luận án kế thừa
Trang 11Vấn đề sử dụng PPDH nói chung, trong môn Lịch sử ở trường THPT nói riêng đã được đề cập nhiều trong các công trình nghiên cứu Việc tiếp cận với các tài liệu trên giúp chúng tôi hệ thống hoá, tiếp tục kế thừa, phát triển các vấn đề: tìm hiểu bản chất các khái niệm liên quan trực tiếp đến đề tài, khẳng định tầm quan trọng của việc vận dụng hệ thống PPDH trong môn LS ở trường phổ thông, cung cấp hệ thống tư liệu về các PPDH lịch sử theo phát triển năng lực HS; xác định được một số nguyên tắc, lựa chọn được nội dung cơ bản, cũng như lựa chọn, sử dụng và phối hợp linh hoạt các phương pháp dạy học truyền thống và phương pháp hiện đại, nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn
1.3.3 Những vấn đề đặt ra tiếp tục nghiên cứu
Trên cơ sở kế thừa các công trình nghiên cứu, luận án tiếp tục giải quyết những vấn đề sau:
- Đi sâu nghiên cứu bản chất của PPDHLS nói chung, PPDH môn LS theo định hướng phát triển năng lực HS nói riêng; tìm hiểu cách phân loại hệ thống PPDH môn
LS theo định hướng phát triển năng lực HS; khẳng định tầm quan trọng của việc sử dụng hệ thống PPDH nhằm phát triển năng lực HS trong môn LS ở trường THPT
- Tiến hành khảo sát thực tiễn việc sử dụng PPDH theo định hướng phát triển năng lực HS trong môn LS ở trường THPT, đề xuất hình thức tổ chức và biện pháp sư phạm sử dụng hiệu quả các PPDH môn LS để phát triển năng lực và phẩm chất tốt đẹp
cho HS
- Xác định nguyên tắc và lựa chọn được những nội dung cơ bản, cốt lõi của
chương trình lịch sử cấp THPT (trọng tâm là LS lớp 10 chương trình chuẩn; có đối sánh với chương trình mới) làm cơ sở cho việc sử dụng hệ thống PPDH nhằm phát triển năng lực HS trong môn LS ở trường THPT
- Trên cơ sở vận dụng các quan điểm lý luận PPDHLS và thực tiễn dạy học ở trường THPT, đề tài xác định các yêu cầu, lựa chọn, sử dụng và phối hợp hiệu quả hệ thống PPDH nhằm phát triển năng lực HS trong môn LS ở trường THPT
- Triển khai việc dạy học cụ thể theo lý thuyết đã nghiên cứu và tiến hành thực nghiệm sư phạm (từng phần, toàn phần) tại một số trường THPT Hà Nội và một số tỉnh lân cận để kiểm định tính khả thi của đề tài và rút ra các kết luận khoa học của luận án
Trang 12Chương 2 VẤN ĐỀ VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC LỊCH SỬ NHẰM PHÁT
TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH: LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
2.1 Cơ sở lí luận
2.1.1.Quan niệm về phương pháp dạy học và phương pháp dạy học lịch sử
- Phương pháp dạy học
Trên cơ sở phân tích những quan niệm của các nhà giáo dục Iu.K.Babanski,
Đặng Tuyết Oanh chúng tôi cho rằng, về bản chất PPDH là con đường, cách thức
hoạt động thống nhất của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học Trong đó,
GV là người tổ chức, hướng dẫn, điều khiển học sinh học tập nhằm chiếm kiến thức, rèn luyện kĩ năng, bồi dưỡng thái độ, phát triển năng lực và phẩm chất HS Qua đó, thực hiện tốt mục tiêu dạy học PPDH có những đặc trưng cơ bản sau:
+ PPDH là một trong những yếu tố quan trọng của quá trình dạy học, ảnh hưởng trực tiếpđến quá trình nhận thức, hứng thú tích cực học tập của học sinh
+ PPDH chịu sự chi phối của mục đích dạy học, không có phương pháp nào là vạn năng Vì vậy, để hoạt động giáo dục thành công, đòi hỏi giáo viên phải biết xác định đúng mục tiêu và lựa chọn PPDH phù hợp với đối tượng nhận thức
