ThÇy ph¶i lµ ngêi cã tr×nh ®é chuyªn m«n, nghiÖp vô v÷ng vµng, cã lßng nhiÖt t×nh, t©m huyÕt nghÒ nghiÖp, bªn c¹nh ®ã thÇy ph¶i biÕt vËn phï hîp c¸c ph¬ng ph¸p d¹y – häc (PPDH) víi tõn[r]
Trang 1Lời nói đầu
Dạy học sinh học ở trờng THCS là một vấn đề có ý nghĩa và tầm quan trọng rất lớn đối với nghề nghiệp và tơng lai của mỗi ngời và toàn xã hội
Là ngời thấy ai cũng muốn mình đợc mọi ngời tôn vinh, kính trọng,
ai cũng muốn mình là niềm tin là chỗ dựa vững chắc cho học sinh (HS) của mình, ai cũng muốn học sinh đạt đợc kết quả cao, vận dụng tốt kiến thức của bộ môn mình giảng dạy, vận dụng tốt lý thuyết vào các bài thực hành và thực tiễn cuộc sống
Đặc biệt đối với môn sinh học – Môn khoa học thực nghiệm, một khoa học mở, luôn luôn mới và rất trừu tợng Mỗi một tiết học, một kiểu bài lên lớp đòi hỏi phải có những phơng pháp khác nhau, phù hợp với mục tiêu, yêu cầu của bài Làm sao để phát huy đợc tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh
Đặc biệt hơn nữa là “bài thực hành” trong chơng trình sinh học là một vấn đề rất khó, để dạy thành công một bài thực hành đòi hỏi ngời giáo viên phải tìm tòi, nghiên cứu phơng pháp phù hợp và qua thử nghiệm mới
có thể thành công Tuy nhiên khả năng thành công của mỗi tiết dạy còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố
Qua thực tế giảng dạy môn sinh học 9 tôi xin ghi lại một vài nét có thể coi là sáng kiến, kinh nghiệm để bạn bè, đồng nghiệp cùng tham khảo
và đóng góp ý kiến để một tiết thực hành thành công theo mong muốn
Đích cuối cùng của chúng ta là làm thế nào để học sinh nhận thức và vận dụng tốt kiến thức vào thực hành và thực tế cuộc sống
Tôi xin ghi nhận và trân thành cảm ơn những ý kiến xây dựng và
đóng góp của các bạn
Phần I: Mở đầu I/ Lý do chọn đề tài
1 Cơ sở khoa học lí luận:
Nhiệm vụ ở trờng THCS là bồi dỡng thế hệ trẻ trở thành những ngời làm chủ đất nớc trong tơng lai Đây là những chủ nhân tơng lai đợc giác ngộ lí tởng cách mạng, lí tởng XHCN, có trình độ văn hoá, khoa học kỹ
Trang 2thuật toàn diện, có sức khoẻ, sự thông minh, cần cù, sáng tạo để xây dựng XHCN
Để có đợc điều đó cần đến vai trò rất quan trọn của ngời thầy Thầy phải là ngời có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ vững vàng, có lòng nhiệt tình, tâm huyết nghề nghiệp, bên cạnh đó thầy phải biết vận phù hợp các phơng pháp dạy – học (PPDH) với từng kiểu bài, từng nội dung kiến thức
để giúp HS vận dụng tốt kiến thức lí thuyết vào thực hành và thực tiễn cuộc sống
Đó là cơ sở lý luận khiến tôi chọn vấn đề nghiên cứu này
2 Cơ sở thực tiễn.
Là một giáo viên trực tiếp giảng dạy môn sinh học trong nhiều năm liền tôi nhận thấy việc vận dụng lý thuyết học tập của học sinh vào các bài thực hành và thực tiễn cuộc sống gặp rất nhiều khó khăn
Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, khoa học mở luôn luôn mới, kiến thức sinh học chủ yếu đợc hình thành bằng phơng pháp quan sát, mô tả, tìm tòi thực nghiệm Vậy mà học sinh lại gặp khó khăn trong vấn đề này thì quả đây là một điều rất đáng quan tâm vì nó liên quan trực tiếp đến sự phát triển trí tuệ của cả một thế hệ tơng lai
Đó là cơ sở thực tiễn, là lí do chủ quan thôi thúc tôi quan tâm, trăn trở lựa chọn nghiên cứu vấn đề này
II/ Phạm vi, đối tợng, mục đích nghiên cứu.
