Vận dụng phương pháp dạy học theo dự án đối với môn giáo dục công dân khối 11 tại trường trung học thực hành trường đại học sư phạm TP hồ chí minh

24 CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP ĐỐI VỚI VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO DỰ ÁN VỚI MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN KHỐI 11 TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC THỰC HÀNH- TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP.. Với

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ CẤP TRƯỜNG

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO DỰ ÁN ĐỐI VỚI MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN KHỐI 11 TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC THỰC

HÀNH‐ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

CHỦ NHIỆM ĐỀ TÀI: ThS PHẠM MẠNH THẮNG

TP HỒ CHÍ MINH, NĂM 2016

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ CẤP TRƯỜNG

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO DỰ ÁN ĐỐI VỚI MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN KHỐI 11 TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC THỰC

STT ĐƠN VỊ PHỐI HỢP

1 Trường Trung học Thực hành- Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh

2 Khoa Giáo dục Chính trị- Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh

1.Tính cấp thiết và lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp mới của đề tài 7

7 Bố cục của đề tài 7

CHƯƠNG 1: LÍ LUẬN CHUNG VỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO DỰ ÁN 8

1.1 Khái niệm và đặc điểm của phương pháp dạy học theo dự án 8

1.1.1 Khái niệm dạy học theo dự án 8

1.1.2 Các hình thức dạy học theo dự án 11

1.1.3 Đặc điểm của dạy học theo dự án 12

1.2 Mục tiêu và quy trình sử dụng phương pháp dạy học theo dự án 14

1.2.1 Mục tiêu của dạy học theo dự án 14

1.2.2 Quy trình dạy học theo dự án 14

1.2.3 Các bước chuẩn bị cho một dự án của giáo viên và học sinh 19

1.2.4 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học theo dự án 21

1.3 Những ưu điểm, hạn chế của phương pháp dạy học theo dự án 21

1.3.1 Ưu điểm 22

1.3.2 Hạn chế 24

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP ĐỐI VỚI VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO DỰ ÁN VỚI MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN KHỐI 11 TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC THỰC HÀNH- TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH 25

2.1 Thực trạng việc dạy và học môn giáo dục công dân tại trường Trung học Thực hành- Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh 25

2.1.1 Thực trạng hoạt động dạy học môn giáo dục công dân của giáo viên 25

2.1.2 Thực trạng hoạt động học môn giáo dục công dân của học sinh 27

2.3.2 Thiết kế các dự án trong giảng dạy môn giáo dục công dân khối 11 ở trường Trung

học Thực hành- Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh 35

2.3.3 Xây dựng bộ công cụ đánh giá dự án của nhóm học sinh 59

2.3.4 Một số kết quả đánh giá từ phía học sinh 68

2.4 Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả dạy học theo phương pháp dạy học theo dự án đối với môn giáo dục công dân ở trường Trung học Thực hành 71

2.4.1 Đối với giáo viên 71

2.4.2 Đối với học sinh 74

2.4.3 Đối với Tổ bộ môn, Ban giám hiệu, Khoa trực thuộc 75

KẾT LUẬN 76

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 78

PHỤ LỤC 81

MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết và lí do chọn đề tài

Nghị quyết 29 Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với đất nước và đặt ra những nhiệm vụ cần phải giải quyết về giáo dục

và đào tạo Một trong những nhiệm vụ đặt ra là đổi mới phương pháp giảng dạy các bộ môn trong chương trình phổ thông, chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chỗ trang bị kiến thức sang phát triển năng lực và phẩm chất, phát huy tính tích cực, sáng tạo của người học với phương châm “ giảng ít, hiểu nhiều”

Trường Trung học Thực hành – trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh là một trong những trường Trung học phổ thông được Bộ Giáo dục và Đào tạo chọn thí điểm cho chương trình Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo Một trong những yêu cầu để thực hiện mục tiêu của chương trình Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, đào tạo là đổi mới phương pháp giảng dạy các bộ môn trong chương trình giáo dục phổ thông Với phương châm lấy “người học” là trung tâm của quá trình dạy và học thay thế cho phương thức truyền thống là “người dạy” là trung tâm để kích thích khả năng sáng tạo, học hỏi và tìm tòi của học sinh

Phương pháp dạy học theo dự án là phương pháp lấy học sinh là trung tâm, hướng học sinh đến việc lĩnh hội kiến thức và kĩ năng qua cách đóng một hay nhiều vai để giải quyết vấn đề nhằm mô phỏng những hoạt động có thật của xã hội hiện nay Sử dụng phương pháp này nhằm kích thích động cơ học tập của người học, nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn Phương pháp này đã biến những kiến thức hàn lâm và nặng tính giáo điều thành những kiến thức gắn liền với cuộc sống xung quanh Nếu sử dụng phương pháp này sẽ phát huy những kĩ năng của người học như khả năng làm việc độc lập, sự tư duy cao và kĩ năng làm việc nhóm và sử dụng công nghệ thông tin bắt kịp với xu thế mới

Trong xu hướng dạy học hiện đại, việc đưa vào áp dụng phương pháp dạy học theo dự án là một yêu cầu cần thiết nhằm khắc phục lối truyền thụ máy móc, một chiều

và phát huy mặt tích cực của học sinh Qua thực tiễn trong 5 năm gần đây, tổ bộ môn

giáo dục công dân đã áp dụng các phương pháp giảng dạy nhưng riêng phương pháp

dạy học theo dự án chưa được áp dụng

Với vai trò là một giảng viên đang truyền thụ tri thức và những kĩ năng đứng lớp cho sinh viên chuyên ngành, người giáo viên trung học phổ thông đang trực tiếp vận dụng phương pháp đó vào thực tiễn, tôi rất tâm đắc với phương pháp dạy học theo dự

án đang được ứng dụng với khối 11 trường Trung học Thực hành – trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh

Nhằm bước đầu đánh giá những kết quả đạt được và những kinh nghiệm để có những kiến nghị thích hợp để nâng cao hiệu quả giảng dạy bộ môn giáo dục công dân cũng như

ứng dụng rộng rãi trong đội ngũ giáo viên, người nghiên cứu lựa chọn đề tài “ Vận dụng

phương pháp dạy học theo dự án đối với môn giáo dục công dân khối 11 tại trường Trung học Thực hành –trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh”

Tác giả Đỗ Hương Trà trong công trình “ Các kiểu tổ chức dạy học hiện đại trong dạy

học Vật lý ở trường phổ thông”, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2011 đã trình bày các

bước tiến hành dạy học theo dự án theo trình tự và đề xuất các bước chuẩn bị của giáo viên và học sinh trong dạy học môn Vật lý

Đi vào làm rõ khái niệm, các bước dạy học theo dự án và quy trình tổ chức cho học

sinh học dự án là nội dung của công trình “ Dạy và học tích cực- Một số biện pháp và kĩ

thuật dạy học”, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2010 của nhóm tác giả Nguyễn Lăng

Bình, Đỗ Hương Trà, Nguyễn Phương Hồng, Cao Thị Thặng

Trong luận án Tiến sĩ Giáo dục học của tác giả Nguyễn Thị Diệu Thảo “Dạy học theo

dự án và vận dụng trong đào tạo giáo viên Trung học cơ sở môn Công nghệ”, Đại học Sư

phạm, Hà Nội, 2009 đã xác định cơ sở lý luận và thực tiễn của việc dạy học theo dự án trong đào tạo giáo viên công nghệ ở bậc Trung học cơ sở Từ đó, tác giả đề xuất các phương án vận dụng, dạng và quy trình khi tiến hành dạy học theo dự án

Cũng nghiên cứu về dạy học theo dự án nhưng áp dụng trong dạy học kiến thức về sản xuất và sử dụng điện năng cho học sinh Trung học phổ thông là nội dung của luận án

Tiến sĩ Khoa học Giáo dục “ Vận dụng phương pháp dạy học theo dự án trong dạy học

kiến thức về sản xuất và sử dụng điện năng cho học sinh Trung học phổ thông” của tác

giả Lê Khoa, Đại học Thái Nguyên, 2015 Tác giả cũng tiến hành thiết kế một số dự án

và tổ chức thử nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra giả thuyết khoa học và tính khả thi của đề tài

Ngoài ra, có thể kể đến một số luận văn Thạc sĩ như “Phát triển năng lực chủ động

tích cực học tập của học sinh trong dạy học hóa học thông qua hình thức dạy học dự án”

của tác giả Đặng Thị Minh Thu, Đại học Sư phạm Hà Nội, 2009; “ Vận dụng phương

pháp dạy học theo dự án trong dạy học môn Toán cho học sinh lớp 10 và 11 Trung học phổ thông, Ban cơ bản” của tác giả Nguyễn Đắc Thắng, Đại học Sư phạm TP Hồ Chí

Minh, 2012; “Áp dụng dạy học theo dự án trong dạy học Hóa học ở trường Trung học

phổ thông” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Mai, Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh,

2011, đều đã khái quát những cơ sở lí luận về dạy học theo dự án và xây dựng quy trình

áp dụng dạy học theo dự án vào các môn cụ thể tại trường phổ thông để cho thấy tính khả thi khi áp dụng phương pháp này vào giảng dạy

Tác giả Đỗ Hương Trà, Phùng Việt Hải, Hoạt động học tập trong dạy học dự án và

những kết quả thu được, Tạp chí Khoa học, Đại học Sư phạm Hà Nội, Tháng 6-2008 đã

khái quát tiến trình dạy học theo dự án qua các pha, đưa thêm giai đoạn xác định các nguồn lực cần thiết là những điểm mới của lí luận dạy học theo dự án

Tác giả Trần Việt Cường trong bài viết “ Đôi nét về dạy học theo dự án”, Tạp chí

Giáo dục, số tháng 2-2009 cũng trình bày những cơ sở lý luận chung về dạy học theo dự

án Tác giả đã trình bày khái niệm, những đặc trưng và các bước tiến hành dạy học theo

dự án

Đối với tác giả Trần Anh Tuấn trong bài viết “ Dạy học theo dự án”, Tạp chí Giáo

dục, số tháng 11-2002 đã cho rằng cần phải tạo một tình huống, chưa đựng một vấn đề hay đặt một nhiệm vụ cần giải quyết gắn với hoàn cảnh thực tiễn

Gần đây nhất là đề tài Khoa học và Công nghệ cấp trường “ Ứng dụng việc dạy học

theo dự án vào một số bài trong học phần “Vệ sinh phòng bệnh trẻ em”, MS 2012.19.16

của tác giả Phan Thanh Hà, Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, 2012 đã xây dựng các

dự án dạy học một số phần của học phần và tiến hành thử nghiệm trên một số lớp học phần, từ đó đánh giá tính khả thi của các dự án đã xây dựng

2.2 Nhóm nghiên cứu về dạy học theo dự án đối với môn giáo dục công dân ở trường phổ thông

Tác giả Vương Tất Đạt với cuốn sách “ Phương pháp giảng dạy môn giáo dục công

dân ( dùng cho THPT)”, Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội, 1994 và Đề tài nghiên cứu cấp

cơ sở “ Vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề vào giảng dạy nội dung triết học

trong Sách giáo khoa giáo dục công dân 10” của tác giả Nguyễn Thành Minh và Vũ

Đình Bẩy, Đại học Sư phạm Huế đã trình bày một số phương pháp giảng dạy trong giảng dạy môn giáo dục công dân ở trong trường phổ thông, trong đó có đề cập đến việc áp dụng phương pháp dạy học theo dự án Tuy nhiên, các tác giả mới chỉ nêu ra chứ chưa đưa ra một minh chứng cụ thể là trong nội dung của bài học nào, quy trình tiến hành ra sao?

