Lịch sử báo quốc ngữ ở Sài Gòn: Phần 1

Lịch sử báo quốc ngữ ở Sài Gòn không chỉ là lịch sử của báo chí, của nghề báo, nhà báo mà còn là lịch sử phát triển chữ quốc ngữ, lịch sử văn học của nước nhà. Cuốn sách Báo quấc ngữ ở Sài Gòn cuối thế kỷ 19 sẽ cung cấp cho bạn đọc những hiểu biết về bối cảnh lịch sử ra đời của báo chí quốc ngữ, giới thiệu về Gia Định Báo - Tờ báo chữ quấc ngữ đầu tiên. Mời các bạn cùng tham khảo.

Trang 1

https://tieulun.hopto.org

Trang 4

BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN DO THƯ VIỆN KHTH TP HỒ CHÍ MINH THỰC HIỆN

General Sciences Library Cataloging-in-Publication Data

Trang 5

NHÀ XUẤT BẢN TRẺ

Trang 6

LỜI GIỚI THIỆU

5BỐI CẢNH 8GIA ĐỊNH BÁO

Tờ báo chữ quấc ngữ đầu tiên

17THÔNG LOẠI KHÓA TRÌNH

- Tờ báo của nhiều cái đầu tiên

93NAM KỲ 135PHAN YÊN BÁO

249KẾT 260THAM KHẢO 269MỤC LỤC

Trang 7

đủ về lịch sử báo quốc ngữ của đất nước lẫn lịch sử báo quốc ngữ

ở Sài Gòn, nơi khai sinh ra báo quốc ngữ

Lịch sử báo quốc ngữ ở Sài Gòn không chỉ là lịch sử của báo chí, của nghề báo, nhà báo mà còn là lịch sử phát triển chữ quốc ngữ, lịch sử văn học của nước nhà Do thiếu nghiên cứu đầy đủ,

do không được ngó tận mặt những tờ báo thuở chữ quốc ngữ còn phôi thai, không được đọc những tiểu thuyết đăng báo ngày xưa, tới nay chúng ta và lớp em cháu vẫn còn mơ hồ nhiều điều về báo chí lẫn văn học quốc ngữ Tỉ dụ, cho tới nay, trong các nghiên cứu,

trong sách giáo khoa, sách lịch sử, thư tịch vẫn còn ghi tờ Nam Kỳ (thường được ghi nhận là Nam Kỳ Nhựt Trình), tờ tuần báo của ông

Schreiner, ra đời năm 1883 là bản tiếng Việt của báo Pháp Thật ra đây là tờ tuần báo được ghi rõ dưới măng-sét “nhựt trình mỗi tuần

lễ in một lần nhằm ngày thứ năm”, số đầu tiên ra ngày 21-10-1897

Và bản tiếng Pháp ra đời sau bản tiếng Việt 2 năm Trong trang

LỜI GIỚI THIỆU

Trang 8

nhứt số 94 ra ngày 17 Aỏt 1899 cĩ cáo bạch:1 “Kể từ ngày mồng

1 septembre tới đây, thời mỗi ngày thứ sáu trong tuần lễ đều cĩ phát nhựt trình Nam Kỳ chữ Langsa Ở dưới nhựt trình ấy cĩ in một khúc nĩi về “các thể lệ người Annam tại Nam Kỳ trước khi người Langsa đến trị” của ơng A.Schreiner làm ra” Báo tên là Nam Kỳ và nhựt trình là

cách gọi một tờ báo của người miền Nam Hay nhiều tài liệu trước

nay cứ lặp đi lặp lại là Phan Yên Báo do ơng Diệp Văn Cương làm chủ nhiệm Khơng, ơng Cương khơng liên quan gì đến tờ Phan Yên Báo, vì khi tờ báo này ra đời, ơng cịn là một thơng ngơn tùng sự ở