+ PPDH phải đảm bảo sự kết hợp biện chứng giữa việc giảng dạy của giáo viên với việc học tập của học sinh Trong đó, giáo viên là người tổ chức, điều khiển, hướng dẫn học sinh tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập
+ PPDH phải nhấn mạnh đến việc giáo viên phát huy vai trò chủ động của học sinh, coi học sinh vừa là đối tượng vừa là mục tiêu và động lựccủa quá trình dạy học
- Phương pháp dạy học lịch sử
Trên cơ sở nghiên cứu những quan điểm của các nhà giáo dục A.A Vaghin,
N.G Đairi, Phan Ngọc Liên, chúng tôi cho rằng, xét về nghĩa rộng, PPDHLS là một
khoa học, thuộc lĩnh vực khoa học giáo dục, lấy quá trình dạy học bộ môn LS ở trường phổ thông làm đối tượng nghiên cứu, lấy việc giáo dục thế hệ trẻ làm chức năng;có nhiệm vụ đề ra hình thức, PPDH để hướng dẫn HS chiếm lĩnh kiến thức Qua đó, thực hiện mục tiêu môn học
Theo nghĩa hẹp, PPDHLS là cách thức, con đường, biện pháp sư phạm tổ chức
các hoạt động dạy học của giáo viên, nhằm hướng dẫn HS chiếm lĩnh kiến thức lịch
sử, phát triển năng lực tư duy, hành động, bồi dưỡng phẩm chất, nhân cách tốt đẹp cho HS Qua đó, thực hiện mục tiêu của môn học PPDHLS mang đầy đủ những đặc
điểm của PPDH nói chung và có đặc trưng riêng Vì vậy, trong quá trình DHLS giáo viên phải vận dụng linh hoạt, sáng tạo các PPDH phù hợp với đặc điểm của kiến thức lịch sử cũng như khả năng nhận thức của HS để đem lại hiệu quả giờ học, thực hiện được mục tiêu của bộ môn
Trang 132.1.2.Quan niệm về năng lực và phát triển năng lực HS trong môn Lịch sử
2.1.2.1 Quan niệm về năng lực
Trên cơ sở nghiên cứu các cách tiếp cận, chúng tôi cho rằng: năng lực là khả
năng làm việc đạt hiệu quả tốt trên cơ sở huy động kiến thức, kĩ năng và ý thức, tinh thần trách nhiệm cùng những kinh nghiệm đã có để thực hiện tốt một hoạt động nào
đó trong những điều kiện cụ thể khác nhau Năng lực không phải là một thuộc tính
đơn nhất mà là một thuộc tính tâm lý phức hợp, là một tổng thể của nhiều yếu tố có liên hệ tác động qua lại, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố như tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, đạo đức… Nghĩa là năng lực không phải là cái có sẵn, tồn tại trong mỗi con người mà ban đầu chỉ có tư chất của năng lực, nhưng tư chất này được dần hình thành và phát triển, tích lũy trong quá trình học tập và lao động
2.1.2.2 Phát triển năng lực học sinh phổ thông trong môn LS
Phát triển năng lực HS trong môn LS là khả năng HS huy động kiến thức, kinh nghiệm, kĩ năng, thái độ và ý thức trách nhiệm trong quá trình học tập bộ môn LS, để thực hiện thành công một nhiệm vụ học tập Đồng thời, biết vận dụng kiến thức lịch
sử đã học vào giải quyết nhiệm vụ học tập mới của bộ môn và những vấn đề đặt ra trong thực tiễn
Đối với việc phát triển năng lực HS trong môn LS phải gắn liền với vai trò tổ chức, hướng dẫn, điều khiển của GV trong suốt quá trình dạy học Để phát triển năng lực cho HS trong DHLS đòi hỏi phải có một quá trình lâu dài trong học tập, lao động, trải nghiệm, bản thân các em phải luôn tích cực khám phá, muốn phát hiện cái mới, giải quyết mâu thuẫn xung đột trong nhận thức, học tập và thực tiễn liên quan tới cuộc sống của HS Điều đó diễn ra dưới sự hướng dẫn điều khiển thường xuyên của