1 Phạm vi nghiên cứu.
Vấn đề tôi trình bày đợc hình thành qua 13 bài thực hành đã học trong chơng trình sinh học lớp 9:
Bài 1: Tính xác suất xuất hiện trong các mặt của đồng xu
(Vận dụng giải thích quy luật Di truyền của MenĐen) Bài 2: Quan sát hình thái nhiễm sắc thể
Bài 3: Quan sát và lắp mô hình AND
Bài 4: Nhận biết một vài dạng đột biến
Bài 5: Quan sát thờng biến
Bài 6: Tập dợt thao tác giao phấn
Bài 7: Tìm hiểu thành tựu chọn giống vật nuôi và cây trồng
Bài 8 + 9: Tìm hiểu môi trờng và ảnh hởng của một số nhân tố sinh thái lên đời sống sinh vật
Bài 10 + 11: Hệ sinh thái
Trang 3Bài 12 + 13: Tìm hiểu tình hình môi trờng địa phơng.
2 Đối t ợng nghiên cứu:
Đối tợng nghiên cứu ở đây là vấn đề dạy 1 tiết thực hành trong
ch-ơng trình sinh học lớp 9 - Đối tợng nhận thức ở đây là HS lớp 9A – B – C – D – E của trờng THCS Quang Yên do tôi trực tiếp giảng dạy
3 Mục đích nghiên cứu:
Qua nghiên cứu tôi muốn nêu lên vấn đề là làm thế nào để 1 tiết dạy thực hành đạt hiệu quả cao, giúp HS thoát khỏi những khó khăn vớng mắc khi làm thực hành Ta đã biết mục đích của giáo dục không chỉ đơn thuần là giúp HS nắm bắt tri thức mà phải hớng dẫn các em cách tiếp thu và vận dụng tri thức nh thế nào
Vì vậy, qua nghiên cứu tôi muốn nêu ra một vài ý kiến về vấn đề dạy một tiết thực hành sinh học nh thế nào để thu đợc hiệu quả cao nhất Đó là mục đích nghiên cứu của đề tài
III/ Phơng pháp nghiên cứu.
- Các phơng pháp: Quan sát, mô tả, thí nghiệm, thực nghiệm
- Phơng pháp tạo nhu cầu nhận thức có mong muốn tìm hiểu các hiện tợng sinh học
- Phơng pháp hớng dẫn HS tự lực tham gia vào các hoạt động học tập
- Tạo điều kiện cho HS bộc lộ khả năng nhận thức, trình bày và tự bảo vệ ý kiến của mình khi thảo luận, tranh luận
- Khuyến khích HS thắc mắc, nêu tình huống có vấn đề và tham gia giải quyết vấn đề khi quan sát cũng nh khi tiến hành thực hành, thí nghiệm, làm báo cáo
Trang 4Phần II: Nội dung.
A Nội dung cơ bản
I/ Cơ sở lý luận khoa học.
1 Vai trò của thực hành - thí nghiệm trong dạy học sinh học.
- Biểu diễn thí nghiệm là phơng pháp quan trọng nhất để tổ chức học sinh nghiên cứu, giải thích các hiện tợng sinh học
- TN là mô hình đại diện cho hiện thực khách quan, là cơ sở xuất phát cho quá trình nhận thức của HS
- TN là cầu nối giữa lí thuyết và thực hành để đi đến thực tiễn Vì vậy nói là phơng pháp, phơng tiện duy nhất giúp hình thành ký năng, kĩ xảo thực hành là cơ sở của t duy kĩ thuật
- TN giúp HS đi sâu tìm hiểu bản chất các hiện tợng, các quá trình sinh học
- TN do GV biểu diễn là mẫu mực về thao tác là cơ sở chuẩn kiến thức để HS quan sát, nhận xét và bắt chớc Dần dần, khi HS biết cách và tự tiến hành đợc TN đó là cơ sở đối chứng giúp HS hình thành kĩ năng, kĩ xảo thực hành TN, phát hiện kiến thức
- TN có thể đợc sử dụng để tổ chức hoạt động nhận thức của HS với các mức độ khác nhau: Thông báo, tái hiện (bắt chớc) tìm tòi bộ phận, giải thích, chứng minh, nghiên cứu tìm kiến thức mới…
- Tóm lại: TN đợc sử dụng đề nghiên cứu bài mới, củng cố, hoàn
thiện kiến thức, kiểm tra, đánh giá kiến thức Đặc biệt TN có vai trò rất quan trọng đối với việc dạy – học một bài thực hành TN có thể do GV biểu diễn, hoặc do HS tự tiến hành TN có thể tiến hành trên lớp, trong phòng TN, ngoài vờn, ngoài đồng ruộng hoặc tại nhà