Vĩnh Long! Ơng Cương khơng thể ba đầu sáu tay mà ở Vĩnh Long

cĩ thể điều hành tờ báo hằng tuần ở Sài Gịn trong điều kiện giao thơng và thơng tin của thế kỷ 19 Hoặc chúng ta vẫn lầm lẫn khi nĩi

rằng “tiểu thuyết Việt Nam bắt đầu bằng quyển Tố Tâm của Hồng Ngọc Phách in năm 1925” Hẳn cũng cĩ người nghĩ, chữ quốc ngữ

thơng dụng ở miền Nam, ở Nam Kỳ từ năm 1865 lẽ nào khơng thể sanh ra một người viết văn nào mà phải đợi tới năm 1925 mới cĩ ơng nhà văn, mới cĩ tác phẩm? Nhưng nghĩ và thấy là một chuyện khác nhau Và khi thấy rồi thì việc tin lại là một khoảng cách cịn xa

Đã cĩ nhà nghiên cứu xác định, tiểu thuyết đầu tiên bằng văn xuơi

chữ quốc ngữ là quyển Thầy Lazaro Phiền của ơng Nguyễn Trọng

Quản in năm 1887 Thế nhưng trong nhiều nghiên cứu, trong sách giáo khoa đây đĩ vẫn chưa điều chỉnh! Và khơng chỉ cĩ ơng Nguyễn Trọng Quản Trong thế kỷ 19, báo chí quốc ngữ Sài Gịn đã đăng

nhiều truyện dịch, nhiều tiểu thuyết văn xuơi như truyện “Đố ngộ

cố nhân, tương đàm thục ký” của ơng Nguyễn Dư Hồi đăng liên tục 6 kỳ trên báo Nam Kỳ vào tháng 4-1899 Dù chưa tuyệt vời, văn

chương khơng gọt giũa, tình tiết cịn đơn giản, câu chữ cịn thơ sơ

1 Cáo bạch: lời rao báo.

Trang 9

7

nhưng đó là những tiểu thuyết mở đường không thể chối cãi được của văn học Việt Nam Thế nhưng

Mới chỉ có 150 năm trôi qua, mà tất cả những gì người đi trước

để lại, đã bị thất thoát khá nhiều Từ thư khố cho tới các tủ sách tư nhân, chiến tranh, thay đổi thể chế chính trị đã khiến tài liệu về báo chí quốc ngữ Sài Gòn trở thành hàng hiếm Sài Gòn đã từng cho ra đời bao nhiêu tờ báo? Những tờ báo này ra đời và chết ra sao? Khổ báo ra sao? Địa chỉ tòa soạn ở đâu? Tới nay chưa có thống kê nào tương đối đầy đủ Tờ báo như vậy thì nhà báo chắc gì có thể tìm biết cho đủ, cho hết!

Nhiều tờ báo chỉ có tên nhưng không thể tìm thấy như trường

hợp tờ Phan Yên Báo Và không chỉ vậy, nhiều tờ ra đời trong thế

kỷ 20 cũng đã trở thành vật khó kiếm Và dĩ nhiên, với tình trạng như vậy, việc nghiên cứu đầy đủ dù chỉ là thống kê, cũng là công việc không dễ dàng

Báo quấc ngữ ở Sài Gòn cuối thế kỷ 19 là một cố gắng hết mực của

chúng tôi Đây cũng là lời đính chánh nhiều điều về báo chí và văn học quốc ngữ mà lâu nay người ta vẫn lầm tưởng Chúng tôi không mong rằng những lời đính chánh này sẽ “thấu” đến những ai có trách nhiệm sửa chữa các sai sót về lịch sử báo chí và văn học Mà chỉ hy vọng những gì viết ra đây sẽ được ghi nhận để bổ khuyết dần khi

có một cuốn lịch sử báo chí, ít ra là riêng của Sài Gòn, đúng nghĩa

TRẦN NHẬT VY

Tháng 11-2014

Trang 10

BỐI CẢNH

Thế kỷ 19, bộ mặt thế giới đã thay đổi khi máy hơi nước

được phát minh

Nếu phát minh ra máy móc cơ khí giúp cho năng suất lao động tăng lên nhiều lần với hàng hóa dồi dào, thì phát minh

ra máy hơi nước khiến tốc độ sản xuất vượt hẳn lên và thế giới như nhỏ lại Kết hợp những phát minh này lại với nhau, các loại máy công nghiệp, đầu máy xe lửa, máy tàu có mặt, góp phần vào một xã hội công nghiệp Và một nền công nghiệp mới với hàng hóa dồi dào buộc những nước phương Tây phải