Bài “ Thực trạng giáo dục đạo lý dân tộc trong môn giáo dục công dân tại Thành

phố Hồ Chí Minh” của tác giả Lê Thanh Hà- Phạm Mạnh Thắng, Hội thảo khoa học

của Viện Nghiên cứu Giáo dục- Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, 2015 cũng đề cập đến việc cần thiết phải phải dùng phương pháp dạy học theo dự án để phát huy tính chủ động của học sinh khi học môn giáo dục công dân chủ yếu ở lớp 10

Đánh giá thực trạng hoạt động dạy và học môn giáo dục công dân ở các góc độ hoạt động chuẩn bị dạy học, hoạt động dạy học, hoạt động học và kiểm tra đánh giá là nội

dung của luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Tâm lý học “ Tính tích cực học tập môn giáo

dục công dân của học sinh Trung học phổ thông tại Phan Thiết- Bình Thuận” của tác

giả Trần Thị Ngọc Anh, Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, 2010

Từ quá trình khảo sát thực trạng và thử nghiệm dạy học theo dự án trong môn giáo dục công dân khôi 11, tác giả Bùi Thị Vân Anh trong khóa luận tốt nghiệp Đại học

ngành Giáo dục Chính trị “ Giảng dạy môn giáo dục công dân lớp 11 Trung học phổ

thông bằng phương pháp dạy học theo dự án” đã trình bày thực trạng dạy học môn

giáo dục công dân ở trường Trung học phổ thông và thiết kế một số giáo án giảng dạy bằng phương pháp dạy học theo dự án và tiến hành thử nghiệm Tuy nhiên, khóa luận tốt nghiệp của tác giả Bùi Thị Vân Anh đã trình bày tiến hành 5 dự án nhỏ trong một bài học là một việc khó xảy ra trong thời lượng tiết học và chưa xây dựng được bộ câu hỏi định hướng, các bước tiến hành dạy học theo dự án khi tiến hành thử nghiệm

Như vậy, qua khái quát của tác giả chưa có một công trình nghiên cứu nào tập trung nghiên cứu sâu về dạy học theo dự án ứng dụng trong môn giáo dục công dân khối 11 tại trường Trung học phổ thông Các tác giả cũng chưa xây dựng được quy trình dạy học theo dự án rõ nét và thiết kế những dự án cũng như đánh giá những khó khăn trong quá trình tiến hành thực hiện

Vì vậy, công trình nghiên cứu của tác giả “ Vận dụng phương pháp dạy học theo dự

án đối với môn giáo dục công dân khối 11 tại trường Trung học Thực hành- trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh” có ý nghĩa cả về lí luận và thực tiễn, qua đó góp

phần đổi mới phương pháp dạy học ở trường Trung học phổ thông nói chung và trường Trung học Thực hành nói riêng

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Phân tích những yêu cầu cần thiết để thực hiện phương pháp dạy học theo dự án tại trường Trung hoc Thực hành – trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh

- Trình bày và phân tích kết quả bước đầu khi ứng dụng dạy học theo dự án với môn giáo dục công dân ở trường Trung học Thực hành- trường Đại học Sư phạm TP

Hồ Chí Minh

- Đánh giá những thành công, hạn chế và những kiến nghị để làm tốt hơn khi sử dụng phương pháp dạy học theo dự án tại trường Trung học Thực hành –trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Lý thuyết chung về dạy học theo dự án và những định hướng về lý luận dạy học trong việc vận dụng phương pháp dạy học theo dự án đối với môn Giáo dục công dân khối 11

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu ứng dụng phương pháp dạy học dự án vào một số bài của môn GDCD khối 11 với một số bài cụ thể như sau:

Bài 4: Cạnh tranh trong sản xuất và lưu thông hàng hóa

Bài 12: Chính sách tài nguyên và bảo vệ môi trường

Bài 13: Chính sách giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, văn hóa ( Tập trung

ở phần: Chính sách giáo dục và đào tạo và chính sách văn hóa

Do giới hạn về thời gian của đề tài, tác giả không thể tổ chức các lớp đối chứng mà tổ chức dạy học trên một số lớp trong hai học kỳ tại các lớp mà tác giả là giáo viên đứng lớp giảng dạy như 11.1, 11.2, 11Chuyên Anh và 11 Chuyên Toán tại trường Trung học Thực hành- Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích và khái quát về lý luận về dạy học

theo dự án

5.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

Phương pháp quan sát: Tiến hành dự giờ giáo viên các trường khác có sử dụng

phương pháp dạy học theo dự án: THPT Chuyên Trần Đại Nghĩa, THPT Lê Qúy Đôn, THPT Đinh Thiện Lý,

Phương pháp thực nghiệm: Tiến hành giảng dạy trực tiếp trên lớp với các lớp khối

11 trường THTH cả 2 học kỳ tập trung vào các bài như bài 4, bài 12, bài 13 theo Sách giáo khoa môn giáo dục công dân

Phương pháp điều tra xã hội học: Tiến hành điều tra bằng hệ thống câu hỏi thăm dò

đối với học sinh khối 11 trường Trung học Thực hành

Phương pháp đàm thoại và phỏng vấn, lấy ý kiến: Tiến hành trên việc trao đổi với

những người phối hợp và những giảng viên có chuyên môn về giáo dục học

Phương pháp toán học: Phân tích và xử lý, tổng hợp số liệu điều tra

6 Đóng góp mới của đề tài

Đề tài hệ thống hóa và phát triển lý luận dạy học theo dự án đối với môn giáo dục công dân khối 11 Đề tài đưa ra những phương án tổ chức dạy học theo dự án khi dạy học môn giáo dục công dân khối 11 tại trường Trung học Thực hành- Đại học Sư phạm TP

Hồ Chí Minh qua việc nghiên cứu thực trạng dạy học, xác định quy trình tổ chức hoạt động và hướng dẫn học sinh tổ chức triển khai các dự án Từ đó, tác giả đề xuất những kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả hơn khi dạy học theo dự án

7 Bố cục của đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết luận, tài liệu tham khảo đề tài gồm có 2 chương, 7 tiết

Chương 1: Lí luận chung về phương pháp dạy học theo dự án

Chương 2: Thực trạng và giải pháp đối với việc sử dụng phương pháp dạy học theo

dự án với môn giáo dục công dân khối 11 tại trường Trung học Thực hành- trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh

CHƯƠNG 1: LÍ LUẬN CHUNG VỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO DỰ ÁN 1.1 Khái niệm và đặc điểm của phương pháp dạy học theo dự án

1.1.1 Khái niệm dạy học theo dự án

Trong từ điển Tiếng Việt, dự án là một danh từ, nghĩa là bản dự thảo về một văn kiện về luật pháp hay về một kế hoạch cụ thể nào đó

Trong tiếng Anh, thuật ngữ “ dự án” là “ project” có nguồn gốc từ tiếng Latinh là

“proicere” có nghĩa là phác thảo, dự thảo, thiết kế

Hiện nay, có nhiều cách giải thích khác nhai về nguồn gốc dạy học theo dự án Khái niệm “project” được sử dụng lần đầu tiên trong dạy học vào thế kỷ thứ XVI Từ cuối thế kỷ XVI, ở Italia, người ta đã sử dụng khái niệm dự án trong dạy học ở các trường dạy nghề kiến trúc Khi đó, những kiến trúc sư người Italia đã làm chuyên nghiệp xu hướng nghề nghiệp bằng cách lập ra một học viện nghệ thuật- The Accademia di San Luca- Rome dưới sự bảo trợ của giáo hoàng Gregory XIII vào năm 1577 Học viện tổ chức kỳ thi đầu tiên vào năm 1656 Song, việc thiết kế trong cuộc thi chỉ là những tình huống giả định Vì vậy, chúng được gọi là “ dự án- những dự án với ý định là những bài tập trong tưởng tượng chứ chúng không dùng để xây dựng”

Đến cuối thế ký XVIII, tư tưởng dạy học theo dự án đã lan rộng sang nhiều nước ở châu Âu và châu Mỹ, áp dụng phương pháp dạy học này vào một số trường đại học Học tập bằng dự án không còn là duy nhất với ngành kiến trúc mà còn các ngành khác Trong đó, khi thực hiện mỗi dự án đòi hỏi sinh viên phải được thực hiện một nhiệm vụ thiết kế và gia công một sản phẩm kĩ thuật Điều này đòi hỏi sinh viên phải phát huy tính tự lực cao, vận dụng tốt những kiến thức và kĩ năng đã được trang bị

Đầu thế kỷ XX, các nhà sư phạm Mỹ mà tiêu biểu là J.Dewey và S.Charles Peirce

đã đưa ra những cơ sở của dạy học theo dự án (The Project Method) và coi đây là phương pháp dạy học quan trọng lấy học sinh làm trung tâm, khắc phục những nhược điểm của dạy học truyền thống lấy người giáo viên là trung tâm của quá trình dạy và học Ban đầu, phương pháp dạy học theo dự án được sử dụng trong dạy học thực hành các môn khoa học kĩ thuật nhưng về sau đã ứng dụng vào hầu hết các bộ môn kể cả khoa học xã hội ở nhiều các cấp học từ mầm non, giáo dục phổ thông đến giáo dục đại

học Phương pháp dạy học này đã được ứng dụng ngay sau đó tại nhiều quốc gia như Đan Mạch, Thái Lan, Đức, Nga,

Ngày nay, dạy học theo dự án được sử dụng với nhiều tên gọi khác nhau như phương pháp dạy học theo dự án, mô hình dạy học theo dự án, hình thức dạy học theo

dự án,

B Woodward- nhà sư phạm người Mỹ đã coi các dự án như “ các bài tập tổng hợp-

những kĩ năng kỹ thuật học được khi làm việc độc lập được ứng dụng trong hoàn cảnh

cụ thể” [1, tr 18]