2 Bản chất của ph ơng pháp thực hành- thí nghiệm.
- Thực hành, thí nghiệm (THTN) theo lô gíc nghiên cứu thì bản thân
nó là nguồn tri thức mới cho HS, nó là điểm xuất phát cho quá trình tìm tòi của HS để đi đến việc hình thành kiến thức mới
- Trong bài thực hành thì TN lại là nguồn kiến thức vừa có vai trò xây dựng cái mới, vừa có vai trò củng cố, hoàn thiện và kiểm chứng, chứng minh một vấn đề đã đợc nhắc đến
Trang 5- Bằng hệ thống câu hỏi có tính chất định hớng GV đã kích thích hứng thú, sự tìm tòi độc lập sáng tạo của HS
- Bằng tài liệu quan sát đợc từ TN do GV biểu diễn hoặc bản thân HS
tự tiến hành, giúp HS có thể phân tích, so sánh, thiết lập mối quan hệ nhân quả, trả lời các câu hỏi để đi tới các kết luận khái quát, phản ánh bản chất của vấn đề hay hiện tợng sinh học
Nh vậy, với phơng pháp này, HS ở vị trí của ngời nghiên cứu, chủ
động hành động giành tri thức nên sự lĩnh hội kiến thức đợc sâu sắc hơn,
đầy đủ hơn
THTN nghiên cứu gồm các bớc sau:
+ Giới thiệu mục đích, yêu cầu TH – TN
+ Tổ chức phân tích các điều kiện TN
+ Giới thiệu các bớc, các thao tác tiến hành TN
+ Giới thiệu các sự kiện, hiện tợng xảy ra trong quá trình TN
+ Thiết lập các mối quan hệ nhân – quả từ kết quả TN
- Để HS nắm đợc mục đích, điều kiện THTN, GV nên giới thiệu trớc cho HS, cách tốt nhất là để HS tự xác định Quan sát TN là hoạt động nhận thức tự lực của HS ở đây, thầy chỉ có vai trò là ngời cố vấn, theo dõi, giám sát và là trọng tài ghi nhận những thành tích phát hiện tri thức của HS
- Việc rút ra kết luận, báo cáo thu hoạch là giai đoạn cuối cùng, quan trọng nhất trong quá trình THTN tức là sau khi HS THTN giải thích các hiện tợng, quá trình SH xảy ra 1 cách phù hợp lô gíc đáp ứng mục đích, yêu cầu đề ra ban đầu thì vấn đề đã đợc giải quyết
II/ Đối tợng phục vụ:
- Khách thể của vấn đề nghiên cứu là “Việc dạy tiết thực hành trong chơng trình sinh học lớp 9”
- Do đó đối tợng phục vụ của đề tài này là “Hoạt động giảng dạy của
GV và hoạt động nhận thức của HS” trờng THCS Quang Yên đối với bài thực hành
Mong muốn duy nhất của tôi là có đợc phơng pháp giảng dạy tốt nhất cho mình, các giáo viên khác và HS cùng tham khảo để có đợc kết quả cao nhất trong giảng dạy và học tập
III/ Kết quả nghiên cứu:
Qua trình nghiên cứu thực hiện tôi nhận thấy:
1 Thực trạng của quá trình dạy tiết thực hành sinh học ở tr ờng THCS Quang Yên.
Trang 6- Từ thực tế điều kiện dân trí và kinh tế của một xã thuộc khu vực miền núi, điều này dẫn tới HS cũng gặp rất nhiều khó khăn trong việc thực hiện 1 tiết thực hành Giáo viên cũng gặp khó khăn trong giảng dạy Nguyên nhân dẫn đến kết quả của các bài thực hành cha đạt đợc đến mức mong muốn là do: Thiếu đồ dùng, trang thiết bị thiết yếu cho một số tiết thực hành, HS khó khăn về kinh tế nên cha chuẩn bị tốt các mẫu vật theo yêu cầu
Do chơng trình có sự phân phối ở một số bài cha phù hợp với thực tế, tình hình mùa vụ của địa phơng
Mặt khác môn sinh học là một khoa học thực nghiệm, môn khoa học
mở, luôn luôn mới và rất trừu tợng
Các em phải tự làm TN để tìm kiến thức, qua phơng pháp hoạt động nhóm, HS phải tích cực để tìm tòi, làm TN để đi đến kết luận, giải quyết các vấn đề đặt ra một cách độc lập sáng tạo, làm đợc báo cáo thu hoạch theo yêu cầu tránh những hạn chế trong học tập Tuy nhiên không phải tất cả các em đều làm đợc TN, đều viết đợc báo cáo, không phải giáo viên nào cũng dạy thành công các bài thực hành theo yêu cầu
2 Kết quả nghiên cứu:
Từ thực trạng nêu trên đã chi phối không nhỏ đến kết quả của 1 tiết dạy thực hành sinh học 9
- GV và HS phải tận dụng triệt để 45’ trên lớp để tổ chức giảng dạy
và học tập, có nh vậy mới phát huy hết vai trò tổ chức, hớng dẫn của GV, mới đảm bảo cho HS tiếp thu hết kiến thức của tiết học
- Đối với 1 tiết thực hành, GV chỉ là ngời hớng dẫn, tổ chức cho HS hoạt động giúp HS tự tìm ra kết luận và ghi nhớ đợc kiến thức HS là trung tâm của mọi hoạt động, sau khi đã nhận đợc mục đích, yêu cầu của tiết thực hành HS lập tức hoạt động nhóm để tiến hành các TN tìm tòi dới sự h-ớng dẫn của giáo viên
Đối với môn sinh học việc chuẩn bị tốt đồ dùng, mẫu vật cho 1 tiết thực hành là yếu tố quan trọng quyết định sự thành công của bài học
- Qua quá trình học tập kết quả thu đợc có tới trên 90% số học sinh thực hiện tốt các yêu cầu, viết đợc báo cáo thu hoạch, đợc giáo viên đánh giá, cho điểm ghi nhận kết quả hoạt động
IV: Giải pháp mới – Sáng tạo:
1 Những yêu cầu s phạm của thực hành – thí nghiệm.
- Khi tiến hành biểu diễn TN – THTN, GV phải đặt vấn đề rõ ràng, giải thích cụ thể mục đích, yêu cầu, ý nghĩa của TN
Trang 7- Cần hớng dẫn HS ghi chép vào vở những hiện tợng xảy ra trong quá trình THTN Những tài liệu ghi chép đợc trong quá trình quan sát là rất cần thiết để HS có các dữ kiện làm cơ sở giải thích, khái quát rút ra những kết luận đáp ứng mục tiêu, yêu cầu của bài đồng thời trả lời các câu hỏi và bài tập đề ra
Các câu hỏi và bài tập này phải đợc giáo viên nêu ra từ trớc khi tiến hành THTN và ghi lên bảng hoặc vào phiếu học tập Yêu cầu của các câu hỏi này phải phù hợp với chủ đề của bài học để khi tìm lời giải đáp giúp HS nắm vững, hiểu sâu bản chất của hiện tợng
- TN phải đơn giản, vừa sức HS tránh những TN quá phức tạp, tránh những yêu cầu quá trừu tợng Hơn nữa thời gian cho TN phải hợp lí để đảm bảo thu đợc kết quả thật sát thực tiễn
- Sau khi THTN cần tổ chức cho HS thảo luận theo hệ thống câu hỏi
và kết quả quan sát thu đợc sau khi THTN Sau khi thảo luận nhất thiết GV phải nhận xét, đánh giá và kết luận kiến thức chuẩn để HS điều chỉnh nhận thức nếu cần
- Phối hợp một cách hợp lí THTN với lời nói của GV, tuỳ theo lô gíc của sự phối hợp này mà tính chất hoạt động nhận thức của HS khác nhau Nếu ở phơng pháp THTN – nghiên cứu thì TN là nguồn thông tin cho HS còn lời nói của giao viên giữ vai trò hớng dẫn thì trong phơng pháp THTN – thông báo tái hiện, lời nói của GV là những thông tin chính xác còn TN chỉ là để minh hoạ, chứng minh, xác nhận thông tin
