Câu kết như một lời thách thức, một lần nữa lại khẳng định sự ngất ngưởng của mình trong triều, nêu bật sự khác biệt của Nguyễn Công Trứ với những đại thần trong triều, một cái tôi đứng [r]
Trang 1BÀI CA NGẤT NGƯỞNG
Nguyễn Công Trứ
I Tìm hiểu chung:
1 Tác giả:
- Nguyễn Công Trứ (1778 – 1858)
- Biệt hiệu: Hi Văn
- Quê: huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh
- Học giỏi, giàu ý chí (42 tuổi mới đỗ cử nhân), tài hoa, văn võ toàn tài nhưng nhiều thăng trầm trên đường công danh (lúc Thủ khoa, khi tham tán, lúc chỉ làm lính thú) (Ông cũng rất đa tình, 63 tuổi cưới cô vợ thứ 9 – 40 năm trước anh bằng tuổi em)
- Giàu lòng yêu nước thương dân
- Sự nghiệp sáng tác: để lại khoảng 50 bài thơ, 60 bài ca trù và 1 bài phú Nôm nổi tiếng Nhà nho vui cảnh nghèo
2 Tác phẩm:
a Hoàn cảnh sáng tác:
Được sáng tác năm 1848, khi nhà thơ đã cáo quan về hưu, đã 70 tuổi
b Cảm nhận chung:
- Trừ nhan đề, tác giả đã bốn lần nhắc đến từ “ngất ngưởng” trong bài thơ
- Ngất ngưởng: vốn là từ diễn tả con người, sự vật cao hơn con người, sự vật khác, ngả nghiêng, sắp đỗ nhưng không đỗ, gây cảm giác khó chịu với người xung quanh
- Thái độ “ngất ngưởng”: là thái độ khác người, xem mình cao hơn người khác, là
sự thoải mái, tự do, không theo một khuôn khổ nào
- Mỗi từ ngất ngưởng trong bài thơ gắn với một giai đoạn trong cuộc đời của tác giả Bài thơ như một lời tự thuật, tự tổng kết về cuộc đời của mình
c Bố cục:
Chia làm ba phần:
- Từ đầu đến “Thừa Thiên”: Ngất ngưởng ở chốn quan trường
- Tiếp theo đến “Bụt cũng … ngất ngưởng”: Ngất ngưởng khi “đô môn giải tổ”
- Còn lại: Tuyên ngôn về lẽ sống ngất ngưởng
II Đọc hiểu văn bản:
1 Ngất ngưởng tại chốn triều chung:
Giải thích những từ khó: các chức quan, các danh vị
- “Vũ trụ nội mạc phi phận sự”
Mọi việc trong trời đất không có việc nào không phải là phận sự của ta
Câu thơ chữ Hán đặt ở đầu bài thơ có tác dụng như một tuyên ngôn và khẳng định trách nhiệm của mình trước vũ trụ, trước trời đất
Đây chính là quan niệm về chí làm trai (Chí làm trai nam bắc tây đông / Cho phỉ sức anh hùng trong bốn bể” – Đi thi tự vịnh; Nam nhi vị liễu công danh trái / Tu thính
Trang 2nhân gian thuyết Vũ Hầu – Thuật hoài; Làm trai cho đáng nên trai / Xuống Đông Đông tĩnh, lên Đoài Đoài yên – Ca dao)
- Ông Hi Văn tài bộ đã vào lồng
Ông Hi Văn tài bộ: Ông Hi Văn có tài; đã vào lồng: bị trói buộc vào lồng
Tác giả xưng tên và khẳng định mình là người có tài (Là người đầu tiên xưng tên
và khẳng định tài năng của mình)
Hai câu đầu: Một cái tên, một phẩm chất, một tuyên ngôn Một con người
- Ông nhắc lại: đỗ thủ khoa, làm tham tán, làm tổng đốc (quan đứng đầu tỉnh), lúc bình tây cờ đại tướng, về phủ doãn (thủ đô) Thừa Thiên
Đó chính là khoa trường và quan trường của một nam nhi thời phong kiến: đạt thủ khoa (cao nhất)
Tác giả sử dụng từ Hán Việt mang tính chất trang trọng, kết hợp với điệp từ “khi”
và phép liệt kê: khoe tài, nhấn mạnh những chức danh mình đã vượt qua
Giọng thơ có vẻ khoe khoang, phô trương (khoe nhiều chức, xưng “ông”): thể hiện một ý thức rõ nét về tài năng và địa vị của bản thân
Từ “khi” ngoài sắc thái liệt kê còn cho thấy sự thay đổi chức vụ liên tục, không chịu ở yên vị trí một công việc nào quá lâu, không quá quan trọng những việc mình làm (dù đó là niềm tự hào chính đáng)
