- Để trang bị cho học sinh có những kiến thức, kỹ năng nhất định khi học về biện pháp tu từ so sánh, bước đầu giáo viên cần giúp học sinh nắm được: + Trong hình ảnh so sánh, các sự vật đ[r]
Trang 1MỘT VÀI KINH NGHIỆM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC
BIỆN PHÁP TU TỪ SO SÁNH Ở LỚP 3
PHẦN MỘT: LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
I Cơ sở lý luận
Với phương châm coi giáo dục đào tạo là quốc sách hàng đầu, tại đại hội
Đảng lần thứ IX một lần nữa nhấn mạnh: “ Tiếp tục nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, đổi mới nội dung phương pháp dạy và học, hệ thống trường lớp và
hệ thống quản lý giáo dục, thực hiện chuẩn hoá - hiện đại hoá - xã hội hoá Phát huy tinh thần độc lập suy nghĩ và sáng tạo của học sinh đề cao năng lực tự học,
tự hoàn thiện học vấn”.
Mục tiêu của cấp Tiểu học là giáo dục phổ cập cho trẻ em từ 6 đến 11 - 12 tuổi phát triển toàn diện về trí tuệ, tình cảm và sức khoẻ Chính vì vậy mỗi môn học trong trường Tiểu học đều có một mục tiêu riêng và chính những mục tiêu riêng ấy hợp lại thành mục tiêu chung của cấp học
Trước những yêu cầu thực tế đó, chất lượng dạy học trong mỗi nhà trường tiểu học là vấn đề quan tâm của toàn xã hội Chất lượng dạy học ấy phải được thể hiện bằng chất lượng toàn diện của các môn học: Toán, Tiếng Việt, Thể dục,
Môn Tiếng Việt ở Tiểu học nhằm rèn cho học sinh 4 kỹ năng: “Nghe - nói-đọc - viết” là một môn học gồm nhiều phân môn Ở mỗi phân môn cụ thể có nội dung phương pháp cách thức dạy học khác nhau nhưng lại gắn bó mật thiết với nhau theo một lôgíc nhất định Những kỹ năng của phân môn này hỗ trợ cho phân môn khác nhằm đạt mục tiêu của môn Tiếng Việt
Phân môn luyện từ và câu lớp 3 nhằm mở rộng vốn từ theo chủ điểm, củng
cố hiểu biết về các kiểu câu và thành phần câu đã học ở lớp 2 Cung cấp cho học sinh một số hiểu biết sơ giản về các phép tu từ so sánh và nhân hoá thông qua các bài tập thực hành
Trang 2Việc nhận biết biện pháp tu từ so sánh và bước đầu sử dụng vào việc dùng từ đặt câu là một trong những nội dung yêu cầu về kiến thức, kỹ năng của phân môn Luyện từ và câu ở lớp 3 Cơ sở ban đầu của việc dạy biện pháp tu từ so sánh được bắt đầu từ việc: tìm các từ ngữ chỉ sự vật, hoạt động, đặc điểm của sự vật trong câu văn, câu thơ, đoạn văn, đoạn thơ; tìm những sự vật hay hoạt động, đặc điểm của sự vật được so sánh với nhau Từ đó học sinh nhận biết được hình ảnh so sánh, dấu hiệu của sự so sánh và các kiểu so sánh
Thông qua các bài tập thực hành, học sinh sẽ nhận biết được: hình ảnh so sánh; các kiểu so sánh; các sự vật hay các đặc điểm, âm thanh, hoạt động của sự vật được so sánh với nhau; các từ chỉ sự so sánh (dấu hiệu so sánh) Từ đó giúp các em vận dụng vào việc nói, viết để đặt câu có hình ảnh so sánh; viết tiếp vào chỗ trống
để tạo thành hình ảnh so sánh; chỉ ra được các hình ảnh so sánh mình thích và giải thích đơn giản vì sao mình thích hình ảnh đó Đây chính là cơ sở ban đầu, là công
cụ để giúp các em viết văn miêu tả, kể chuyện và học tiếp lên các lớp trên
II Cơ sở thực tiễn.
