TÝnh biÓu c¶m cña chi tiÕt lµm cho ngêi ®äc nhí m·i nh÷ng chi tiÕt ®Æc s¾c thêng cã tÝnh ®éc lËp t¬ng ®èi, song c¸c chi tiÕt lµ mét m¾t xÝch thêng cã mèi quan hÖ víi nhau.. ý nghÜa cña [r]
Trang 1Phân tích và bình giảng chi tiết trong văn xuôi tự sự
A- Đặt vấn đề:
Nếu cốt truyện là thân cây, thì chi tiết là hoa lá cành … Chi tiết nghệ thuật tạo nên thần thái tác phẩm Tài năng của nhà văn thờng bộc lộ qua việc sử dụng các chi tiết Nhà văn Tô Hoài cho rằng nhà văn có thể "bịa"ra đợc cốt truyện
nh-ng chi tiết phải có từ đời sốnh-ng, có khả nănh-ng ghi nhận, từnh-ng trải của nhà văn
Chi tiết là những nút tín hiệu nghệ thuật Nhiệm vụ của ngời giáo viên phải làm cho nút tín hiệu ấy bật sáng Vậy chỉ ra cho đúng các tín hiệu nghệ thuật, phân tích và bình giảng cho xác đáng, rèn luyện thuần tục các thao tác này là việc cần thiết đối với mỗi giáo viên văn học
B- Giải quyết vấn đề:
I- Khái niệm về chi tiết.
Văn xuôi tự sự, truyện thờng có cốt truyện Nhiều khi cốt truyện rất đơn giản nhng để lại ấn tợng lại chính là các chi tiết
1 Vậy chi tiết là gì ?
Chi tiết là yếu tố là đơn vị nhỏ nhất để xây dựng hình tợng nghệ thuật trong tác phẩm tự sự Chi tiết trong văn xuôi phải cần đợc hiểu rộng: Có thể là một hình
ảnh thiên nhiên, một câu nói, một cử chỉ động của nhân vật
Nên phân biệt giữ tình tiết và chi tiết Tình tiết là bao hàm của nhiều chi tiết Một khi tập hợp ấy làm nên một sự kiện, một biến cố nào đấy, đó là tình tiết
2 Có thể tạm chia các loại chi tết sau:
Chi tiết tình huống: Nh suất su của ngời đã chết trong tác phẩm Tắt đèn
-Ngô Tất Tố
- Chi tiết hành động
- Chi tiết hình ảnh
- Chi tiết ngôn ngữ nhân vật (có thể là đối thoại, độc thoại)
II - Đặc điểm của chi tiết nghệ thuật:
Làm nên một tác phẩm là tập hợp của nhiều chi tiết song không phải chi tiết nào cũng có giá trị ý nghĩa nh nhau nghĩa là không phải chi tiết nào cũng trở
thành chi tiết nghệ thuật "Chi tiết nghệ thuật là những chi tiết rất quan trọng,
Trang 2đặc sắc, thể hiện nổi bật t tởng, cấu tứ của chủ đề tác phẩm" (Nguyễn Đăng
Mạnh) Nói một cách khái quát Chi tiết nghệ thuật là những chi tiết đắt giá Sự
đắt giá đợc biểu hiện qua các điểm sau:
1 Dụng cụ sắp đặt, bố trí:
Nhà văn Nguyễn Công Hoan từng nhấn mạnh: "Cũng nh muôn mái lò xo
bật cao, ta phải dùng sức mạnh ấn cáo cần xuống rồi hãy buông ra Cho nên khi muốn khai triển một ý một vấn đề thì tôi tìm những chi tiết để ấn cái lò xo tình cảm của độc giả xuống mạnh, rồi để lò xo bật lên cao ở đây kinh nghiệm càng cho thấy rằng phải đặt đợc ý đợc vấn đề trớc thì mới chọn đúng chi tiết cần thiết " Có ngời cho rằng những bậc thầy truyện ngắn đầu là những "xảo thủ" trong việc tìm và tạo nên chi tiết đặc sắc.