đi tìm thị trường mới khi thế giới đang nhỏ lại, gần lại

Thế kỷ 19, Việt Nam là một quốc gia sống khép kín bởi chánh sách “bế quan tỏa cảng” và chỉ biết thế giới bên ngoài duy nhứt là Trung Hoa dù từ hai thế kỷ trước đó đã có nhiều nhà truyền giáo phương Tây đến và đi Nhà cầm quyền coi thường việc buôn bán với quan niệm “thương buôn” là lớp người thấp kém nhứt trong xã hội Không chỉ vậy, nhà cầm quyền còn cự tuyệt những đề nghị, những mời mọc buôn bán, giao lưu với thế giới bên ngoài với những lo sợ âm ỉ về sự mất mát quyền lực Kèm theo đó là việc cấm đạo quyết liệt hơn

Trang 11

9

Với chánh sách như vậy, nửa đầu thế kỷ 19, Việt Nam được ngủ yên dưới thời Gia Long, Minh Mạng Đến thời Tự Đức thì sự thể thay đổi Quân Pháp tới, cuối cùng đã đánh chiếm Sài Gòn và ba tỉnh miền Đông là Biên Hòa, Gia Định và Định Tường, một dải đất từ giáp Bình Thuận đến bên này sông Tiền bằng những cuộc tiến công Với hiệp định Nhâm Tuất 1862, vua quan nhà Nguyễn đã chấp nhận mất ba tỉnh miền Đông vào tay Pháp

Thế kỷ 19, Sài Gòn hôm nay chỉ là những làng xóm với vài thị tứ Bến Nghé, Chợ Quán và Sài Gòn (nay là Chợ Lớn) nằm dọc theo rạch Bến Nghé Phụ trợ thêm vào đó là Phú Lâm nằm bên bờ rạch Lò Gốm, Cầu Bông - khu vực từ cầu Bông tới đường Nguyễn Đình Chiểu - nằm ven rạch Nhiêu Lộc, Xã Tài (nay là Phú Nhuận) nằm bên bờ rạch Nhiêu Lộc, Bà Chiểu nằm ven Cầu Bông Phần còn lại của Sài Gòn là đồng không mông quạnh, là nghĩa địa, là sình lầy, ngoài tòa thành Gia Định rộng lớn đã mấy lần đổi tên

Ngay sau khi chiếm ba tỉnh, Pháp bắt tay vào xây dựng một thành phố Sài Gòn mới trên nền thị tứ Bến Nghé Họ đắp đường, đào kinh thông nước, giăng dây thép (điện tín), cất nhà thờ, lập nhà in trong lúc chiến trường Chí Hòa còn tanh mùi máu và các cuộc phản kháng của người Nam Kỳ vẫn diễn ra hầu như hằng ngày

Người Pháp tìm cách “cắt đứt quan hệ tinh thần” giữa người Nam Kỳ và các vùng khác của đất nước bằng một thứ chữ khác thay thế cho chữ Nho Và chữ quốc ngữ được chọn vì có sẵn,

dễ học Đây là thứ chữ mà các nhà truyền giáo đã phát minh ra

từ thế kỷ 17 để giao tiếp, truyền đạo giữa các nhà truyền giáo

Trang 12

thì nơi đó phải có “nhà thờ, quán cà phê và nhà in” Quả vậy,

từ năm 1862-1863, Sài Gòn đã có nhà thờ (nay là khu cao ốc Sunwah), quán cà phê trên đường Catinat (Đồng Khởi) và nhà

in ở góc đường Nguyễn Du - Hai Bà Trưng Rồi những tờ báo bằng tiếng Pháp, tiếng Hán ra đời Tờ báo chữ quốc ngữ đầu tiên của Sài Gòn ra đời trong tình thế ấy!