- Việc lựa chọn lô gíc phối hợp giữa lời nói của giáo viên và THTN là tuỳ thuộc vào mức độ phức tạp của nội dung nghiên cứu, vào năng lực t duy
và trình độ của mỗi HS
- Đối với những sự kiện, hiện tợng hay cơ chế đơn giản có thể rút ra kết luận nhờ sự quan sát trực tiếp không cần suy luận bằng các thao tác lô gíc phức tạp thì lời nói của giáo viên chỉ có tính chất hớng dẫn sự quan sát chứ không phải là nguồn cung cấp thông tin dạy – học
- Nh vậy, trong trờng hợp nội dung bài đơn giản thì GV dùng lời nói giới thiệu trớc, sau đó biểu diễn TN minh hoạ hoặc cho HS tự làm TN – quan sát để nhận biết kiến thức
Còn đối với những hiện tợng phức tạp thì nên tổ chức cho HS quan sát THTN theo lô gíc nghiên cứu, nh vậy sẽ có hiệu quả rèn luyện trí thông minh, t duy sáng tạo để hình thành kĩ năng, kĩ xảo do HS phải sử dụng các biện pháp trí tuệ, HS sẽ lĩnh hội tri thức một cách chủ động, sâu sắc hơn
Đây chính là hiệu quả của THTN trong dạy tiết thực hành sinh học 9
Trong phơng pháp này lời nói của GV có 3 chức năng:
Trang 8+ Hớng dẫn HS quan sát để nắm vững những giai đoạn chính của hiện tợng
+ Hớng dẫn HS chủ động kiến thức lí thuyết đã học để giải thích, kết luận hiện tợng quan sát đợc trong bài thực hành
+ Trên cơ sở thu đợc kết quả quan sát TN, HS tự rút ra kết luận
2 Các b ớc lô gíc khi thực hành – thí nghiệm.
- Bớc 1: Đặt vấn đề.
Thông báo đề tài nghiên cứu, nêu mục tiêu, yêu cầu nghiên cứu để kích thích sự tự giác và hứng thú ban đầu của ngời học
- Bớc 2: Phát hiện vấn đề.
Nêu mục đích cụ thể hơn, vạch rõ những thành phần cấu thành chủ
đề nghiên cứu để có sự định hớng cụ thể
- Bớc 3: Đề xuất giả thiết của đề tài, dự đoán các phơng án giải
quyết, vạch ra kế hoạch giải quyết
- Bớc 4: Thực hiện kế hoạch giải quyết.
- Bớc 5: Đánh giá việc thực hiện kế hoạch.
Nếu kết quả thực hiện kế hoạch không phù hợp với giả thiết khoa học
đã nêu ra thì quay lại bớc 3, đề xuất giả thiết khác
Nếu việc thực hiện kế hoạch đa đến kết quả chính xác, xác nhận giả thiết đúng thì chuyển sang dớc 6
Bớc 6: Phát biểu kết luận.
3 Những điều cần l u ý khi THTN.
a TN nghiên cứu nhất thiết phải có phần đối chứng để kiểm tra kết quả TN, giúp HS tìm đợc mối quan hệ nhân quả của các hiện tợng xảy ra trong TN Việc xác định yếu tố TN và đối chứng đợc thực hiện ở bớc 4&5 với các TN minh hoạ thì đơn giản hơn không nhất thiết phải có đối chứng
b Phải đảm bảo tính s phạm, tính khoa học của việc biểu diễn TN nh: Nơi bối trí TN phải đủ ánh sáng, cả lớp phải quan sát rõ đợc, các thao tác TN phải thành thạo, bảo đảm TN thành công, dự đoán trớc những thắc mắc của HS có thể đa ra khi quan sát TN, lờng trớc những thất bại có thể xảy ra để giải thích cho HS rõ nguyên nhân, tránh làm mất lòng tin đối với HS
c Trong dạy – học sinh học có thể có những TN dài ngày nên có thể bố trí ở vờn trờng, góc sinh giới, trong chuồng trại, ruộng TN (loại TN trong bài TH “tập dợt thao tác giao phấn” – Tiết 41 đầu học kỳ II) Có loại
TN chỉ đòi hỏi thời gian ngắn (TN về sinh lý – sinh hoá) có thể thực hiện ngay tại lớp
Trang 9d Đối với TN diễn tả cùng một bản chất hay cùng một quy luật trong những điều kiện khác nhau, GV nên biểu diễn song song để cho hiệu quả cao hơn hình thức biểu diễn lần lợt từng TN
B/ ứng dụng thực tiễn công tác giảng dạy.