2 Mối liên quan mật thiết giữa chủ đề và chi tiết.
Có nhà văn từng bộc lộ: Chi tiết dù hay mấy nhng không phục vụ cho chủ đề cũng là vô ích Các chi tiết phải có nhiệm vụ châu tuần quanh chủ đề Chủ đề có tác dụng phục vụ trở lại làm cho chủ đề đợc sáng tỏ, t tởng trở lên có sức sống
3 Mức độ của chi tiết:
ở đây muốn nói tới độ cần và đủ trong việc miêu tả chi tiết Nghệ thuật vốn
kỵ nói hết Tsekhốp đã từng khuyên: Nghệ thuật viết truyện ngắn là nghệ thuất rút gọn Song cũng nên hiểu mức độ ở đây còn bao hàm ý nghĩa của hình ảnh, đủ hoà trộn của gam màu trong sự hoà hợp với chủ đề Điều này thờng nói lên tinh tế già dặn của cây bút Sự gọn gàng, mức độ thờng thấy rõ ở các nhà văn lớn Mở đầu truyện ngắn Lão Hạc, nhà văn Nam cao miêu tả cảnh nhờng nhịn hút thuốc lào chỉ qua mấy dòng Vừa nói đợc tình cảm xóm giềng Lòng kính trọng có học của Lão Hạc, đồng thời gợi đợc không khí của truyện ngay từ những dòng đầu tiên
4 Tính biểu cảm của chi tiết:
Tính biểu cảm của chi tiết làm cho ngời đọc nhớ mãi những chi tiết đặc sắc thờng có tính độc lập tơng đối, song các chi tiết là một mắt xích thờng có mối quan hệ với nhau ý nghĩa của tác phẩm đợc soi sáng từ bên trong các chi tiết Những chi tiết đắt giá là những chi tiết vừa chân thực, vừa giàu ý nghĩa tợng trng,
ẩn dụ …
Những chi tiết đặc sắc, gợi nhiều cảm xúc, suy nghĩ cho ngời đọc Nhiều khi
nh là ý tại ngôn ngoại Chi tiết Nghị Quế súc miệng òng ọc rồi nhỏ toẹt xuống nền nhà … Nói với ta điều gì ? Đúng là nhà văn chỉ gợi lên mà không cần nói
Trang 35 Bản sắc nghệ thuật của nhà văn qua những chi tiết.
Từ chi tiết trong đời sống trở thành chi tiết nghệ thuật đợc lọc qua cảm quan, thẩm mỹ của nhà văn Nếu ta làm phép thống kê tập hợp các chi tiết đặc sắc cho toàn bộ sáng tác của mỗi nhà văn, sẽ thấy ở mỗi nhà văn có những nét riêng Chẳng hạn Nguyễn Công Hoan có thế mạnh trong việc tìm những chi tiết khôi hài, Kim Lân có thế mạnh trong việc khắc hoạ hình ảnh của ngời nông dân, Nam Cao có sở trờng trong việc tìm chi tiết lột tả tính cách ngời trí tuệ …
III- Phân tích bình giảng chi tiết.
Từ việc xác định vị trí, vai trò của chi tiết nghệ thuật đến việc dạy văn cần chú ý một số vấn đề sau
1 Chọn chi tiết.
Nh trên đã phân tích, tác phẩm văn xuôi tự sự đợc kết lại bởi nhiều chi tiết, các chi tiết liên kết với nhau làm nổi bật chủ đề Khi chọn chi tiết chỉ cần chú ý
những chi tiết tiêu biểu nhất Lấy tiêu chí "Đặc điểm của chi tiết nghệ thuật" để
lựa chọn Tất nhiên có những chi tiết không bao hàm đầy đủ năm đặc điểm trên
ở một đặc điểm nào đó có thể mờ nhạt Song năm đặc điểm nêu trên nh đợc xuyên thấm hoà vào nhau
Trong việc chọn chi tiết cần xác định chi tiết nào là quan trọng, là trọng tâm nên khai thác sâu Chi tiết nào chỉ cần đi lớt Chi tiết trọng tâm đặc sắc phải là chi tiết hội đủ năm đặc điểm nêu trên