Ngày 15-4-1865, tờ báo in bằng “chữ quấc ngữ viết bằng mẫu tự Langsa” đầu tiên ra đời tại Sài Gòn sau ba năm chuẩn

bị bộ chữ in, đó là Gia Định Báo Tờ báo ra đời khi máu trên

các chiến trường vẫn còn bốc mùi tanh và các cuộc nổi dậy của dân quân đánh đuổi quân xâm lược diễn ra hầu như mỗi ngày

ở Nam Kỳ Nhưng lòng người và giáo mác, đao kiếm không thể ngăn nổi đại bác, súng dài

Sự ra đời của tờ báo đã đưa tiếng Việt, người Việt sang một

con đường khác của lịch sử Thời điểm Gia Định Báo ra đời,

là dấu chấm hết của chữ tượng hình và dân tộc Việt đã từ đó dần thoát khỏi vòng tay ôm ấp ngàn năm của chữ Nho và tự

mình đứng thẳng lưng đi tới Trong “Báo cáo vắn tắt về tiếng

An Nam hay Đông Kinh” của Alexandre de Rhodes, người đầu tiên in bộ tự điển tiếng Việt vào năm 1651, viết “những chữ

mà người Đông Kinh hay An Nam sử dụng trong những trước tác của họ, thứ chữ rất khó cả hầu như vô số, đặc biệt là thứ chữ họ sử dụng để viết sách, cũng là thứ chữ y như người Trung

Trang 13

11

Hoa, và người ta nói có thể tới 80 ngàn chữ: các dân tộc này bỏ trọn đời mình để học những chữ đó mà chẳng một ai làm quen được để đạt tới sự hiểu biết hoàn toàn hết mọi chữ Vậy chúng tôi sử dụng những thứ chữ của xứ sở chúng ta vừa ít vừa dễ hơn nhiều”1 Tờ Gia Định Báo đã viết bằng thứ chữ ấy, thứ chữ

“chẳng có chia động từ, chẳng có thì, chẳng có thức; nhưng tất

cả những thứ chữ đó hoặc được cắt nghĩa nhờ thêm vào một số phụ từ, hoặc được suy đoán nhờ những tiếng đi trước hay theo sau, khiến người thông thạo tiếng, nhận đúng ra thì, hoặc thứ

và số, được giải nghĩa trong chính câu nói” Thứ chữ ấy, chữ

quốc ngữ, chữ Việt ngày nay, đã được gieo xuống mảnh đất màu mỡ là báo quốc ngữ và nhanh chóng lớn lên thành chữ của dân tộc chúng ta

Tờ báo không chỉ giúp cho người Việt có thêm một nghề - nghề báo - tới nay trở thành nghề có chỗ đứng trang trọng trong

xã hội và quốc tế, giúp người Việt học và phát triển mạnh chữ quốc ngữ, đồng thời trở thành thứ chữ chánh thức của người Việt trên toàn cầu Tờ báo còn dẫn người Việt đi xa hơn ngôi nhà văn vần, văn biền ngẫu để viết tiểu thuyết, viết tổng luận, viết phóng sự, ký sự, triết học, khoa học , hòa nhập vào thế giới bên ngoài, nơi mà ngàn năm trước bị coi là “thấp kém” Mặt khác, tờ báo cũng có những tác động mạnh mẽ đến nhận thức xã hội của người Việt từng chìm trong u tối, chìm trong sự