GV Vậy nên, việc phát triển năng lực cho HS trong dạy học bộ môn Lịch sử ở trường THPT có vai trò đặc biệt quan trọng
2.1.3 Quan niệm về vận dụng PPDH lịch sử nhằm phát triển năng lực HS
Từ việc phân tích bản chất các khái niệm “PPDH”, “PPDHLS”, “Năng lực” và
“Phát triển năng lực HS trong môn LS”, chúng tôi cho rằng, “Vận dụng PPDHL
nhằm phát triển năng lực HS” là quá trình GV lựa chọn, sử dụng và phối hợp linh
hoạt các PPDH để hướng dẫn HS chiếm lĩnh kiến thức, phát triển kĩ năng, bồi dưỡng thái độ Qua đó, phát triển năng lực cho HS và thực hiện được mục tiêu dạy học Việc vận dụng các PPDH nhằm phát triển năng lực HS trong môn LS ở trường THPTđược biểu hiện qua những đặc trưng cơ bản sau:
Thứ nhất: bản chất của PPDH nhằm phát triển năng lực HS là dạy và học chú
trọng rèn luyện phương pháp tự học, tự nghiên cứu cho HS
Trang 14Thứ hai: về thực chất, PPDH nhằm phát triển năng lực HS chính là PPDH tích
cực dựa trên tính tích cực, chủ động, độc lập và sáng tạo của HS trong quá trình nhận thức
Thứ ba: Việc vận dụng PPDH nhằm phát triển năng lực HS trong DHLS phải
gắn liền với đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học
Thứ tư: Để phát triển năng lực HS, trong quá trình DHLS ở trường THPT, GV
cần chọn lựa và sử dụng một cách linh hoạt các PPDH phù hợp với nội dung bài học, khả năng nhận thức của HS cũng như điều kiện vật chất cho phép của địa phương
Thứ năm: Trong quá trình DH, cần sử dụng linh hoạt, đa dạng và hiệu quả các
phương tiện và thiết bị dạy học theo đặc trưng của bộ môn, đảm bảo tăng cường nguyên tắc trực quan trong học tập
Thứ sáu: Cùng với việc đổi mới PPDH, GV cần chú trọng đổi mới kiểm tra,
đánh giá kết quả học tập HS theo định hướng phát triển năng lực
2.1.4 Cơ sở của việc vận dụng PPDHLS nhằm phát triển NL học sinh ở trường THPT
- Mục tiêu giáo dục và đào tạo
- Yêu cầu của đổi mới giáo dục phổ thông
- Nhiệm vụ của bộ môn Lịch sử
- Đặc điểm của quá trình dạy học LS
- Ưu điểm và hạn chế của hệ thống PPDHLS hiện hành
2.1.5 Phân loại PPDH lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh
Căn cứ vào các năng lực bộ môn được quy định trong Chương trình giáo dục phổ thông môn LS (2018), trên cơ sở tiếp thu và vận dụng linh hoạt hệ thống PPDH hiện hành, chúng tôi đề xuất các PPDHLS nhằm phát triển năng lực học sinh như sau:
Nhóm PPDH phát triển năng lực tìm hiểu LS: PP khai thác, sử dụng tài
liệu tham khảo; PP sử dụng SGK; PP Web Quest; PP khai thác, sử dụng đồ dùng trực quan; PP sử dụng lời nói (thông báo, miêu tả, tường thuật, lược thuật, nêu đặc điểm,
kể chuyện); PP tự học, PP học theo nhóm, ứng dụng công nghệ thông tin …
Nhóm PPDH phát triển năng lực nhận thức và tư duy LS: PPDH nêu và giải
quyết vấn đề; PPDH tích hợp; PP dùng lời (giải thích, tranh luận, trao đổi đàm thoại, đóng vai); PPDH nghiên cứu trường hợp; PPDH theo dự án, PPDH hợp đồng; PP tự học, tự nghiên cứu, PP học tập theo nhóm, PP sử dụng câu hỏi, bài tập…
Nhóm PPDH phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: PP học
tập qua trải nghiệm, PPDH theo dự án, PPDH tích hợp, PP làm các bài tập nghiên cứu khoa học, PP tìm hiểu và đánh giá thực tiễn, PP tự học, tự nghiên cứu, PP sử
dụng kiến thức LS địa phương, PP học tập theo nhóm …