Thông qua quá trình dạy học, qua dự giờ, trao đổi với đồng nghiệp, trong các buổi sinh hoạt chuyên môn ở trường, ở huyện; đặc biệt là qua việc chấm các bài kiểm tra định kỳ của học sinh, tôi thấy:
* Về phía giáo viên:
- Việc nắm nội dung, chương trình, phương pháp dạy học, mức độ yêu cầu
về kiến thức, kỹ năng cũng như kinh nghiệm giảng dạy của giáo viên còn hạn chế Một số giáo viên qua quá trình dạy chưa thực sự lấy học sinh làm trung tâm, chưa phát huy được tính tích cực của học sinh dẫn đến chất lượng giảng dạy của thầy và việc tiếp thu bài của trò chưa cao
- Bên cạnh đó khi giảng dạy giáo viên chưa gây hứng thú học tập cho học sinh đối với tiết học Hình thức tổ chức dạy học còn đơn điệu, tẻ nhạt, dạy học một cách máy móc khuôn mẫu, sáo mòn Khi dạy học trên lớp nhiều giáo viên chủ yếu dựa vào sách giáo viên mà không có sự sáng tạo trong mỗi tiết dạy
Trang 3- Mặt khác do sự thiếu thốn về cơ sở vật chất cũng như phương tiện dạy học khiến giáo viên chưa có điều kiện để đa dạng hoá các phương pháp dạy học
* Về phía học sinh:
- Bản thân các em chưa có niềm say mê, hứng thú với môn học
- Trong dạng bài tập về tìm hình ảnh so sánh, học sinh thường xác định sai hình ảnh so sánh do nhầm lẫn dấu hiệu so sánh Các em cứ thấy trong câu văn, câu thơ có các từ: là, như, giống, tựa, cho đấy là hình ảnh so sánh mặc dù trong một
số trường hợp các từ đó không đảm nhận là dấu hiệu so sánh
Ví dụ 1:
Đêm nay con ngủ giấc tròn.
Mẹ là ngọn gió của con suốt đời.
Từ "là" có ý nghĩa dùng để nhận định (đánh giá, kết luận) về công lao, tình cảm của mẹ Như vậy từ "là" là dấu hiệu so sánh, dùng để so sánh những công lao tình cảm của mẹ với ngọn gió mát lành thổi cho con suốt cả cuộc đời
Ví dụ 2: Mẹ em là giáo viên.
Từ "là" ở đây được dùng để giới thiệu về nghề nghiệp của người mẹ Do đó, câu "Mẹ em là giáo viên." không phải là hình ảnh so sánh
- Một hình ảnh so sánh có thể bao gồm một dòng thơ, hai hoặc ba dòng thơ; cũng có thể là một câu văn hoặc một phần trong câu văn Do đó, khi xác định hình ảnh so sánh học sinh thường mắc lỗi viết thừa hoặc thiếu cấu tạo của hình ảnh so sánh
Ví dụ học sinh xác định toàn bộ câu văn sau là một hình ảnh so sánh:
Những đêm trăng sáng, dòng sông là một đường trăng lung linh dát vàng Thực chất, hình ảnh so sánh của câu văn trên là: dòng sông là một đường trăng lung linh dát vàng
- Trong dạng bài tập tìm những sự vật (người, vật, đồ vật, âm thanh ) hay hoạt động, đặc điểm của sự vật được so sánh với nhau, học sinh thường viết nguyên
Trang 4si cả hai vế của hình ảnh so sánh mà không biết lựa chọn riêng các sự vật, âm thanh, đặc điểm
Chẳng hạn trong hình ảnh so sánh: Mặt trời đỏ như quả cầu lửa đang từ từ nhô lên Học sinh thường xác định các sự vật được so sánh với nhau là: mặt trời đỏ được so sánh với quả cầu lửa đang từ từ nhô lên.
- Trong dạng bài tập viết thêm từ ngữ để tạo thành hình ảnh so sánh, các em thường viết thêm những sự vật không có dấu hiệu chung với sự vật được so sánh
Ví dụ: Những giọt sương sớm long lanh như
Có em đã làm như sau: Những giọt sương sớm long lanh như bóng đèn
Ta thấy bóng đèn không có dấu hiệu chung với sự vật những giọt sương sớm long lanh.