Trang 14

Về mặt xã hội, đời sống, tờ báo giúp cho người Việt tiếp cận nhiều hơn với thông tin, biết nhiều hơn về thế giới chung quanh mình một cách nhanh chóng, điều mà trước đó có lẽ phải mất nhiều thời gian tính bằng tháng, năm và có thêm những hiểu biết nhứt định về khoa học để giải thích những hiện tượng thiên nhiên, bịnh tật diễn ra chung quanh hằng ngày và nhờ đó mà

có cách nhìn mới, cách nghĩ mới về cuộc sống Nhờ dễ học, dễ viết, dễ nhớ, tiếng Việt trên báo ban đầu đã giúp những người Việt học quốc ngữ dễ dàng hơn và số người “có học”, “biết chữ” ngày càng nhiều hơn so với trước đó Nếu trước đó, cả làng chỉ một vài hoặc một ít người biết chữ Nho thì từ sau khi tờ báo ra đời số người biết chữ, biết đọc chữ Việt tăng lên, số người mù chữ giảm đi, đồng thời việc học chữ cũng trở nên nhẹ nhàng hơn, dù còn nhiều e sợ, lo lắng! Tờ báo cũng chuyên chở nhiều hơn các câu chuyện xảy ra đây đó, nhưng rất xa chỗ ở của người đọc, các truyện dịch để người Việt thấy rằng ngoài Trung Hoa còn có “thế giới khác”, có hiểu biết khác, có nền văn hóa khác

và đang phát triển rất mạnh mẽ Tờ báo còn là bàn đạp, là vùng đất tốt để văn học chữ quốc ngữ, chữ Việt phát triển Có thể nói được rằng, nếu không có chữ quốc ngữ, không có tờ báo đầu tiên này, thì nền văn học chữ Việt của chúng ta hiện nay

đã đi theo một hướng khác

Gần 20 năm đầu, dưới thời cai trị của quân đội Pháp, báo

quốc ngữ chỉ có tờ Gia Định Báo Đến năm 1888, thì Trương Vĩnh Ký đã cho xuất bản tờ nguyệt san Thông Loại Khóa Trình,

tờ báo tư nhân đầu tiên ở Sài Gòn Và gần 10 năm sau, năm

Trang 15

quan trọng của Luật 1881 là tờ báo chỉ cần “thông báo trước

24 giờ cho biện lý cuộc tên tờ báo, địa chỉ tòa soạn và tên người chủ nhiệm” là được phát hành, không hạn chế là ở Pháp hay

thuộc địa Song tới cuối năm 1898, có lẽ do áp lực từ Toàn quyền Đông Dương, Tổng thống Pháp đã ban hành sắc lệnh

ngày 30-12-1898 “sửa luật” và buộc “những tờ báo không phải tiếng Pháp ở thuộc địa phải xin phép Toàn quyền” để hạn chế

tự do báo chí theo luật 1881 Việc làm này nhằm bóp nghẹt tự

do báo chí ở Đông Dương, đồng thời hạn chế quyền làm báo, viết báo và đọc báo quốc ngữ của người Việt Điều đó đã khiến

Nguyễn Ái Quốc đã viết trong bài Đông Dương và Triều Tiên, một sự so sánh thú vị trên báo le Populaire ngày 4-9-1919: “Về mặt báo chí xuất bản bằng tiếng phương Đông, chính phủ giành lấy cái quyền bỉ ổi chỉ cho phép xuất bản những loại nào ca ngợi mình và sau khi đã có kiểm duyệt rồi Chính phủ lợi dụng cái đặc quyền độc đoán ấy để lập ra những tờ báo tiếng Việt theo ý mình, được hưởng trợ cấp bí mật của nhà nước và chuyên việc làm quảng cáo tuyên truyền cho chính phủ và thường kỳ viết những bài phỉnh nịnh các quan trên có thế lực ở thuộc địa”1

1 Hồng Chương, Tìm hiểu lịch sử báo chí Việt Nam, NXB Sách Giáo khoa

Mác-Lê Nin, Hà Nội, 1987.