Theo nhà lí luận người Mỹ W.H.Kilpatrick, khái niệm dạy học theo dự án là “ hành

động có chủ ý, với toàn bộ nhiệt tình, diễn ra trong một môi trường xã hội hay nói ngắn gọn hơn là hoạt động có chủ ý và có tâm huyết” [16, tr 20] Trong khái niệm

này, tác giả nhấn mạnh vào tính tích cực của người dạy và sự hứng thú của người học Nhà sư phạm người Đức –K.Frey thì nhấn mạnh đặc điểm của phương pháp dạy học theo dự án: Phương pháp dạy học theo dự án là một con đường giáo dục, đó là một

hình thức của hoạt động học tập, có tác dụng giáo dục mà quyết định ở chỗ: nhóm

người học xác định một chủ đề làm việc, thống nhất về nội dung làm việc, tự lập kế hoạch và tiến trình công việc dẫn tới một sự kết thúc có ý nghĩa, thường xuất hiện một

sản phẩm có thể trình ra được

Đối với Bộ Giao dục Singapore thì cho rằng: Dạy học theo dự án (Project Work) là hoạt động học tập nhằm tạo cơ hội cho học sinh tổng hợp kiến thức từ nhiều lĩnh vực

học tập và áp dụng một cách sáng tạo vào thực tiễn cuộc sống

Đồng quan điểm với Bộ Giao dục Singapore, Cục giáo dục Hồng Kông cũng quan niệm: Dạy học theo dự án là một hoạt động tìm hiểu sâu về một chủ đề cụ thể với mục tiêu, tạo cơ hội để học sinh thực hiện nghiên cứu vấn đề thông qua việc kết nối các thông tin, phối hợp nhiều kĩ năng giá trị và thái độ nhằm xây dựng kiến thức và phát triển khả năng, thái độ học tập suốt đời Các chủ đề trong học theo dự án chủ yếu liên quan đến việc học và đời sống hằng ngày của học sinh, có thể nằm trong các môn học tích hợp hoặc nằm ngoài chương trình

Còn đối với những nhà nghiên cứu giáo dục tại Việt Nam, dạy học theo dự án được quan niệm là một hình thức dạy học, một phương pháp phức hợp

Tác giả Nguyễn Văn Cường đã viết rằng: “ Dạy học Project hay dạy học theo dự án

là một hình thức dạy học, trong đó học sinh được điều khiển và giúp đỡ của giáo viên

tự lực giải quyết một nhiệm vụ học tập mang tính phức hợp không chỉ về mặt lý thuyết

mà đặc biệt về mặt thực hành thông qua các sản phẩm thực hành có thể giới thiệu và công bố” [5]

Đồng quan điểm coi dạy học theo dự án là một hình thức dạy học, tác giả Nguyễn

Thị Diệu Thảo đưa ra khái niệm “ Dạy học theo dự án là một hình thức tổ chức dạy

học, trong đó người học dưới sự chỉ đạo của giáo viên thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp mang tính thực tiễn với hình thức làm việc nhóm là chủ yếu Nhiệm vụ này được thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, tạo ra những sản phẩm có thể trình bày, giới thiệu” [18, tr 23]

Theo chương trình PIL của Microsoft, dạy học theo dự án còn được coi là một mô hình dạy học: Đó là các hoạt động học tập được thiết kế một cách cẩn thận, mang tính lâu dài liên quan đến nhiều lĩnh vực học thuật, lấy học sinh làm trung tâm và hòa nhập

những vấn đề và thực tiễn của thế giới thực tại

Theo dự án “ Dạy học cho tương lai- Teaching For Future” do Intel tổ chức, dạy học theo dự án là một mô hình dạy học lấy học sinh làm trung tâm Nó giúp phát triển kiến thức và các kĩ năng liên quan thông qua những nhiệm vụ mang tính mở, khuyến khích học sinh tìm tòi, hiện thực hóa những kiến thức đã học trong quá trình thực hiện

và tạo ra sản phẩm của chính mình Chương trình dạy học theo dự án được xây dựng trên những câu hỏi định hướng quan trọng, lồng ghép các chuẩn nội dung và tư duy bậc cao trong những bối cảnh thực tế Bài học thiết kế theo dự án chứa đựng nhiều kĩ thuật dạy học khác nhau, có thể lôi cuốn được mọi đối tượng học sinh không phụ thuộc vào cách học của họ Thông thường, học sinh sẽ làm việc với chuyên gia và những thành viên để giải quyết vấn đề, hiểu nội dung sâu hơn Các phương tiện kĩ thuật cũng được sử dụng để hỗ trợ việc học Trong quá trình thực hiện dự án, có thể vận dụng nhiều cách đánh giá khác nhau để giúp học sinh tạo ra những sản phẩm có chất lượng

Tác giả Đỗ Hương Trà cũng coi dạy học dự án là một mô hình dạy học “ Dạy học

theo dự án là một mô hình dạy học lấy hoạt động của học sinh làm trung tâm Kiểu

dạy học này phát triển kiến thức và kĩ năng của học sinh thông qua quá trình học sinh giải quyết một bài tập tình huống gắn với thực tiễn bằng những kiến thức theo nội dung môn học- được gọi là dự án Dự án đặt học sinh vào vai trò tích cực như: người giải quyết vấn đề, người ra quyết định, điều tra viên hay người viết báo cáo Thường thì học sinh sẽ làm việc theo nhóm và hợp tác với các chuyên gia bên ngoài và cộng đồng để trả lời các câu hỏi và hiểu sâu hơn nội dung, ý nghĩa của bài học Học theo

dự án đòi hỏi học sinh phải nghiên cứu và thể hiện kết quả học tập của mình thông qua cả sản phẩm lẫn phương thức thực hiện” [23, tr 246-247]

Tác giả Trịnh Văn Biều, Phan Đồng Châu Thủy, Trịnh Lê Hồng Phương trong bài báo khoa học “ Dạy học dự án- từ lí luận đến thực tiễn” cũng coi dạy học theo dự án là

một hình thức dạy học: “ Dạy học theo dự án là một hình thức dạy học hay phương

pháp dạy học phức hợp trong đó dưới sự hướng dẫn của giáo viên, người học tiếp thu kiến thức và hình thành kĩ năng thông qua việc giải quyết một bài tập tình huống có thật trong cuộc sống, theo sát chương trình học, có sự kết hợp giữa lý luận và thực hành và tạo ra sản phẩm cụ thể” [11, tr 3]

Như vậy, cho đến nay vẫn chưa có sự thống nhất về khái niệm dạy học theo dự án Tùy theo nhiều góc độ tiếp cận mà các nhà nghiên cứu có thể đưa ra quan niệm về dạy học theo dự án khác nhau Trong quá trình nghiên cứu và ứng dụng thử nghiệm giảng dạy của mình tại trường trung học phổ thông, tác giả coi dạy học theo dự án là phương pháp dạy học lớn Điều này sẽ phù hợp với các định nghĩa truyền thống về các phương pháp dạy học và bản chất của dạy học theo dự án Như vậy, theo tác giả:

Dạy học theo dự án là một phương pháp dạy học, trong đó học sinh dưới sự hướng dẫn của giáo viên sẽ tự lực giải quyết một bài tập tình huống có thật trong đời sống, theo sát chương trình học, có sự kết hợp giữa lí thuyết và thực hành, với hình thức làm việc chủ yếu là theo nhóm, có tạo ra các sản phẩm cụ thể để giới thiệu, trình bày

1.1.2 Các hình thức dạy học theo dự án

Có rất nhiều cách phân loại trong dạy học theo dự án Có thể kể đến những cách phân loại chính sau đây:

Phân loại theo lĩnh vực hoạt động của dự án: Dự án về giáo dục, dự án về môi

trường, dự án về kinh tế, dự án về văn hóa,

Phân loại theo nội dung chuyên môn: Dự án trong một môn học, dự án liên môn (

nội dung bao gồm nhiều môn học khác nhau), dự án ngoài chương trình (dự án không liên quan trực tiếp đến nội dung các môn học trong chương trình học tập của người học)

Phân loại theo sự tham gia của người học: Dự án cho nhóm học sinh, dự án cho cá nhân, dự án cho một lớp học, dự án cho một khối lớp, dự án toàn trường thực hiệm

Phân loại theo sự tham gia của giáo viên: Dự án do một giáo viên hướng dẫn hoặc

dự án do nhiều giáo viên tham gia hướng dẫn

Phân loại theo quy mô: Dự án nhỏ ( thực hiện trong một số giờ học, có thể từ 2-6

giờ học), dự án trung bình ( thực hiện trong một tuần hoặc 40 giờ học), dự án lớn ( thực hiện với quỹ thời gian lớn, trên một tuần hoặc có thể kéo dài nhiều tháng)

Phân loại theo tính chất công việc: Dự án “tham quan và tìm hiểu”, dự án “ thiết lập

một cơ sở sản xuất, kinh doanh”, dự án “ nghiên cứu, học tập”, dự án “ tuyên truyền giáo dục, quảng cáo, tiếp thị sản phẩm”, dự án “ tổ chức thực hiện các hoạt động xã hội”,

Phân loại theo nhiệm vụ: dự án tìm hiểu ( dự án tiến hành khảo sát thực trạng đối

tượng), dự án nghiên cứu ( dự án giải quyết các vấn đề, giải thích các hiện tượng, quá trình), dự án thực hành ( dự án kiến tạo sản phẩm trọng tâm là tạo ra các sản phẩm vật

chất hoặc thực hiện một kế hoạch hành động thực tiễn), dự án hỗn hợp, [11]

1.1.3 Đặc điểm của dạy học theo dự án

Dạy học theo dự án sẽ có những đặc điểm sau:

Thứ nhất, dạy học theo dự án có tính định hướng thực tiễn Chủ đề của mỗi dự án

thường gắn liền với những tình huống thực tiễn của xã hội, thực tiễn đời sống phù hợp với trình độ và kĩ năng của người học Những dự án này có ý nghĩa thực tiễn gắn việc học tập trong nhà trường với thực tiễn ngoài xã hội

Thứ hai, dạy học theo dự án có định hướng đến hứng thú người học Học sinh được

trực tiếp tham gia lựa chọn, đề xuất dự án hoặc có thể thống nhất, thảo luận với giáo viên về chủ đề và nội dung dự án phù hợp với khả năng và hứng thú của học sinh Ngoài ra, những hứng thú này còn có thể tiếp tục phát triển trong quá trình thực hiện

dự án Đặc biệt, người học được nghiên cứu thực tiễn, trải nghiệm môi trường xung

quanh, sử dụng công nghệ tiên tiến và hiện đại và phát triển những kĩ năng trong quá trình làm việc nhóm

Thứ ba, dạy học theo dự án có định hướng hành động Khác với các phương pháp

và hình thức tổ chức dạy học khác, trong quá trình thực hiện dự án phải có sự kết hợp giữa lý thuyết và vận dụng những lý thuyết đó vào hoạt động thực tiễn Để xây dựng

dự án và lập kế hoạch thực hiện, học sinh phải nắm vững kiến thức lý thuyết và có kĩ năng thực hành, hoạt động thực tiễn

Thứ tư, dạy học theo dự án mang định hướng sản phẩm Định hướng này thể hiện ở

chỗ là thực hiện dự án phải tạo ra sản phẩm Sản phẩm của dự án không bao giờ giới hạn trong những thu hoạch lý thuyết mà có thể là báo cáo kết quả nghiên cứu, mô hình, bản vẽ, Những sản phẩm này có thể được giới thiệu, công bố và có thể chuyển giao được Để có một sản phẩm tốt do người học tự làm, giáo viên phải khéo léo điều chỉnh dự án sao cho sản phẩm của dự án là kết quả của quá trình thực hiện một công việc thực tế chứ không chỉ là trình bày lại các thông tin thu thập được