2 Giảng dạy từ ngữ.
Những từ ngữ khó đã có chú thích giáo viên có thể chỉ đặt câu hỏi cho học sinh nhắc lại
Những từ ngữ không có trong chú thích giáo viên phải giảng giải Ví dụ
"Khác gì cái ảo ảnh của một dòng nớc trong suốt chảy dới bóng sâu đã hiện
ra trớc con mắt gần rạn nứt của ngời bộ hành ngã gục giữa sa mạc" (Trong
lòng mẹ - Nguyên Hồng văn 8 tập 1) Trong câu trên từ "ảo ảnh" đã đợc giải nghĩa trong chú thích Còn từ "bộ hành", "sa mạc" có thể một số học sinh đã
hiểu song giáo viên vẫn cần giải nghĩa
Tôi nghĩ rằng cảm văn phải bắt đầu bằng việc hiểu cặn kẽ từ
* Giải thích nghĩa đen, nghĩa bóng của từ:
Trang 4- Nghĩa đen là nghĩa tờng minh Thực ra khi giải thích từ ngữ là giúp cho học sinh hiểu đợc nghĩa đen của từ Là cơ sở để học sinh hình dung tởng tợng, có thể rất nhiều từ không phải giải thích nghĩa đen, song có những từ ngữ chỉ cần
giải thích Chi tiết "Suất su của ngời đã chết" ( Tắt đèn - Ngô Tất Tố ) bên cạnh giảng khái niệm "Suất su" còn giải thích sự chênh lệch "năm ta" và "năm
tây".
- Giải nghĩa bóng của từ là giải nghĩa ẩn dụ, nghĩa tợng trng Đồng thời ta cần giảng những thủ pháp nghệ thuật mà tác giả sử dụng Hình ảnh chị Dậu sau khi nói ra đợc điều với con phải sang nhà cụ nghị đợc Ngô Tất Tố miêu tả … "
Vài ba giọt nớc mắt thánh thót đuổi nhau chẳng khác hạt sơng mai lắng đọng trong cánh hoa hồng mới nở " Nhà văn so sánh hình ảnh chị Dậu với một loại
hoa đẹp cao quý Cách miêu tả theo thủ pháp nghệ thuật so sánh có tính ớc lệ, t-ợng trng hơn là tả thực
Việc giảng từ ngữ cùng nghĩa đen, nghĩa bóng là cơ sở cho việc bình chi tiết sau này
3 Phân tích.
a) Tìm mối liên hệ giữa ý nghĩa của chi tiết với chủ đề tác phẩm nh đã nêu trên.
Chi tiết xoay quanh chủ đề, giữa chủ đề và chi tiết đều có mối quan hệ nào
đó "Tạo ra sự thống nhất giữa chủ đề của tác phẩm và biểu hiện cho ý nghĩa
ấy" (Nguyễn Đăng Mạnh).
Các chi tiết của truyện ngắn "Lão Hạc" (Nam Cao) đều bộc lộ tấm lòng xót
thơng của tác giả với lão nông hiền lành, chất phác, phúc hậu Mọi chi tiết của
"Đồng hào có ma" (Nguyễn Công Hoan) đều biểu hiện thái độ chế giễu thói ăn
bẩn của viên quan huyện Và các thái độ chi tiết miêu tả bộ mặt của ngời hoạ sĩ trong gơng mặt ( Bức tranh - Nguyễn Minh Châu) đều có ý nghĩa của sự xám hối
b) Lý giải các khía cạnh của chi tiết.
Đây là việc soi sáng từ bên ngoài để tìm hiểu giá trị của chi tiết ở đây nên
đặt các câu hỏi để học sinh tự tìm hiểu Chẳng hạn đoạn trích "Con có thơng
thầy u … (Tắt đèn - Ngô Tất Tố) có thể hỏi "
- Tại sao trớc những lời nói vội vã của các con, chị Dậu "không trả lời" và
vẫn không nói gì
- Tại sao trớc lời van, tiếng khóc của các con chị, chị Dậu chỉ "thổn thức
Trang 5không nói thêm điều gì ? ".