Trang 16

dù có hay không luật, thì báo chí quốc ngữ ở Nam Kỳ và Việt Nam sau này, cũng bị chánh quyền thực dân hạn chế tự do thông tin, nhứt là thông tin về chánh trị, kinh tế và những sai lầm, tham nhũng, hiếp đáp dân chúng của quan lại, viên

chức chánh quyền Có lẽ vì “nói những điều cấm” mà tờ Phan Yên Báo bị đóng cửa và trở thành tờ báo bị đình bản đầu tiên

trong lịch sử báo chí Sài Gòn Trong mục Tiểu Tự số 94 ngày 17-8-1899, chủ báo Nam Kỳ đã tâm sự với ông MVH ở Mỹ Tho:

“Đều (điều - BTV) ông xin đó xem ra phải lẻ (lẽ) lắm, song rũi (rủi) ta không nói đặng nhà nước trong nhựt trình quấc ngữ này, dầu phải là viên quan bổn quấc (bản quốc) cũng vậy Sự

đó nhà nước có cấm rồi Song xin ông phải đợi khởi làm nhựt trình Nam Kỳ chữ Langsa, lúc ấy ta mới lo đặng các đều như vậy

và bia danh cho thiên hạ biết những kẻ nào lấy quyền thế mình

mà ép uỗng (uổng) người nghèo khổ Ta xin ông phải nhớ đều nầy, là ta lo lắng những việc nào có cớ rõ ràng mà thôi, bởi vì một mình ta làm đều ấy, thì ta muốn gánh vác một mình không

đỗ (đổ) thừa cho ai ráo Có phải là ông Tổng, ông Huyện hay là ông Phủ thì ta cũng cáo không dung, song trước khi ta làm đều như vậy, ta phải xem xét đã, bỡi (bởi) chưng ta không muốn đến sau ông hay là mấy người hoạn nạn phải vương đều thiệt hại bởi sự báo cừu của kẻ độc dữ mà ra” Tâm sự này nói rõ,

báo quốc ngữ bị “cấm nói đến chuyện xấu của chánh quyền, của quan viên” hay nói cách khác là bị bịt miệng Và cũng vì

Trang 17

15

muốn được tự do thông tin mà những người Việt yêu nước đầu thế kỷ 20 đã ra báo bằng tiếng Pháp để được hưởng tự do

theo luật 1881 như trường hợp tờ La Cloché Fêlée của Nguyễn

An Ninh, tờ La Lutte và những tờ khác Song trong thiên khảo

cứu nhỏ này, chúng tôi chỉ nói tới báo quốc ngữ và không đề cập tới báo bằng tiếng Pháp xuất bản ở Sài Gòn

150 năm là thời gian dài đối với một đời người và con người chưa có ai sống hết quãng thời gian ấy để thấy hết những gì

đã diễn ra Suốt thời gian ấy, biết bao nhiêu chuyện, biết bao thăng trầm thay đổi diễn ra ở Sài Gòn mà “báo chí” phải chịu đựng, phải nói, phải rượt theo! Biết bao tờ báo ra đời rồi chết

đi Biết bao thay đổi về kỹ thuật Để có cái nhìn “thấu” một thế kỷ rưỡi ấy cần có con mắt lịch sử thẳng thắn, trung thực tới mức có thể

Trang 19

GIA ĐỊNH BÁO

- TỜ BÁO CHỮ QUẤC NGỮ

ĐẦU TIÊN

Trang 20

Gia Định Báo ra đời tại Sài Gòn ngày 15-4-1865 do Ernest

Potteaux, một thông ngôn người Pháp, làm việc trong bộ phận thông ngôn của chính quyền Pháp ở Nam Kỳ, làm Chánh Tổng tài Ernest Potteaux được coi là người Pháp biết tiếng Việt nhiều nhứt thời ấy, phụ trách bộ phận thông ngôn ở Soái phủ Nam Kỳ Ông cũng là người viết “niên giám” hàng năm tên

là “Lịch Annam sáu tỉnh Nam Kỳ” bằng tiếng Việt và Pháp từ

năm 1869 đến cuối thế kỷ 19 Chưa rõ tiểu sử ông này ra sao

nhưng chắc chắn ông không thể là người “rành chữ Việt” bằng

người Việt cùng thời kỳ Và để làm được tờ báo hẳn ông phải cần đến một đội ngũ người Việt đông đảo giúp sức Người ta