I/ Quá trình áp dụng của bản thân.
Trong thực tế giảng dạy, tôi đã vận dụng phơng pháp dạy học tích cực trong dạy học sinh học, đặc biệt là bài thực hành Biến HS thành chủ thể của quá trình học tập, đa các em vào vị trí chủ động, đòi hỏi các em phải tích cực suy nghĩ, t duy bằng những câu hỏi có tính chất nêu vấn đề, gợi mở
đợc lồng luồn trong những tình huống có vấn đề đợc đa ra
Ví dụ: Tiết 6 – TH: Tính xác suất xuất hiện các mặt của đồng xu Thực chất vấn đề rất đơn giản:
- GV: Nêu mục tiêu, yêu cầu của bài học
- Hớng dẫn học sinh làm theo nhóm (trực tiếp TN)
+ Gieo 1 đồng kim loại
+ Gieo 2 đồng kim loại
Trang 10- Thống kê kết quả vào bảng mẫu.
Vấn đề bắt đầu phát sinh ở chỗ GV yêu cầu HS
- Từ kết quả trên bảng liên hệ
+ Kết quả gieo 1 đồng xu (Bảng 6.1) gợi cho ta điều gì về tỷ lệ các loại gia tử sinh ra từ con lai F1 (A a)
+ Kết quả gieo 2 đồng xu (Bảng 6.2) gợi cho ta liên hệ tới điều gì về
tỷ lệ kiểu gen ở F2 trong lai 1 cặp tính trạng của MenĐen?
Qua đó từ kết quả của THTN đòi hỏi HS phải vận dụng t duy liên hệ sang để giải thích một vấn đề khác không nhắc đến khi THTN
II/ hiệu quả khi áp dụng.
Khi áp dụng chuyên đề này tôi thu đợc những kết quả khả quan
- Khi cha áp dụng: Số HS nắm bắt kiến thức một cách hời hợt, thụ
động, chủ yếu là trông dựa vào các bạn khác làm để chép cho có đủ bài, không hiểu bản chất vấn đề, không giải thích đợc hiện tợng xảy ra Chỉ có khoảng 55% các em làm đợc THTN và tự viết đợc báo cáo
- Khi áp dụng: Hầu hết các em đợc kích thích hứng thú học tập, chủ
động tham gia THTN và giải thích thảo luận kết quả.Số em viết hoàn thiện báo cáo thu hoạch và giải thích một cách tơng đối sâu sắc các vấn đề xảy
ra là trên 90% Các em đều rất hồ hởi khi có giờ thực hành vì các em đợc làm chủ, đợc độc lập nghiên cứu, tranh luận và bảo vệ vấn đề mình tranh luận
III/ Kiến nghị - đề xuất.
- Quá trình thực nghiệm trong thực tế giảng dạy tôi đã thu đợc kết quả rất khả quan Mặc dù áp dụng trên diện rộng (5 lớp 9) với rất nhiều đối tợng khác nhau
Vì vậy tôi nhận thấy chuyên đề này của tôi có tính khả thi cao Mong bạn bè, đồng nghiệp tham khảo, mong nhà trờng tạo điều kiện để đợc áp dụng rộng rãi hơn
- Với nhà trờng: Tạo điều kiện thuận lợi cho GV đợc đi tập huấn chuyên môn – nghiệp vụ, đi học tập nâng cao trình độ, để phục vụ tốt cho quá trình dạy – học đạt hiệu quả cao nhất