Thứ năm, dạy học theo dự án đòi hỏi tính tự lực cao của người học Trong dạy học

sự án, người dạy là người tổ chức, điều khiển người học tiến hành dự án, người học trực tiếp tham gia dự án Hiệu quả của việc dạy học theo dự án càng cao khi người dạy càng khuyến khích được tính trách nhiệm và sự sáng tạo của người học ở mọi khâu của dạy học dự án ( hình thành ý tưởng, thực hiện dự án, tổng kết và báo cáo kết quả)

Do vậy, cũng đòi hỏi người học phải hoạt động tích cực, có trách nhiệm và sáng tạo trong việc giải quyết các vấn đề trong các giai đoạn thực hiện dự án

Thứ sáu, dự án dạy học mang nội dung phức hợp Nội dung dự án có sự kết hợp tri

thức của nhiều lĩnh vực, nhiều ngành hoặc môn học khác nhau nhằm giải quyết một vấn đề Từ đó, để có thể hoàn thành một dự án, học sinh cần huy động kiến thức từ nhiều môn học khác nhau, lựa chọn và sử dụng thông tin ở nhiều lĩnh vực khác nhau Thông qua đó, có thể kiểm tra, củng cố, mở rộng hiểu biết về lý thuyết cũng như rèn luyện kĩ năng hoạt động, tích lũy kinh nghiệm thực tiễn

Thứ bảy, dạy học theo dự án có sự cộng tác làm việc Chính vì nội dung dự án có sự

kết hợp tri thức của nhiều lĩnh vực, nhiều ngành khác nhau nên nhiệm vụ học tập của

dự án thường thực hiện theo nhóm Một dự án có thể chia làm nhiều công đoạn, mỗi

công đoạn một nhóm thực hiện Cũng có thể một dự án do một nhóm thực hiện trong

đó có sự cộng tác làm việc và phân công công việc giữa các thành viên trong nhóm Điều này đòi hỏi học sinh phải sẵn sàng có kĩ năng hoạt động cộng tác giữa các thành viên trong nhóm Qúa trình cộng tác làm việc trong nhóm giúp cho sản phẩm có chất lượng hơn, tốn ít thời gian hơn vì nó đã kết hợp và phát huy được sở trường của mỗi cá nhân Bên cạnh đó, các dự án không chỉ dừng lại ở sự tương tác giữa học sinh với học sinh, giữa học viên và giáo viên cũng như các lực lượng xã hội khác cùng tham gia dự

án nên hoạt động dạy học có tính xã hội cao

1.2 Mục tiêu và quy trình sử dụng phương pháp dạy học theo dự án

1.2.1 Mục tiêu của dạy học theo dự án

So với phương pháp dạy học truyền thống, dạy học theo dự án chú trọng nhiều đến năng lực học sinh Dạy học theo dự án hướng đến ba mục tiêu cơ bản sau:

Về kiến thức: đạt được chuẩn chương trình hoặc có thể nhiều hơn nhưng hướng tới

các vấn đề thực tiễn, gắn kết nội dung bài học và thực tế

Về kĩ năng: Phát triển cho học sinh kĩ năng phát hiện và giải quyết vấn đề, kĩ năng

tư duy bậc cao ( phân tích, tổng hợp, đánh giá, ), rèn luyện nhiều kĩ năng như tự lập

kế hoạch, kĩ năng làm việc nhóm, kĩ năng giao tiếp Ngoài ra, cho phép học sinh làm việc “ một cách độc lập” để hình thành kiến thức và cho ra những kết quả thực tế

Về thái độ: Tạo cho học sinh cảm thấy yêu thích môn học hơn và nhận thấy những

giá trị của hoạt động nhóm, chấp nhận những quan điểm khác nhau và phát triển tư duy phản biện

1.2.2 Quy trình dạy học theo dự án

Quy trình dạy học còn goị khác là tiến trình dạy học hay các bước dạy học Trong dạy học theo dự án, có khá nhiều những quan điểm khác nhau về phân chia các giai đoạn trong tiến trình thực hiện

Tác giả K.Fey xây dựng tiến trình dạy học gồm các bước: sáng kiến dự án, thảo luận về sáng kiến, lập kế hoạch, thực hiện dự án, kết thúc dự án và đi đôi với nó còn có

phần kiểm tra, trao đổi và điều chỉnh trong quá trình thực hiện dự án [15, tr 20]

Tác giả Đỗ Hương Trà lại chia tiến trình dạy học theo dự án gồm các bước: chuẩn

bị, thực hiện và khai thác một cách sư phạm các hoạt động thực hiện trong quá trình

tương tác giữa họ và đặc biệt là tương tác với mạng máy tính [22]

Tác giả Lê Khoa trong Luận án Tiến sĩ Khoa học giáo dục “ Vận dụng phương pháp dạy học theo dự án trong dạy học kiến thức về sản xuất và sử dụng điện năng cho học sinh trung học phổ thông”, Đại học Thái Nguyên, 2015 thì căn cứ vào quy trình dạy học theo dự án của Kilpatrick đã xây dựng quy trình dạy học theo dự án gồm 3 bước

sau[16, tr 31]:

Bước 1: Chuẩn bị dự án

Giáo viên đề xuất ý tưởng về đề tài của dự án Đề tài dự án có thể nảy sinh từ sáng kiến của giáo viên, học sinh hoặc của nhóm học sinh Học sinh sẽ là người đưa ra quyết định lựa chọn đề tài nhưng phải đảm bảo nội dung phù hợp với mục đích học tập, phù hợp với chương trình và điều kiện thực tế

Giáo viên chia nhóm, giao nhiệm vụ cho nhóm học sinh và những yếu tố khác liên quan đến dự án Trong việc này, giáo viên là người đề xuất nhưng cũng cần tạo điều kiện cho học sinh tự lựa chọn nhóm để cùng làm việc

Giáo viên hướng dẫn các nhóm học sinh lập kế hoạch thực hiện dự án, trong đó học sinh xác định chính xác chủ đề, mục tiêu, những công việc cần làm, kinh phí, thời gian

và phương pháp thực hiện Ở giai đoạn này, đòi hỏi học sinh có tính tự lực và tính cộng tác để xây dựng kế hoạch của nhóm Sản phẩm tạo ra ở giai đoạn này là bản kế hoạch dự án

Bước 2: Thực hiện dự án

Dưới sự giúp đỡ của giáo viên, học sinh tập trung vào việc thực hiện nhiệm vụ được giao với các hoạt động: đề xuất các phương án giải quyết và kiểm tra, nghiên cứu tài liệu, tiến hành các thí nghiệm, trao đổi và hợp tác với các thành viên trong nhóm Trong dự án, giáo viên cần tôn trọng kế hoạch đã xây dựng của các nhóm, cần tạo điều kiện cho học sinh trao đổi, thu thập tài liệu, tìm kiếm thông tin Các nhóm thường xuyên cùng nhau đánh giá công việc, chỉnh sửa để đi đến kết quả tốt nhất Bên cạnh

đó, giáo viên cũng cần tạo điều kiện cho học sinh làm chủ hoạt động học tập của mình,

quan tâm đến phương pháp học và khuyến khích học sinh tạo ra sản phẩm cụ thể, có chất lượng

Đồng quan điểm trên, tác giả Phan Thanh Hà trong Báo cáo tổng kết đề tài Khoa học và Công nghệ cấp trường “ Ứng dụng việc dạy học theo dự án vào một số bài trong học phần “ Vệ sinh phòng bệnh trẻ em”, MS: CS.2012.19.16 cũng nêu ra quy trình dạy học theo dự án gồn 6 bước tiến hành như sau:

Bước 1: Chọn chủ đề cho dự án

Giáo viên phát hiện những vấn đề thực tiễn, thời sự liên quan đến nội dung gắn với yêu cầu của môn học hoặc học phần, có thể khởi đầu bằng ý tưởng của sinh viên quan tâm Giáo viên xây dựng những tình huống giả định cho dự án, hướng sinh viên thực hiện những nhiệm vụ cụ thể liên quan đến bài học Sinh viên tham gia đóng góp

Bước 2: Xây dựng mục tiêu dự án

Sinh viên và giáo viên cùng thống nhất xây dựng các mục tiêu cần đạt sau khi thực hiện dự án

Bước 3: Lập kế hoạch thực hiện dự án

Sinh viên chia nhóm tổ chức thực hiện các nhiệm vụ được giao trong thời hạn nhất định: dự kiến thời gian, địa điểm triển khai công việc, phân công người thực hiện, dự kiến sản phẩm cần đạt Ngoài ra, giáo viên cũng cần giám sát và góp ý khi cần

Bước 4: Triển khai dự án

Sinh viên thực hiện các nhiệm vụ đã chia Giáo viên cung cấp những biểu mẫu định hướng sản phẩm cho sinh viên

Bước 5: Trình bày kết quả của dự án

Sinh viên công bố bài cho giáo viên và các sinh viên khác trên lớp Trình bày sản phẩm đã hoàn thành

Bước 6: Đánh giá dự án

Giáo viên và sinh viên đánh giá quá trình thực hiện và kết quả cũng như kinh nghiệm đạt được Từ đó, rút ra những kinh nghiệm cho việc thực hiện các dự án tiếp

theo [13, tr 6]

Đáng chú ý, trong Luận văn Thạc sĩ “Áp dụng dạy học theo dự án trong dạy học

Hóa học ở trường Trung học phổ thông” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Mai có đề cập

đến 3 bước dạy học theo dự án như sau:

- Cách triển khai thực hiện hoàn thành dự án

- Thời gian thực hiện và hoàn thành

Khâu lựa chọn chủ đề: Chủ đề cần hấp dẫn, khơi gợi sự hứng thú, tính tò mò ham hiểu biết của học trò Chủ đề có thể khởi đầu bằng một ý tưởng liên quan đến nội dung học tập, gắn với thực tiễn mà học sinh quan tâm Từ chủ đề lớn, giáo viên tổ chức hướng dẫn học trò phát triển các chủ đề nhỏ, những vấn đề nghiên cứu cụ thể là tên các dự án Trong phần này, giáo viên ghi chủ đề chính lên và đặt câu hỏi để phát triển các ý tưởng có thể sử dụng sơ đồ 5W1H (What, Where, When, Why, How) trong đó Why và How là quan trọng nhất

Sau khi tìm được các tiểu chủ đề, giáo viên yêu cầu học sinh lựa chọn chủ đề theo

sở thích và yêu cầu các học sinh cùng sở thích về một chủ đề tạo thành một nhóm

Từ những chủ đề lựa chọn, học sinh sẽ lập kế hoạch thực hiện dự án như xác định nhiệm vụ cần thực hiện để đạt mục tiêu, phân công các thành viên trong nhóm và thời hạn hoàn thành, xác định phương tiện và dự kiến sản phẩm

Sau khi các nhóm học sinh đã hoàn thiện kế hoạch dự án, giáo viên hướng dẫn học sinh cách thực hiện dự án, tổng hợp kết quả, trình bày báo cáo và đánh giá rút kinh nghiệm