Với sáu câu thơ, Nguyễn Công Trứ “ngất ngưởng” bằng chính tài năng và sự nghiệp của bản thân
2 Ngất ngưởng khi “đô môn giải tổ”:
- Nguyễn Công Trứ không nhắc đến những yến tiệc linh đình, những vật phẩm vua ban khi về hưu
- Có thể nói, ông đã dành toàn bộ quỹ thời gian khi về hưu để “chiều chuộng” con người mình bằng những thú vui Ông “ngất ngưởng” ở chốn hành lạc:
+ Đi chơi
+ Đi chùa
+ Đi ngao du sơn thủy
- Ông thực hiện những thú vui ấy rất khác người:
+ Đi chơi thay vì cưỡi ngựa, cụ thượng Trứ lại cưỡi bò vàng
+ Đi chùa – chùa là chốn thâm nghiêm, nơi thoát tục “tu là cõi phúc, tình là dây oan”, ông mang theo một hai cô đầu, mang xuân tình vào chốn thiền môn
+ Đi ngoạn cảnh: tay kiếm cung rất đạo mạo, đoan trang nhưng trở thành có dáng
vẻ thật từ bi
Những việc làm của Nguyễn Công Trứ rất “chỏi”, rất khác đời khác người Nhưng
Bụt cũng nực cười ông ngất ngưởng, Bụt buồn cười vì thấy Nguyễn Công Trứ ngộ
nghĩnh, khác đời, cảm thấy vui vui và những việc làm của NCT không ảnh hưởng đến ai cả
Trang 3 Nguyễn Công Trứ sống với những thú vui, sống tự do, không ràng buộc bởi những khuôn khổ của xã hội phong kiến
Ngất ngưởng: ở tính cách, nhân cách của mình – sống thỏa thích, tự do, sống theo cách của mình
- Giọng điệu những câu thơ:
+ Mang vẻ mê say, sảng khoái
+ Thể hiện một thái độ tự mãn, rất bằng lòng với mình
- Nếu “ngất ngưởng” là thái độ thì ở đây là những việc làm trái khoáy, khác người, như trêu ngươi Đó là thái độ hành lạc thỏa thích, phóng túng, tự do, thích gì làm nấy, sống theo cách của mình Nhà thơ tự gọi mình, tự nhận mình là “ông ngất ngưởng”
3 Một tuyên ngôn, một lẽ sống:
- Được mất dương dương người thái thượng,
Khen chê phơi phới ngọn đông phong
Khi ca, khi tửu, khi cắc, khi tùng,
Không Phật không Tiên không vướng tục
Chẳng Trái, Nhạc cũng vào phường Hàn, Phú
Nghĩa vua tôi cho vẹn đạo sơ chung.
Nguyễn Công Trứ quan niệm:
+ chuyện được mất ở đời: vui như người thái thượng
+ lời khen tiếng chê: không quá quan trọng, như gió thoảng ngoài tai, như ngọn gió đông, ngọn gió mùa xuân điểm xuyến cho cuộc đời
+ sống theo những thú vui ở đời
+ chuyện tín ngưởng: không quá vướng bận, không nhập tục nhưng cũng không quá trần tục, thoát tục ông rất tin tưởng vào chính mình
+ Ông tự hào vì mình có sự nghiệp hiểu hách: Chẳng Trái Nhạc cũng vào phường Hàn, Phú
+ Và trên hết ông khẳng định mình luôn trọn đạo vua tôi, là con người hết lòng với dân với nước
- Trong triều ai ngất ngưởng như ông
Câu thơ như một tuyên ngôn khẳng định: ông là người có tài – khó có thể kiếm được người thứ hai trong triều, dám sống với những điều mình thích nhưng vẫn giữ được đạo vua tôi
Câu kết như một lời thách thức, một lần nữa lại khẳng định sự ngất ngưởng của mình trong triều, nêu bật sự khác biệt của Nguyễn Công Trứ với những đại thần trong triều, một cái tôi đứng riêng đám quan lại nhợt nhạt
III Tổng kết:
- Qua bài ca, tác giả thể hiện một phong cách sống đẹp, có bản lĩnh: hết lòng vì vua, vì nước, ý thức rõ về giá trị bản thân Mặc dù thể hiện một cái tôi tự do phóng
Trang 4túng nhưng chúng ta vẫn thấy những vẻ đẹp tâm hồn của nhà thơ, bởi ông đã có một cuộc đời hoạt động tích cực, cống hiến tài năng và nhiệt huyết cho đất nước
- Đây là một bài hát nói viết theo lối tự thuật, có hình thức tự do