- Trong dạng bài tập yêu cầu học sinh chỉ ra hình ảnh so sánh mình thích và giải thích tại sao thì hầu như học sinh chưa có kỹ năng giải thích
Năm học 2010-2011, sau khi đã học hết kì I tôi đã tiến hành khảo sát học sinh ở hai lớp 3 với đề bài như sau để làm cơ sở kiểm chứng thực nghiệm sau này:
Đề bài
Câu 1: Đọc và chỉ ra hình ảnh so sánh trong câu thơ, câu văn sau:
a Cánh diều như dấu “á”
Ai vừa tung lên trời
b Giàn hoa mướp vàng như đàn bướm đẹp
c Những đêm trăng sáng, dòng sông là một đường trăng lung linh dát vàng
Câu 2 Thêm từ ngữ thích hợp vào chỗ chấm để tạo thành hình ảnh so sánh:
a Mặt trời mới mọc đỏ ối như
b Con sông quê em quanh co uốn khúc như
Câu 3 Em thích hình ảnh so sánh nào trong câu 2? Vì sao?
Kết quả cụ thể:
Trang 5Lớp Số HS Giỏi Khá Trung bình Yếu
3A 30 em 1 em = 3,3% 6 em = 20% 16 em = 53,4% 7 em = 23,3%
3B 30em 1 em = 3,3% 7 em = 23,35% 15 em =50% 7em = 23,35%
Kết quả cho thấy số học sinh ở hai lớp là như nhau, chất lượng bài làm cũng tương đương nhau Bài làm đạt điểm khá giỏi chưa cao, chủ yếu là điểm trung bình
vì các em chưa nhận biết được đặc điểm của một hình ảnh so sánh gồm có những
gì, chưa nắm được dấu hiệu chung của các sự vật được so sánh Trong dạng bài tập chỉ ra hình ảnh so sánh mình thích và giải thích vì sao, học sinh chưa nắm vững và chưa biết vận dụng các kỹ năng để làm bài
Từ những lý do trên và xuất phát từ thực tế giảng dạy, tôi xin được trình bày
một số biện pháp nhằm " Nâng cao chất lượng dạy biện pháp tu từ so sánh ở lớp 3"
để góp phần hoàn thiện, cải tiến phương pháp dạy học và góp phần thực hiện tốt mục tiêu của phân môn Luyện từ và câu
PHẦN HAI: NỘI DUNG
I Những vấn đề được đề cập trong sáng kiến:
Xuất phát từ những nguyên nhân trên, trong quá trình giảng dạy - năm học
2011 - 2012 tôi đã nghiên cứu nội dung chương trình, các tài liệu tham khảo, trao đổi với các đồng nghiệp và kết hợp với những kinh nghịêm của bản thân trong quá trình giảng dạy Tôi đã tìm ra một số biện pháp áp dụng vào giảng dạy đạt kết quả khả quan Đó là các biện pháp sau:
Biện pháp thứ nhất: Tạo niềm say mê hứng thú cho học sinh đối với giờ
Luyện từ và câu
Biện pháp thứ hai: Dạy học sinh xác định hình ảnh so sánh trong thơ, văn.
Trang 6Biện pháp thứ ba: Hướng dẫn học sinh nắm được quy trình và cách làm bài
trong các dạng bài tập tìm những sự vật, âm thanh, đặc điểm, hoạt động được so sánh với nhau
Biện pháp thứ tư: Cách dạy dạng bài tập tìm từ ngữ thích hợp điền vào chỗ
trống hoặc đặt câu văn để có hình ảnh so sánh
Biện pháp thứ năm: Cách dạy học sinh dạng bài tập chỉ ra hình ảnh so sánh
mình thích và giải thích
II Những biện pháp cụ thể đã thực hiện.
1 Tạo niềm say mê hứng thú cho học sinh đối với giờ Luyện từ và câu.
Như chúng ta đã biết việc nâng cao chất lượng học về biện pháp tu từ so sánh cho HS không thể thực hiện trong một sớm một chiều mà phải có thời gian Trước hết, nó đòi hỏi ở các em không những chỉ có lòng kiên trì mà phải có lòng say mê
và yêu mến môn Tiếng Việt cũng như giờ Luyện từ và câu
- Trong những giờ nghỉ giải lao hoặc trong các buổi sinh hoạt ngoại khoá, tôi sưu tầm những câu chuyện có nói đến tác dụng của phép so sánh, những đoạn văn, khổ thơ có những hình ảnh so sánh đẹp kể và đọc cho các em nghe
Ví dụ: Câu chuyện xưa nói về vua Ngu Vương và Huệ Tử – một người ăn
nói rất giỏi Nhờ tài giỏi ví von, so sánh Huệ Tử đã thoát chết, được vua Ngu Vương trọng dụng và hậu thưởng.