Bước 2: Thực hiện dự án

Thu thập thông tin Công việc thu thập thông tin theo nhiệm vụ được giao như phỏng vấn trực tiếp các đối tượng đã xác định, có thể sử dụng các nguồn tư liệu từ sách báo, tranh ảnh, internet, thực nghiệm, Muốn thực hiện được khâu này đòi hỏi học sinh phải sử dụng các phương tiện để hỗ trợ như phiếu phỏng vấn, ghi âm, máy ảnh,

Xử lý thông tin Sau khi thu thập được các dữ kiện cần tiến hành xử lý dữ kiện Các thành viên trong nhóm cần trao đổi, thảo luận thường xuyên để tập hợp dữ kiện, giải quyết vấn đề, kiểm tra tiến độ

Bước 3: Tổng hợp báo cáo kết quả Bao gồm:

Xây dựng sản phẩm Sản phẩm cuối cùng có thể trình bày dưới nhiều dạng khác nhau như bài thuyết trình, biểu diễn nghệ thuật, trưng bày triển lãm,

Giới thiệu sản phẩm Học sinh sẽ tiến hành giới thiệu sản phẩm của mình trong lớp hay toàn trường

Đánh gia rút kinh nghiệm Sau khi trình bày báo cáo, các nhóm sẽ đánh giá kết quả của nhau và nhìn lại quá trình thực hiện dự án Cuối cùng, giáo viên sẽ đưa ra những

đánh giá của mình dành cho nhóm thuyết trình [17, tr 9]

Như vậy, trong dạy học theo dự án, trên thế giới có khá nhiều quan điểm khác nhau về phân chia các giai đoạn trong tiến trình dạy học Về cơ bản, có các bước thực hiện sau:

Bước 1: Chọn chủ đề cho dự án

Giáo viên lựa chọn trong chương trình tìm ra những nội dung có gắn với thực tiễn để triển khai dự án Từ đó, phân chia học sinh thành các nhóm nhỏ, hướng dẫn học sinh lựa chọn đề tài Chủ đề của dự án phải là những vấn đề liên quan đến nội dung học tập, gắn với thực tiễn mà học sinh quan tâm

Bước 2: Xây dựng đề cương

Giáo viên hướng dẫn học sinh lập kế hoạch xác định mục tiêu, những việc cần làm, phương pháp thực hiện, thời gian dự kiến, kinh phí,

Bước 3: Thực hiện dự án

Nhóm học sinh dưới sự hướng dẫn cúa giáo viên sẽ tập trung vào thực hiện

nhiệm vụ được giao như thu thập thông tin, xử lý thông tin, tập hợp dữ liệu để đảm bảo tiến bộ và hướng đi của dự án

Bước 4: Thu thập kết quả và trình bày dự án

Tổng hợp tất cả các kết quả đã phân tích thành sản phẩm cuối cùng và trình bày dưới dạng khác nhau như bài trình chiếu đa phương tiện, tranh ảnh, thiết kế website, tờ rơi, poster, Những sản phẩm đó sẽ được nhóm học sinh báo cáo trước lớp, trước trường,

Bước 5: Đánh giá dự án, rút kinh nghiệm

Sau khi trình bày báo cáo, các nhóm học sinh sẽ đánh giá lẫn nhau, bản thân thành viên trong nhóm học sinh đánh giá, giáo viên đánh giá và rút ra những kinh nghiệm cho lần thực hiện các dự án sau

1.2.3 Các bước chuẩn bị cho một dự án của giáo viên và học sinh

Bước 2: Xây dựng bộ câu hỏi khung xuất phát từ nội dung và mục tiêu cần đạt

Đây là bước chuẩn bị của giáo viên và học sinh trước khi học sinh bắt tay vào thực hiện dự án Việc thiết kế câu hỏi khung sẽ làm cho học sinh hứng thú hơn và sẽ thúc đẩy sự tìm tòi mối liên hệ giữa các kiến thức mà các em đã học với thực tiễn Thông qua những câu hỏi gợi ý sẽ thôi thúc học sinh phải tư duy vào những vấn đề cần giải quyết có 3 dạng câu hỏi định hướng: câu hỏi khái quát, câu hỏi bài học và câu hỏi nội dung

Câu hỏi khái quát là những câu hỏi mở, hướng đến những ý tưởng lớn và những

khái niệm mang tính bền vững Nó giúp cho học sinh phát triển hiểu biết vượt ra khỏi khuôn khổ nội dung, kích thích và thu hút sự chú ý của học sinh Câu hỏi khái quát sẽ cung cấp cầu nối giữa các bài, phạm vi môn học Chính vì vậy, câu hỏi khái quát sẽ thu hút học sinh và từ đó học sinh sẽ tư duy, liên hệ được với thực tế

Câu hỏi bài học là những câu hỏi liên quan trực tiếp đến dự án, hỗ trợ và phát triển

câu hỏi khái quát hướng học sinh vào một chủ đề hoặc bài học cụ thể Câu hỏi bài học

có đặc điểm là đưa ra những chỉ dẫn liên quan đến chủ đề và môn học cụ thể đối với câu hỏi khái quát Cả câu hỏi khái quát và câu hỏi bài học đều hướng chung đến mục đích: định hướng cho việc học, khuyến khích người học, hướng dẫn người học khám phá những ý tưởng cần thiết Nhưng giữa câu hỏi khái quát và câu hỏi bài học có những điểm khác nhau sau:

Câu hỏi khái quát: có phạm vi rộng, là câu hỏi mở, là cầu nối giữa môn học và bài học

Câu hỏi bài học: cũng là câu hỏi mở nhưng bó hẹp trong một chủ đề hoặc một bài

cụ thể, hỗ trợ và phát triển câu hỏi khái quát

Câu hỏi nội dung là loại câu hỏi đóng, có câu trả lời rõ ràng, đúng và cụ thể Loại

câu hỏi này dựa trên tiêu chuẩn về nội dung, mục tiêu dạy học, dùng để kiểm tra khả năng ghi nhớ của học sinh, đòi hỏi các yêu cầu về kiến thức và kĩ năng đọc hiểu để trả lời Câu hỏi nội dung giúp học sinh xác định “ai”, “cái gì”, “ ở đâu”, “ khi nào” Câu hỏi này nhấn mạnh vào việc hiểu các chi tiết trong bài và giúp học sinh tập trung vào những thông tin xác thực cần phải tìm hiểu để đáp ứng các tiêu chí về nội dung và những mục tiêu học tập

Bước 3: Thiết kế dự án

Sau khi hoàn thành câu hỏi định hướng, giáo viên đưa ra dự án gồm:

Mục tiêu học tập cụ thể dựa vào chuẩn nội dung và các kĩ năng tư duy

Lập kế hoạch đánh giá, sử dụng nhiều phương pháp đánh giá khác nhau, đánh giá định kỳ, đánh giá mục tiêu quan trọng của bài học Giáo viên cần khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình tự đánh giá

Thiết kế các hoạt động dựa vào thực tế học tập và khả năng của học sinh như địa điểm thực hiện, sản phẩm cần xây dựng,

Bước 4: Chuẩn bị tài liệu hỗ trợ cho giáo viên và học sinh

Trước khi thực hiện dự án và cả khi trong quá trình thực hiện dự án, giáo viên cần chuẩn bị những tài liệu hỗ trợ sau: nội dung bài học, các nguồn tài liệu tham khảo, mẫu phiếu phân công nhiệm vụ cho các thành viên trong nhóm, phiếu đánh giá,

Bước 5: Chuẩn bị những điều kiện thực hiện dự án

Giáo viên cần chọn đối tượng học sinh thực hiện dự án, kế hoạch tổ chức dạy học, giới thiệu về dạy học theo dự án, hướng dẫn các kĩ năng cần thiết và thông báo kế hoạch học tập cho học sinh biết, chuẩn bị cơ sở vật chất như phòng máy tính, máy chiếu,

1.2.4 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học theo dự án

Vai trò của người giáo viên

Quá trình dạy học dự án có nhiều thành tố liên quan tác động đến nhau như giáo viên, học sinh, nội dung, phương tiện dạy học, môi trường và thời gian thực hiện dự án,

Trong suốt quá trình dạy học dự án, giáo viên có vai trò là người định hướng, tổ chức, tư vấn, giám sát, giúp đỡ tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh thực hiện dự án và thông qua đó phát triển các năng lực của bản thân Giáo viên tạo điều kiện cho học sinh đề xuất đề tài, chủ đề dự án và hỗ trợ học sinh, nhóm học sinh xác định mục tiêu, nhiệm vụ và xây dựng kế hoạch thực hiện dự án Bên cạnh đó, giáo viên cũng hướng dẫn học sinh tập trung vào tìm hiểu, giải quyết vấn đề và thực hiện những yêu cầu của

dự án, kiểm tra và đánh giá kết quả dự án thông qua những sản phẩm cụ thể

Vai trò của học sinh

Học sinh là trung tâm của hoạt động dạy và học, người học không hoạt động độc lập

mà làm việc theo nhóm nhỏ hoặc nhóm lớn, đóng vai là những người thuộc các lĩnh vực khác nhau, có nhiệm vụ hoàn thành những mục tiêu đã đề ra Quá trình thực hiện

dự án, học sinh được giao nhiệm vụ cụ thể, có thật, hoàn thành nhiệm vụ bằng những kiến thức sát thực tế chương trình học và liên môn Từ việc lựa chọn đề tài, xác định nhiệm vụ, thực hiện dự án, học sinh được tiến hành chủ động, tự lực, phát huy tính sáng tạo của từng cá nhân Vai trò của học sinh chuyển từ sự phụ thuộc vào sự chỉ đạo của giáo viên sang tự chủ, tự lực quyết định, giải quyết các vấn đề học tập và tự chịu trách nhiệm Việc đánh giá trong dạy học theo dự án là khách quan, rõ ràng, có kiểm nghiệm sản phẩm cụ thể có ý nghĩa thực tiễn, giá trị nhất định Sản phẩm- kết quả của

dự án đều được các nhóm khác quan sát và đánh giá một cách toàn diện Trong quá trình thực hiện dự án, học sinh phải ghi chép đầy đủ quá trình thực hiện của mình, thực hiện dự án theo đúng kế hoạch, các thành viên phải trao đổi, giúp đỡ lẫn nhau hoàn thành nhiệm vụ Qua đó, học sinh sẽ rèn được những kĩ năng sống như kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ năng làm việc nhóm, kĩ năng thuyết trình, kĩ năng tổ chức,

1.3 Những ưu điểm, hạn chế của phương pháp dạy học theo dự án

1.3.1 Ưu điểm

Phương pháp dạy học theo dự án được đánh giá là hình thức dạy học mang tính tích cực được áp dụng ở nhiều quốc gia trên thế giới Dạy học theo dự án sẽ có những ưu điểm sau:

Một, dạy học theo dự án làm cho nội dung học tập trở nên có ý nghĩa hơn

Trong dạy học theo dự án, nội dung học tập có ý nghĩa hơn bởi nó được tích hợp với các vấn đề của cuộc sống cho nên sẽ kích thích tính hứng thú trong học tập của người học Nó gắn những kiến thức trong sách vở mang nặng tính lý thuyết với thực tiễn giúp việc học tập trong nhà trường giống với việc học tập trong thế giới thật, tránh hàn lâm, sáo rỗng Qua đó, người học có cơ hội thực hành và phát triển khả năng của mình để hoạt động trong môi trường phức tạp như ngoài cuộc sống sẽ giúp họ thấy được ý nghĩa môn học và việc học tập của bản thân Qua đó, học sinh còn phát huy được tính tự lực, ý thức trách nhiệm và tính sáng tạo của mình

Hai, dạy học theo dự án góp phần đổi mới phương pháp dạy học “lấy học sinh là trung tâm của quá trình dạy học”

Dạy học theo dự án sẽ chuyển vai trò từ “ giáo viên là trung tâm”, “ giáo viên nói” sang “ học sinh là trung tâm”, “ học sinh thực hiện” Người học không còn thụ động ngồi nghe và chép mà chuyển sang trở thành người trực tiếp giải quyết vấn đề, ra quyết định Học sinh không làm việc độc lập mà phải hợp tác theo nhóm, tổ chức hoạt động, tiến hành nghiên cứu, giải quyết vấn đề, tổ chức thời gian hợp lý để không ảnh hưởng đến việc học môn khác Ngoài ra, từ một đề tài dự án, học sinh có thể thực hiện những cách khác nhau để tiếp cận vấn đề và sử dụng khối kiến thức liên môn chứ không dừng lại ở kiến thức môn mình làm dự án Chính quá trình cùng thực hiện, học sinh sẽ phải tích cực tư duy phản biện để giải quyết vấn đề chứ không còn dừng lại ở việc biết, hiểu mà còn phải vận dụng kiến thức Điều này sẽ giúp học sinh hình thành

tư duy nghiên cứu khoa học trong quá trình thực hiện dự án

Ba, dạy học dự án tạo ra môi trường thuận lợi cho người học rèn luyện và phát triển

Việc thực hiện dự án giúp học sinh phát triển năng lực phát hiện, giải quyết vấn đề phức hợp liên quan đến nhiều lĩnh vực sẽ rèn cho họ khả năng tư duy, suy nghĩ sâu sắc, khả năng vận dụng những gì đã học vào thực tiễn Một dự án không thể thực hiện một cá nhân nên học sinh nào cũng có cơ hội để hoạt động, thử các năng lực khác nhau

và phát triển năng lực cộng tác làm việc Học sinh sẽ tự đánh giá năng lực bản thân ( điểm mạnh, yếu), đánh giá kết quả hoạt động của các thành viên khác trong nhóm, đánh giá hoạt động thực hiện của nhóm khác nên sẽ hình thành năng lực đánh giá Dạy học dự án còn giúp học sinh phát triển những kĩ năng sống cần thiết như khả năng đưa

ra những quyết định chính xác, khả năng giải quyết vấn đề, khả năng làm việc với người khác, khả năng lập kế hoạch và phác họa ý tưởng,

Bốn, dạy học theo dự án góp phần nâng cao năng lực của giáo viên

Khi thực hiện phương pháp này vào giảng dạy bộ môn, giáo viên sẽ nâng cao tính chuyên nghiệp và sự hợp tác với đồng nghiệp Bởi vì, giáo viên phải xác định được bài nào, nội dung nào có thể sử dụng phương pháp dạy học theo dự án Từ đó, giáo viên sẽ đưa ra một ý tưởng lớn để học sinh phát triển các ý tưởng nhỏ phù hợp với khả năng

của người học Bên cạnh đó, giáo viên cần hợp tác với đồng nghiệp khi những dự án của học trò đòi hỏi những kiến thức liên môn

1.3.2 Hạn chế

Không có phương pháp dạy học nào là tối ưu, phương pháp dạy học theo dự án cũng bộc lộ những hạn chế khi thực hiện nhất định

Thứ nhất, dạy học theo dự án đòi hỏi nhiều thời gian Đây là một trong những trở

ngại lớn nhất nếu như không bố trí được thời gian hoặc giáo viên không linh động thì buộc học sinh phải làm việc ngoài giờ học Trong khi, thời gian học chính khóa đã chiếm khá nhiều thời gian của học sinh nên khi thực hiện dự án có thể dẫn tới việc làm cho có thậm chí là không thành công

Thứ hai, dạy học theo dự án không phù hợp với những bài học truyền thụ mang tính

lý thuyết Dạy học theo dự án không thể thay thế phương pháp dạy học nêu vấn đề,

thuyết trình, đàm thoại trong những bài học mang tính lý thuyết hoặc thông báo thông tin Trong chương trình phổ thông hiện nay, chỉ có một số bài có thể áp dụng phương pháp này chứ không thể dùng phương pháp này sử dụng tràn lan Chính điều này, đòi hỏi người giáo viên phải thận trọng xác định nội dung bài học nào có thể sử dụng phương pháp này

Thứ ba, dạy học theo dự án đòi hỏi khả năng làm việc cao của học sinh và giáo viên Phương pháp này đòi hỏi học sinh phải làm việc độc lập, chủ động, tích cực khi

những dự án kéo dài trong thời gian tương đối dài, nội dung kiến thức khó và liên môn Đối với giáo viên thì phải có sự chuẩn bị, tập luyện dần cho học sinh từ các dự

án nhỏ, dự án trung bình đến các dự án lớn và tốn khá nhiều công sức và thời gian để theo sát hướng dẫn học sinh thực hiện Do vậy, nếu như giáo viên không cẩn thận, không đầu tư thì những dự án này sẽ không khác gì so với những bài thuyết trình khác

Thứ tư, dạy học theo dự án đòi hỏi phương tiện vật chất và tài chính nhất định Đây

là một trở ngại trong quá trình đưa phương pháp này vào môi trường phổ thông Những phương tiện hỗ trợ dự án như máy tính, internet, máy chiếu, máy ảnh, máy quay phim, máy in, khi thực hiện sản phẩm dự án Tuy nhiên, những phương tiện này không phải nhà trường phổ thông nào, học sinh nào cũng có để thực hiện

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP ĐỐI VỚI VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO DỰ ÁN VỚI MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN KHỐI 11 TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC THỰC HÀNH- TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

2.1 Thực trạng việc dạy và học môn giáo dục công dân tại trường Trung học Thực hành- Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh

2.1.1 Thực trạng hoạt động dạy học môn giáo dục công dân của giáo viên

Tổ bộ môn giáo dục công dân là một tổ chuyên môn trực thuộc quản lý của Ban giám hiệu của trường Trung học Thực hành- Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh Tổ

bộ môn có 3 giáo viên đang trực tiếp giảng dạy trong đó có 2 giáo viên trẻ Xét về chuyên môn, tổ có 1 giáo viên trình độ cử nhân và 2 giáo viên có trình độ Thạc sĩ có

có kinh nghiệm giảng dạy với số năm trong nghề khá cao, thấp nhất là 6 năm bước vào nghề

Qua khảo sát về việc chuẩn bị hoạt động dạy môn giáo dục công dân của giáo viên,

có thể thấy trung bình mỗi giáo viên sẽ dạy 8 tiết/ tuần thường chia làm 2 khối cho nên mỗi giáo viên sẽ soạn 2 giáo án/ tuần và được dạy đi dạy lại, rút kinh nghiệm ở cùng một khối lớp nên rất thuận tiện trong việc thiết kế giáo án Mỗi khối sẽ được phân bố 2 giáo viên với số tiết đều nhau cũng là một thuận lợi để học hỏi, trao đổi chuyên môn được dễ dàng hơn Bên cạnh đó, ngay từ đầu năm học, mỗi giáo viên sẽ xây dựng kế hoạch giảng dạy cá nhân dựa trên kế hoạch hoạt động của trường và kế hoạch của tổ chuyên môn Việc phân phối và thực hiện chương trình giảng dạy thực hiện nghiêm túc và có thực hiện dự giờ rút kinh nghiệm những tiết dạy mẫu, dạy học có ứng dụng công nghệ thông tin, dạy học theo chủ đề, dạy học tích hợp,

Ngày nay, cùng với sự tiến bộ của khoa học và công nghệ cho nên việc ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy cũng được tổ bộ môn chú trọng Các thiết bị dạy học, phương tiện dạy học đã được trang bị trong mỗi phòng học tương đối đầy đủ như máy chiếu, âm thanh, bảng tương tác, Ngoài ra, giáo viên bộ môn giáo dục công dân cũng thường xuyên được nhà trường, Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức tập huấn, bồi dưỡng về chuyên môn và nghiệp vụ vào khoảng thời gian trước khi năm học mới bắt đầu Chính điều này đã tạo điều kiện cho giáo viên, nhất là những giáo viên lớn tuổi

tiếp cận với công nghệ thông tin và những phương pháp giảng dạy hiện đại góp phần làm cho bài giảng trở nên sinh động hơn

Có 3 giáo viên trường Trung học Thực hành được lấy ý kiến sau khi tiến hành dạy học theo dự án và thu được một số kết quả đánh giá:

Về phương pháp giảng dạy, khi khảo sát về mức độ sử dụng phương pháp dạy học trong dạy học giáo dục công dân ở trường Trung học Thực hành thì kết quả trình bày ở bảng 2.1

Bảng 2.1 Mức độ sử dụng phương pháp dạy học trong dạy học môn giáo dục công dân của giáo viên ở trường Trung học Thực hành

Phương pháp dạy

học

Mức độ sử dụng (%) Thường xuyên Thỉnh thoảng Không sử dụng

Còn đối với phương pháp dạy học theo dự án, khi đánh giá mức độ hiểu biết của thầy, cô về phương pháp này thì có kết quả trình bày ở bảng 2.2 như sau:

Bảng 2.2 Mức độ hiểu biết của thầy, cô ở trường Trung học Thực hành về phương

Đã vận dụng và đạt hiệu quả

Từ kết quả trên cho thấy rằng tại trường Trung học Thực hành, các giáo viên vẫn chưa muốn ứng dụng dạy học theo dự án vào giảng dạy môn giáo dục công dân Nguyên nhân được các giáo viên chỉ ra là: số tiết của môn học quá ít, giáo viên sẽ tốn

nhiều thời gian để chuẩn bị và thực hiện, giáo viên chưa quen với cách dạy học theo

dự án, học sinh phải học nhiều môn không có thời gian để thực hiện dự án, lớp học khá đông khó quản lý được học sinh,

2.1.2 Thực trạng hoạt động học môn giáo dục công dân của học sinh

Khi tác giả khảo sát với câu hỏi “ Các bạn có thích giờ học môn giáo dục công dân

hiện nay hay không ?” cho học sinh lớp 11 và 12 thì thu được kết quả sau:

Bảng 2.3 Bảng đánh giá thái độ của học sinh với môn giáo dục công dân

Nhìn vào biểu đồ trên có thể thấy việc chất lượng các tiết dạy giáo dục công dân mới ở mức trung bình, thậm chí có đến 33,7% cho rằng không thích và ghét, chỉ có 28, 15% là thích học môn giáo dục công dân Nguyên nhân được học sinh đưa ra khi không thích, thậm chí là không quan tâm, hứng thú với môn giáo dục công dân là nặng kiến thức hàn lâm nặng về triết học, chính trị, pháp luật; giáo viên truyền thụ một chiều ít liên hệ với thực tiễn; nội dung đơn điệu, nhàm chán, cứng nhắc,

Từ đó, học sinh mong muốn thay đổi nội dung và phương pháp giảng dạy môn học này để môn học này đặt đúng vị trí và gây hứng thú với người học hơn

Bảng 2.4 Bảng đánh giá thái độ của học sinh về việc thay đổi trong dạy học môn giáo dục công dân

2.2 Những yêu cầu mới đổi mới phương pháp dạy học theo dự án

Dạy học theo dự án ra đời đã lâu và được nhiều nước trên thế giới sử dụng Đây là phương pháp dạy học tích cực, phát huy tính năng động của học sinh thông qua việc yêu cầu học sinh thực hiện các dự án mô phỏng với các dự án có thật ngoài xã hội để học sinh lĩnh hội kiến thức bài học

Nếu như áp dụng được phương pháp này vào trường phổ thông sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường Thông qua phương pháp dạy học này, những bài giảng mang tính lý thuyết và hàn lâm sẽ gắn với cuộc sống thực tiễn sẽ tạo được sự hứng thú của học sinh Ngoài ra, học sinh còn rèn luyện được các kĩ năng sống qua việc thực hiện dự án Môi trường giáo dục sẽ trở nên thân thiện và học sinh tích cực hơn khi người giáo viên không dừng lại ở việc “ truyền thụ tri thức một chiều” mà tham gia vào quá trình định hướng, dẫn dắt, khuyến khích học sinh chủ động, sáng tạo giải quyết vấn đề Giữa người giáo viên và nhóm học sinh sẽ tác động qua lại lẫn nhau

để đạt mục tiêu dạy học tốt nhất Nếu như phương pháp dạy học theo truyền thống mặc

dù có chú ý đến sự “ vừa sức” và “ phân hóa đối tượng học sinh” nhưng chưa chú trọng đến năng khiếu, sở thích của học sinh Phương pháp dạy học theo dự án khắc phục được điều này và tạo cơ hội bình đẳng cho học sinh cùng hợp tác, có vai trò và trách nhiệm phù hợp với năng lực cá nhân để có cơ hội khẳng định mình

Đối với giáo viên thì được trải nghiệm ở nhiều vai trò khác nhau như người truyền

thụ tri thức, người tổ chức, quản lý, giám sát, động viên cũng như người chia sẻ và góp

ý thông tin khi cần thiết Qua quá trình thực hiện dự án, giáo viên và học sinh sẽ gần gũi hơn để thu hẹp khoảng cách giữa người truyền thụ tri thức và người tiếp nhận tri thức, đặc biệt sẽ có ý nghĩa hơn khi đây là môi trường để giáo viên tiếp cận và hiểu được năng lực cá nhân của học sinh Từ đó, giáo viên đạt được những mục tiêu như nâng cao chất lượng bài học khi lý thuyết gắn với thực tiễn, học đi đôi với hành mà còn rèn luyện kĩ năng sống, nhân cách cho học sinh

Đối với học sinh thì phương pháp này đã góp phần tạo ra một môi trường giáo dục

thân thiện và phát huy khả năng của người học Học sinh sẽ đứng ở vị trí là người trực

tiếp giải quyết vấn đề buộc phải hợp tác với các thành viên của nhóm để có một kế hoạch phù hợp và cùng nhau thực hiện hiệu quả kế hoạch Học sinh sẽ lĩnh hội kiến thức gắn liền với thực tiễn, tri thức khoa học sẽ nâng cao mà còn tự hoàn thiện bản thân hơn

So với phương pháp dạy học theo truyền thống thì vai trò của người giáo viên và học sinh phải thay đổi

Từ những thực trạng dạy và học môn giáo dục công dân khối 11 như kể ở trên có thể thấy việc đổi mới phương pháp dạy học môn học này là cần thiết Nhất là trong bối cảnh, ngành giáo dục và đào tạo nói chung và trường Trung học Thực hành- Đại học

Sư phạm TP Hồ Chí Minh nói riêng đang hòa mình vào công cuộc “Đổi mới căn bản

và toàn diện nền giáo dục Việt Nam” Được lựa chọn là một trong những môi trường giáo dục thử nghiệm thay đổi chương trình sách giáo khoa hiện hành, trường Trung học Thực hành- Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh đã mạnh dạn thay đổi cấu trúc chương trình sách giáo khoa khi lược bỏ một số bài học mang nặng tính hàn lâm và đưa vào giảng dạy những nội dung mới phù hợp với năng lực của học sinh

Tuy nhiên, quá trình dạy và học có thành công hay thất bại cũng tùy thuộc vào vai trò của người giáo viên và học sinh Từ những ưu thế vượt trội hơn so với các trường trong khu vực TP Hồ Chí Minh như điểm tuyển sinh đầu vào cao, trực thuộc quản lý của Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, là một trường phổ thông duy nhất được lựa chọn thí điểm của Bộ Giáo dục và Đào tạo, trường Trung học Thực hành- Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh đang thực hiện tiến hành song song với thay đổi cấu trúc chương trình sách giáo khoa là thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học từ phía giáo viên Với phương châm “ lấy người học là trung tâm của quá trình dạy học” để phát huy tính chủ động, sáng tạo, khơi gợi khả năng nghiên cứu khoa học của người học, trường Trung học Thực hành- Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh đã khuyến khích giáo viên đổi mới phương pháp dạy học mới thay cho cách dạy học truyền thống ở một

số nội dung bài học

Trong những năm thực hiện, nhiều tổ bộ môn đã mạnh dạn đổi mới phương pháp dạy học, trong đó chú trọng đến phương pháp dạy học theo dự án như tổ Toán, Lý, Hóa, Văn, Sinh, Tiếng Anh,

Qua khảo sát của tác giả, khi đưa ra câu hỏi “ Bạn đã từng nghe đến phương pháp

dạy học theo dự án chưa?” cho 267 học sinh khối 11 ( 2015-2016) thì có đến 191 học

sinh (71,6%) đã từng nghe và được học phương pháp dạy học theo dự án Nhưng với

câu hỏi “ ở bộ môn Giáo dục công dân, giáo viên có áp dụng phương pháp dạy học

theo dự án hay không?” thì có đến 267 học sinh khối 11( 100%) và 223 học sinh khối

12 (2015-2016) (100%) đều trả lời là không Xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau như:

Trong phân phối chương trình, bộ môn giáo dục công dân chỉ có 1 tiết học trong 1 tuần, nội dung tương đối khó và mang tính trừu tượng đòi hỏi người giáo viên phải truyền tải trong một thời gian tương đối ngắn Cho nên, giáo viên sẽ lựa chọn các phương pháp đơn giản, ít tốn thời gian mà đạt được mục tiêu mong muốn như phương pháp nêu vấn đề, thảo luận nhóm và thuyết trình, Giáo viên bộ môn này ở trường Trung học Thực hành- Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh gồm 3 người nhưng một phần do lớn tuổi và tốt nghiệp ngành gần với ngành giảng dạy môn học, một phần do kiêm nhiệm nhiều vai trò nên quỹ thời gian tương đối ít nên chưa tận tâm, tận lực đầu

tư cho phương pháp này Khi được hỏi “ Nguyên nhân nào dẫn đến việc thầy, cô

không sử dụng phương pháp dạy học theo dự án?” thì phần lớn đều trả lời do không có

thời gian đầu tư và hạn chế về sử dụng công nghệ thông tin

Một nguyên nhân nữa đến từ phía học sinh, do lịch học chính khóa ở trường và việc học thêm đã tốn nhiều thời gian cho nên sẽ khiến học sinh chưa chú trọng đến việc thực hiện dự án trong môn giáo dục công dân Một phần theo các em là từ phía giáo viên chưa mạnh dạn và đưa ra ý tưởng, khuyến khích học sinh làm việc khi thực hiện dạy học theo dự án

Với câu hỏi khảo sát dành cho học sinh khối 11 đầu năm học 2015-2016 là “ Bạn có

thích giáo viên giáo dục công dân sử dụng phương pháp dạy học theo dự án trong năm học này không?” thì có đến 242 học sinh ( 90,8%) đồng ý, 12 học sinh (4,5%)

không ý kiến Đây là tín hiệu tốt thể hiện thái độ tích cực đón nhận một phương pháp dạy học mới đối với môn giáo dục công dân khối 11

Như vậy, xuất phát từ những yêu cầu mà thực tiễn đang đặt ra đòi hỏi việc đưa vào

sử dụng phương pháp dạy học theo dự án đối với môn giáo dục công dân là cần thiết

Thay vì sử dụng một kế hoạch bài học cứng nhắc, hướng dẫn người học đi theo một con đường cụ thể với đủ các bước lên lớp của giáo viên để đạt được mục tiêu của bài học thì việc dạy học theo dự án với những sản phẩm cụ thể, có ý nghĩa sẽ tạo nên sự hứng thú và phát huy sự sáng tạo của người học phù hợp với khả năng của mình Với những ưu thế của trường Trung học Thực hành, tác giả trực tiếp nghiên cứu và thử nghiệm phương pháp dạy học theo dự án trong một số bài của chương trình giáo dục công dân khối 11 cụ thể ở các lớp 11.1, 11.2, 11CT và 11CA Một trong những thế mạnh mà tác giả lựa chọn trường Trung học Thực hành- Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh để thử nghiệm là trình độ đầu vào rất cao, sự năng động, ham tìm tòi và học hỏi, mặt bằng kiến thức nền tảng tương đối vững, đã có kinh nghiệm làm dự án của học sinh và sự phối hợp, góp ý tạo điều kiện tốt nhất của Ban giám hiệu nhà trường và tổ

bộ môn Bởi vì, khi thực hiện phương pháp này ở trường THPT DL Nguyễn Khuyến (Tân Bình) thì chưa đem lại những kết quả như mong muốn Nguyên nhân chủ yếu là

do thời gian hạn hẹp, kiến thức xã hội và khả năng sử dụng công nghệ thông tin còn hạn chế của học sinh, đặc thù của môi trường giáo dục, sự hỗ trợ của giáo viên chủ nhiệm, phụ huynh,

Bên cạnh đó, tác giả cũng phải nhìn nhận những khó khăn đã đặt ra mà cả giáo viên

và học sinh đều gặp phải khi thử nghiệm dạy học theo dự án như:

Phương pháp này đòi hỏi sự thay đổi trong tư duy của cả thầy lẫn trò khi các

phương pháp dạy học theo truyền thống như thuyết trình, đàm thoại, nêu vấn đề đã được sử dụng khá lâu và thường xuyên nên cả giáo viên và học sinh đã quen với phương pháp này Chính vì vậy, khi thực hiện dạy học theo dự án đòi hỏi cả giáo viên

và học sinh phải đầu tư, mạnh dạn thay đổi về cách lập kế hoạch, xác định ý tưởng, nội dung của dự án và thực hiện nghiêm túc, chủ động trong quá trình hoàn thành dự án