Với chi tiết Lão Hạc xin bả chó có thể hỏi:
- Tại sao Lão Hạc tìm đến cái chết ?
- Lão Hạc có chủ động với cái chết không ? Lão đã chuẩn bị nh thế nào?
4 Bình giảng.
Hoàn thành bớc bình giảng là nâng cao chất văn của giờ giảng
a) So sánh, xâu chuỗi với các chi tiết.
Có thể đặt các câu hỏi dới dạng so sánh, các chi tiết hoặc xâu chuỗi các chi tiết để tìm ra ý nghĩa
Ví dụ:
- So sánh cảnh dân phu hộ đê với cảnh quan lại chơi tổ tôm trong đình ?
(Sống chết mặc bay - Phạm Duy Tốn).
- So sánh lời nói, cử tri thái độ của ông Nghị với lời nói, cử chỉ, thái độ của
Bà Nghị (Tắt đèn).
- Chiến thuật "Kẻ đấm ngời xoa" của vợ chồng Nghị Quế nhằm đạt mục
đích gì (tắt đèn)
- Sự giống và khác nhau của mỗi lần miêu tả bộ mặt của ngời hoạ sĩ trong
g-ơng cắt tóc ? … ( Bức tranh - Nguyễn Minh Châu)
b) Mở rộng ý nghĩa của chi tiết, đặt một tình huống cho chi tiết.
Thao tác này, nhằm tô đậm sáng tỏ thêm ý nghĩa của vấn đề
Ví dụ: Rơi vào hoàn cảnh nh Lão Hạc một ngời khác vẫn có thể kéo dài cuộc sống Điều ấy nói lên phẩm chất gì của Lão Hạc ?
- Đê vỡ, tên quan không một chút động tâm ( Sống chết mặc bay) điều đó
nói lên thái độ vô trách nhiệm của bạn quan lại Mặt khác còn gợi cho các em những suy nghĩ gì về xã hội thực dân phong kiến ?
c) ý nghĩa biểu cảm của chi tiết.
- Tìm hiểu giá trị ẩn dụ, tợng trng của chi tiết Những loại chi tiét này kiểu
nh "ý nghĩa ngôn ngoại" của thi ca.
Tiêu đề "Chiếc lá cuối cùng" truyện ngắn OHenRy đồng thời là chi tiết
trong truyện Chi tiết hàm chứa nhiều ý nghĩa Chiếc lá cuối cùng đã chịu những
bớc sức mạnh của chiếc lá nghệ thuật "Gió lạnh đầu mùa" (Thạc Lam) gió lạnh
mà tình ngời thật ấm áp
Chi tiết quan Huyện Hinh thổi những hạt cát nhỏ ở đồng hào rồi bỏ vào túi
Trang 6(Đồng hào có ma - Nguyễn Công Hoan) vừa tả thực, lại mang ý nghĩa ẩn dụ,
t-ơng phản rất sâu: Quan ăn rất bẩn theo nghĩa bóng nhng lại rất vệ sinh theo nghĩa
đen, nghĩa thực dụng
Có những chi tiết mang mạch ngầm ý nghĩa, ngời đọc phải dừng lại suy ngẫm mới thấy đợc
Chẳng hạn đoạn đối thoại của bố con ông Hai (Làng - Kim Lân): "Thằng
bé giơ tay lên mạnh bạo và rành rọt".
- ủng hộ cụ Hồ Chí Minh muôn năm !