(Sưu tầm trong báo Văn học và Tuổi trẻ – Số 152 tháng 12, năm 2007) Ngoài ra, tôi còn yêu cầu các em thi đua sưu tầm những câu thơ, câu văn có hình ảnh so sánh hay phù hợp nội dung buổi ngoại khoá để cho các em thi nhau đọc
- Trong giờ học các em càng trở nên hứng thú hơn khi tôi sử dụng lời “khen” đúng lúc và thường xuyên “thưởng điểm” cho các em Điều đó khích lệ lòng hăng say, niềm hứng khởi, tự tin khi các em thực hành Tôi đã tuân theo một nguyên tắc
Trang 7“coi học sinh là chủ thể luyện tập” tôn trọng cái “tôi” của các em Bên cạnh những việc làm trên, tôi còn tổ chức nhiều trò chơi học tập để thay đổi không khí lớp học
để giúp các em hiểu kĩ hơn các loại hình bài tập về biện pháp tu từ so sánh Nhờ vậy giờ học trở nên nhẹ nhàng, sinh động và rất hiệu quả bởi nó phù hợp với tâm lí lứa tuổi của các em
- Trong mỗi giờ dạy tôi thường xuyên sử dụng các thiết bị dạy học, sưu tầm thêm tranh, ảnh, vật thực làm cho tiết dạy thêm sinh động, hiệu quả
Từ những việc làm trên, tôi đã dần giúp các em yêu thích môn Tiếng Việt đặc biệt là với phân môn Luyện từ và câu
2 Cách dạy học sinh xác định hình ảnh so sánh trong thơ, văn.
- Dạng bài tập tìm các hình ảnh so sánh là dạng bài tập khá phổ biến khi học
về biện pháp tu từ so sánh Các hình ảnh so sánh có thể là một dòng thơ hay nhiều dòng thơ; có thể là một câu văn hoặt một phần của câu văn Ngoài việc tìm các hình ảnh so sánh, bài tập còn yêu cầu học sinh chỉ ra các từ so sánh
- Trong thực tế, do chưa nắm chắc được đặc điểm của hình ảnh so sánh gồm những yếu tố nào nên khi tìm hình ảnh so sánh học sinh thường xác định không chính xác Trong một số trường hợp, khi gặp các câu văn, các dòng thơ có các từ:
là, như, bằng, tựa, giống thì học sinh đều cho là các từ chỉ sự so sánh nên xác định sai các hình ảnh so sánh Bởi vì, trong những văn cảnh khác nhau thì các từ:
là, như, bằng, tựa, giống có thể là từ dùng để so sánh hoặc có thể không phải là từ dùng để so sánh
Ví dụ:
a Vườn nhà bà trồng nhiều loại rau như: cải xanh, mướp, mồng tơi
b Trẻ em như búp trên cành.
Trong hai câu trên thì câu: Trẻ em như búp trên cành là câu văn có hình ảnh
so sánh
Vì vậy, khi dạy về dạng bài tập tìm hình ảnh so sánh tôi đã tiến hành như sau:
Trang 82.1 Hướng dẫn học sinh nắm được đặc điểm của một hình ảnh so sánh:
Ví dụ: Tìm các hình ảnh so sánh trong câu văn dưới đây:
Mặt biển sáng trong như tấm thảm khổng lồ bằng ngọc thạch.
(Bài tập 2a trang 8 – SGK Tiếng Việt 3- Tập 1)
Sau khi học sinh tìm ra hình ảnh so sánh "Mặt biển sáng trong như tấm thảm khổng lồ bằng ngọc thạch" tôi cho học sinh phân tích để nhận biết được đặc điểm
của một hình ảnh so sánh
Hỏi: Tìm các sự vật được so sánh với nhau? (Mặt biển so sánh với tấm thảm)
Mặt biển có đặc điểm gì? (sáng trong)
Tấm thảm có đặc điểm gì? (khổng lồ)
Từ dùng để so sánh là từ nào? (như)
Sau đó giáo viên giúp học sinh khái quát để tìm ra đặc điểm của mỗi hình ảnh so sánh thường gồm có các yếu tố sau:
so sánh Vế thứ hai
Sự vật + đặc điểm (hay hoạt động)
được so sánh (người, vật, đồ vật, âm thanh )
Sự vật + đặc điểm (hay hoạt động)
dùng để so sánh
(người, vật, đồ vật, âm thanh )
Khi đã nhận biết được đặc điểm của hình ảnh so sánh, trong các bài tập khác học sinh sẽ sử dụng các thao tác phân tích, tổng hợp để tìm các hình ảnh so sánh
Ví dụ: Tìm hình ảnh so sánh trong những khổ thơ sau:
a Em yêu nhà em
Hàng xoan trước ngõ
Hoa xao xuyến nở Như mây từng chùm.