Phương pháp dạy học này cũng đòi hỏi thời gian và kinh phí nhiều hơn so với thời

gian và kinh phí dạy theo theo truyền thống trong khi thời lượng tiết học dành cho môn học này khá hạn chế khi chỉ có 1 tiết/ tuần Đây cũng là một trong những trở ngại lớn cho chính bản thân người giáo viên khi tiến hành đưa vào sử dụng phương pháp này

Bên cạnh đó, dạy học theo dự án đòi hỏi một yếu tố là cơ sở vật chất phục vụ dạy và

học như máy chiếu, bảng tương tác, âm thanh, Ngoài những phương tiện như sách

giáo khoa, tài liệu tham khảo, máy tính, internet thì cũng đòi hỏi các phương tiện khác như máy ảnh, máy quay phim và việc sử dụng công nghệ thông tin khi sản xuất ra một

ấn phẩm như tờ rơi, tờ poster, thiết kế website, Trong khi cơ sở vật chất của nhà trường chưa thể đáp ứng được những yêu cầu đó Một số phòng học vẫn còn chưa có

hệ thống máy chiếu mà phải mượn ở các phòng học Tiếng Anh và Tin học

Không chỉ vậy, đây là một phương pháp giảng dạy khá mới nên cả giáo viên và học

sinh còn khá lúng túng khi lựa chọn những nội dung phù hợp để có thể áp dụng dạy

học theo dự án Xét về nội dung của chương trình giáo khoa môn giáo dục công dân còn nặng về tính hàn lâm nhiều khi các bài tập trung vào các vấn đề công dân với kinh

tế, công dân với chính trị- xã hội nhưng nghiêng nhiều về quan điểm, chủ trương của Đảng và chính sách của nhà nước Một số bài có nội dung khá trừu tượng cũng là một trong những khó khăn khi lựa chọn nội dung phù hợp

Ngoài ra, việc phụ huynh và học sinh cũng chưa quan tâm và đặt đúng vị trí của

môn giáo dục công dân cũng là trở ngại Khi học sinh sẽ có những thái độ “ học cho

xong”, “ học cho có”, “ không phải môn chính nên không cần đầu tư nhiều” mang nặng tính đối phó Thời gian học chính khóa ở trường và học thêm đã khiến quỹ thời gian để học sinh hoàn thành dự án khi giáo viên giao cũng bị hạn chế Một phần nữa là trong hình thức dạy học theo dự án đòi hỏi học sinh phải ứng dụng và sử dụng thành thạo các phần mềm như Powerpoint, Prezi, Publisher, ghép và làm phim ngắn, thiết kế website, chọn góc quay khi tiến hành quay phim, đã gây tâm lý quá sức với học trò

Thêm nữa, việc tổ chức thi cử cuối học kỳ vẫn còn theo hình thức học thuộc lòng

chiếm phần lớn trọng số Trong khi, hình thức dạy học theo dự án lại thiên về giải

quyết những vấn đề cuộc sống đang đặt ra và thực hiện sản phẩm có giá trị thực tiễn, chứ không nhấn mạnh đến việc thuộc nằm lòng kiến thức sách giáo khoa

Qua phân tích những khó khăn mang tính khách quan, chủ quan nêu trên, có thể nhận thấy rằng những khó khăn đó sẽ được khắc phục khi người giáo viên chủ động, tâm huyết và quyết tâm thực hiện cộng với sự hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi của tổ

chuyên môn và nhà trường thì phương pháp dạy học này sẽ đạt được những hiệu quả,

có tính khả thi

2.3 Qúa trình thực hiện và những kết quả bước đầu đạt được

2.3.1 Xây dựng quy trình dạy học theo dự án trong dạy học môn giáo dục công dân

Vận dụng các lý luận về các bước dạy học theo dự án, các bước được tiến hành thực hiện đối với môn giáo dục công dân như sau:

Bước 1: Chọn chủ đề cho dự án môn giáo dục công dân và chia nhóm

Đây là một giai đoạn quan trọng và khó khăn trong quá trình thực hiện dạy học theo dự án

Đầu tiên, giáo viên sẽ tiến hành chọn bài học có khả năng thực hiện dự án Dựa trên nội dung của các bài học môn giáo dục công dân, tác giả tiến hành lựa chọn các bài để tiến hành thử nghiệm hình thức dạy học theo dự án dựa vào các tiêu chí sau:

- Bài học gần gũi, có tính thực tiễn cao

- Bài học phù hợp với năng lực của học sinh trường Trung học Thực hành

- Nội dung bài học có thể sử dụng kiến thức tích hợp liên môn

- Bài học có thể ứng dụng vào địa điểm cụ thể tại Thành phố Hồ Chí Minh Tiếp theo, giáo viên sẽ gợi ý một số vấn đề của bài học liên quan đến thực tiễn và kích thích sự tò mò của học trò Sau đó, giáo viên và nhóm học sinh sẽ cùng nhau thảo luận vấn đề và lựa chọn ý tưởng có liên quan đến nội dung của bài học Một ý tưởng tốt sẽ dẫn đến một dự án tốt Giáo viên cũng cần xây dựng bộ câu hỏi định hướng để thu hút học sinh bao gồm các câu hỏi khái quát, câu hỏi bài học và câu hỏi nội dung

Từ những tiêu chí đó, tác giả lựa chọn một số bài sau để tiến hành dạy học theo

dự án và gợi ý một số dự án sau:

 Bài 4: Cạnh tranh trong sản xuất và lưu thông hàng hóa

Dự án 1: Cạnh tranh giữa công ty Coca Cola và Pepsico trên thị trường Những tích cực và hạn chế

1Dự án 2: Phát triển thương hiệu giáo dục trường Trung học Thực hành trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay

 Bài 12: Chính sách tài nguyên và bảo vệ môi trường

Dự án 1: Ô nhiễm môi trường ở kênh Đôi- bến Phú Định quận 8 Thực trạng và giải pháp

Dự án 2: Ảnh hưởng của ô nhiễm không khí ở nhà máy Đa Phước đối với người dân khu Nam Sài Gòn

 Bài 13: Chính sách giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, văn hóa (Lựa chọn nội dung phần chính sách giáo dục và đào tạo, văn hóa)

Dự án 1: Dạy và học môn giáo dục công dân ở trường Trung học Thực hành dưới góc nhìn của học sinh

Dự án 2: Bảo tồn bản sắc văn hóa người Hoa tại TP Hồ Chí Minh hiện nay

Giáo viên chia lớp thành 4 nhóm ( mỗi nhóm khoảng 5-7 học sinh), căn cứ vào những thế mạnh của từng học sinh để cùng nhóm phân việc cho hợp lý

Bước 2: Xây dựng đề cương dự án

Giáo viên hướng dẫn học sinh xác định mục tiêu, nhiệm vụ, cách thức tiến hành,

kế hoạch thực hiện, những công việc cần làm, nguồn kinh phí thực hiện Đây là công việc hết sức quan trọng vì nó mang tính định hướng hành động cho toàn bộ quá trình thực hiện, kết quả thu thập và đánh giá dự án Ngoài ra, giáo viên cũng cần chuẩn bị cho học sinh những tài liệu cần thiết để hỗ trợ trong quá trình thực hiện dự án như các tài liệu kĩ thuật số, tài liệu giấy, các nguồn tài liệu tham khảo,

Bước 3: Thực hiện dự án

Đối với giáo viên: thực hiện theo dõi quá trình thực hiện của học sinh như tìm

kiếm thông tin, phân tích những thông tin đúng và giải quyết những câu hỏi mà học sinh gặp phải trong quá trình thực hiện, hỗ trợ những kiến thức có liên quan tới đề tài

Đối với học sinh: các nhóm phân công nhiệm vụ cho mỗi thành viên và các thành

viên thực hiện kế hoạch đã đề ra Học sinh sẽ tiến hành thu thập, xử lý thông tin từ các nguồn khác nhau rồi tổng hợp, tích lũy kiến thức Như vậy, các kiến thức mà người học tích lũy được giữa lý thuyết và thực hành

Bước 4: Thu thập kết quả và trình bày dự án

Đây chính là giai đoạn các nhóm học sinh đã hoàn thành dự án của mình và có thể đem ra sử dụng Kết quả thực hiện dự án có thể viết dưới dạng ấn phẩm ( bản tin, báo, áp phích, thu hoạch, báo cáo, ) và có thể được trình bày trên powerpoint, thiết kế

trang website Các nhóm học sinh cần được tạo điều kiện để trình bày kết quả cùng với kiến thức mới mà họ đã tích lũy thông qua dự án Sản phẩm của dự án có thể được trình bày giữa các nhóm trong lớp, giáo viên hướng dẫn, giáo viên trong tổ bộ môn và ban giám hiệu

Bước 5: Đánh giá dự án, rút kinh nghiệm

Giáo viên và học sinh đánh giá quá trình thực hiện và kết quả cũng như kinh nghiệm được rút ra cho việc thực hiện các dự án tiếp theo Việc đánh giá có thể gồm đánh giá của giáo viên, các sản phẩm của dự án, bài kiểm tra,

Đối với giáo viên cần tổ chức cho học sinh trình bày kết quả và tổ chức cho các

nhóm trao đổi ý kiến, đặt các câu hỏi yêu cầu nhóm dự án giải trình, góp ý cho nhóm thực hiện hoàn thiện dự án cho học sinh

Đối với học sinh cần phải bảo vệ có sức thuyết phục dự án của mình, giải trình lí

do lựa chọn dự án, tính khả thi và khả năng áp dụng vào cuộc sống của dự án

2.3.2 Thiết kế các dự án trong giảng dạy môn giáo dục công dân khối 11 ở trường Trung học Thực hành- Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh

2.3.2.1 Các bước chuẩn bị

Xác định chương trình và mục tiêu của môn giáo dục công dân khối 11

Môn giáo dục công dân khối 11bao gồm 2 phần:

Phần một: Công dân với kinh tế

Bài 1: Công dân với sự phát triển kinh tế

Về kiến thức: Nêu được thế nào là sản xuất của cải vật chất và vai trò của sản xuất

của cải vật chất đối với đời sống xã hội, nêu được các yếu tố cơ bản của quá trình sản xuất và mối quan hệ giữa chúng, nêu được nội dung và ý nghĩa của sự phát triển kinh

tế đối với cá nhân, gia đình, xã hội

Về kĩ năng: Biết tham gia xây dựng kinh tế gia đình và địa phương để góp phần phát

triển kinh tế gia đình, địa phương và đất nước

Bài 2: Hàng hóa – Tiền tệ - Thị trường

Về kiến thức: Hiểu được khái niệm hàng hóa với hai thuộc tính của nó là giá trị sử

dụng và giá trị; nêu được nguồn gốc, bản chất và chức năng của tiền và quy luật lưu thông tiền tệ; nêu được khái niệm thị trường và các chức năng của thị trường