Nớc mắt ông lão giàn ra, chảy ròng ròng trên hai má Ông lão xúc động vì thằng bé đã nói trúng lòng dạ ông Ông đã gặp đợc sự đồng cảm Lòng yêu nớc tinh thần kháng chiến, lòng kính yêu lãnh tụ đã thấm đến toàn từ già đến trẻ Truyện ra đời năm 1948, đó là những năm gian khổ của kháng chiến, nhng chỉ quan chi tiết này đã nói lên lòng dân với Đảng với Bác Hồ và với công việc kháng chiến, nhng chỉ qua chi tiết này đã nói lên lòng dân với Đảng, với Bác Hồ và với công cuộc kháng chiến
- Bình giảng bản sắc của nhà văn qua chi tiết nghệ thuật Bản sắc nhà văn biểu hiện qua nghệ thuật xây dựng chi tiết Chẳng hạn các chi tiết trong văn xuôi Nam Cao thờng mang ý vị triết lý Chi tiết trong truyễn Nguyễn Công Hoan lại
đậm chất châm biếm khôi hài
Nhân vật ông Hai trong truyện Làng - Kim Lân ngôn ngữ nhân vật thờng mang khẩu ngữ của ngời nhà quê vùng đồng bằng Bắc bộ Chính khẩu ngữ ấy góp phần tạo ra nhân vật sống
Khi bình về bản sắc của nhà văn là phải chỉ ra cho đợc cách cảm, cách nghĩ
là cách nhìn đời, nhìn ngời của tác giả … phát hiện và lựa chọn chi tiết
IV - Kết quả.
áp dụng phơng pháp trên ở từng tiết học Học sinh hiểu đợc các tác phẩm tự
sự, cảm thụ đợc cái hay cái đẹp của văn học chất lợng đạt đợc khi áp dụng kinh nghiệm này
Giỏi 2%
Khá 30%
Trung bình 68%
Có nhiều học sinh hứng thú trong giờ học, yêu thích môn văn và hiểu sâu, rộng những tác phẩm văn học
V- Bài học kinh nghiệm:
Trang 7Qua thời gian nghiên cứu và áp dụng đề tài này vào việc giảng dạy môn văn
ở lớp 8 và 9 tôi thấy đây là một phơng pháp dễ áp dụng để có đợc kết quả cao khi thực hiện đề tài này Bản thân tôi rút ra một số kinh nghiệm sau:
- Về giáo viên phải là yêu nghề, luôn có tính kiên trì trong công việc, tính sáng tạo
Giáo viên phải am hiểu tác phẩm, nắm bắt đợc các chi tiết hay, chi tiết toả sáng của tác phẩm Biết khám phá tác phẩm qua các chi tiết để phân tích, bình giảng
Trong mỗi bài, mỗi tiết dạy giáo viên phải thực sự coi trọng việc hớng dẫn học sinh học ở nhà
- Với học sinh:
Các em phải là ngời thực sự say mê môn học Mỗi em phải luôn có ý thức
đọc tác phẩm, tìm hiểu qua phần hớng dẫn ở sách giáo khoa
Đến lớp chú ý nghe giảng dới sự hớng dẫn của giáo viên tìm ra các chi tiết cần phân tích
Vận dụng tốt kinh nghiệm trên thì theo tôi "Việc phân tích bình giảng chi tiết trong văn xuôi tự sự" mới có kết quả cao.
C- Kết luận
Sau nhiều năm giảng dạy, tôi mạnh dạn đúc kết các kinh nghiệm của bản
thân về "phân tích - bình giảng chi tiết trong văn xuôi tự sự".
Trên đây là những bớc cơ bản nhất, song thực tế giảng dạy không nên câu nệ theo đầy đủ các bớc thao tác trên vì nó phụ thuộc vào thời gian cho một bài giảng
ở mức độ đậm nhạt của từng chi tiết Phơng pháp phải biến thành sự thuần phục nghề nghiệp Trớc một tác phẩm nên chọn thao tác nào để phân tích bình giảng
có hiệu quả cả kinh nghiệm sáng kiến có thể rút gọn lại thành các bớc :
1 Tìm - phát hiện
2 Giảng - phân tích
3 Bình
Tôi cho rằng ngời giáo viên có ý thức phân tích - bình giảng chất lợng giờ giảng văn đợc nâng cao rất nhiều Và đến lợt học sinh viết bài sẽ khắc phục lối phân tích mà cứ nh thuật lại tác phẩm Quan tâm đến phân tích - bình giảng chi tiết … là góp phần nâng cao khả năng rèn luyện t duy và cảm thụ nghệ thuật cho học sinh thông qua phân môn giảng văn
Trang 8
Hng yªn, ngµy th¸ng n¨m 200
Ngêi viÕt
TrÞnh ViÖt V¬ng