Trang 9(Bài tập 1b trang 24, Tiếng Việt 3 - Tập 1)
Học sinh sẽ phân tích:
+ Từ dùng để so sánh: như
+ Vế thứ nhất: Hoa xao xuyến nở gồm có: hoa (xoan) là sự vật, xao xuyến
nở là đặc điểm.
+ Vế thứ hai: mây từng chùm gồm có: mây là sự vật, từng chùm là đặc điểm Học sinh sẽ tổng hợp hình ảnh so sánh là: Hoa xao xuyến nở như mây từng chùm.
b Những đêm trăng sáng, dòng sông là một đường trăng lung linh dát vàng.
(Bài tập 1d trang 25, Tiếng Việt 3 - Tập 1)
Học sinh sẽ phân tích:
+ Từ dùng để so sánh là từ: là
+ Vế thứ nhất: dòng sông
+ Vế thứ hai: một đường trăng lung linh dát vàng gồm có: đường trăng là
sự vật, lung linh dát vàng là đặc điểm của sự vật.
Học sinh sẽ tổng hợp hình ảnh so sánh là: dòng sông là một đường trăng lung linh dát vàng.
2.2 Hướng dẫn học sinh phân biệt dấu hiệu so sánh.
* Đối với các bài tập tìm từ chỉ sự so sánh trong các hình ảnh so sánh, giáo viên nên để cho học sinh tích cực, chủ động để nhận biết được các từ dùng chỉ sự
so sánh bằng cách: Cho học sinh thay thế từ chỉ sự so sánh này bằng từ chỉ sự so sánh khác
Ví dụ: Trong hình ảnh so sánh: Trăm cô gái đẹp tựa tiên sa
Giáo viên cho học sinh có thể thay thế từ "tựa" bằng các từ khác như: giống, hệt, như thể, giống như, hệt như, chẳng khác gì,
* Nhưng việc quan trọng là học sinh phải phân biệt được không phải lúc nào các từ: là, như, bằng, tựa cũng là từ dùng để chỉ sự so sánh Để khắc phục điều này thì giáo viên cần phải:
Trang 10- Giúp học sinh hiểu được ý nghĩa của các từ này trong văn cảnh
- Giúp học sinh nhận biết đặc điểm của các sự vật dùng để so sánh bao giờ cũng phải có một dấu hiệu chung nào đó
Ví dụ1: Con búp bê này làm bằng vải.
Từ "bằng" chỉ mối quan hệ giữa một bên là sự vật, một bên là chất liệu của
sự vật đó
Hai sự vật: Con búp bê và vải không có dấu hiệu chung
Vậy "Con búp bê này làm bằng vải." không phải là hình ảnh so sánh
Ví dụ 2: Quả này nhỏ bằng ngón tay.
Từ "bằng" dùng để chỉ sự so sánh ngang bằng giữa hai sự vật có hình dáng nhỏ bé
Hai sự vật: Quả và ngón tay có dấu hiệu chung là nhỏ.
Vậy câu "Quả này nhỏ bằng ngón tay." là hình ảnh so sánh.
* Trong một số hình ảnh so sánh, giữa hai vế không có từ dùng để so sánh Đây là những trường hợp làm cho học sinh khó phát hiện khi tìm hình ảnh so sánh Giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh nhận biết dấu hiệu của các trường hợp sau:
- Trường hợp 1: Tìm những sự vật được so sánh với nhau trong các câu thơ dưới đây:
Thân dừa bạc phếch tháng năm Quả dừa - đàn lợn con nằm trên cao.
Đêm hè, hoa nở cùng sao Tàu dừa - chiếc lược chải vào mây xanh.
(Bài tập 3 trang 43, Tiếng Việt 3 - Tập 1)
Giáo viên hướng dẫn cho học sinh tìm ra hai hình ảnh so sánh là:
Quả dừa - đàn lợn con nằm trên cao
Tàu dừa - chiếc lược chải vào mây xanh.
Đây là trường hợp dùng từ gạch ngang thay thế cho từ dùng để so sánh Khi đọc phải ngắt giọng chỗ gạch ngang