đã đề cập tới các ông Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của, Tôn

Thọ Tường là những người cộng tác với Gia Định Báo ngay từ

những số đầu tiên Song có thể có nhiều hơn ba người này

Và ngay những số báo năm 1865 còn lưu trữ được thì thấy có nhiều cái tên như Paulus Toi, Phủ Ka

Tòa soạn của báo nằm trong bộ phận thông ngôn của Nha Nội vụ Nam Kỳ (còn được gọi là Nha Nội chính, dinh Thượng thơ, Lại bộ Thượng thơ đường) Theo thư của Paulin Vial, giám đốc Nha Nội vụ Nam Kỳ, gởi ông Maucher (có lẽ là giám đốc

Nha Tạo tác tức xây dựng) ngày 22-12-1864: “Xin hân hạnh gởi đến ông danh sách các công trình mà ngài Đô đốc muốn cho đấu thầu trong năm 1865 như sau: 1 tòa nhà cho Nhà Nội

Trang 21

GIA ĐỊNH BÁO - TỜ BÁO CHỮ QUẤC NGỮ ĐẦU TIÊN 19

Trang 1 Gia Định Báo số 2 ngày 20-1-1881, một trong những

số báo ít người có và đọc được.

Trang 23

Bản đồ Sài Gòn khoảng cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, ghi rõ Nha Nội vụ (direction de l’Intérieur) nằm trong khu vực số 19 trên đường Lagrandière.https://tieulun.hopto.org

Trang 24

chính, Địa điểm Nha Nội chính đã được chỉ định ở góc quảng trường đồng hồ và đường Catinat, mặt tiền hướng về đường phố”1 Quảng trường đồng hồ cuối thế kỷ 19 được xác định là khu vực thư viện Khoa học xã hội số 34 Lý Tự Trọng, quận 1

và các khu nhà chung quanh Khu vực này đến năm 1870 thì

bỏ qui hoạch Và Nha Nội vụ là khu nhà nằm sau lưng Ủy ban Nhân dân thành phố hiện nay, ở hai số 59 và 61 Lý Tự Trọng góc Đồng Khởi Bản đồ Sài Gòn thế kỷ 19 dưới đây ghi rõ vị trí Nha Nội vụ nằm trong khu vực số 19

Tờ Gia Định Báo sớm nhứt còn lưu giữ được hiện nay là tờ

số 4 ra ngày 15-7-1865 có 4 trang Đây là báo ra hằng tháng, sau này được gọi bằng cái tên văn hoa là “nguyệt san” Ngay bên dưới măng-sét ở trang 1 báo ghi rõ “mỗi tháng tây nhằm ngày rằm in ra một lần” với giá “cả năm là 6 góc tư”2 Như vậy,

nếu tính lùi lại thì số Gia Định Báo đầu tiên ra ngày 15-4-1865

Đến năm 1872 thì chuyển thành bán nguyệt san, rồi 3 kỳ tháng

và năm 1881 thì trở thành tuần báo Số trang báo cũng không nhứt định mà dao động từ 4 đến 20 trang tùy theo tình hình

Trang 25

Về mặt hình thức, Gia Định Báo là công báo với đề mục

ghi rõ “Công vụ” thường chiếm hết trang 1 mỗi số báo Nhưng ngoài phần công vụ, báo còn có phần “Tạp vụ” và nhiều mục khác mang tính thông tin, quảng cáo “rặt báo chí” chứ không chỉ thuần công vụ

Ví dụ “ngày 1-6 Annam cũng là ngày 26 tháng tây, nơi phủ Bình Long có bắt đặng một con cọp lớn lắm Khi đi săn có các quan Phú Langsa ở Thuận Kiều cùng đồn Tây Thới đi với quan phủ, lại có ông Tổng Bà Điểm cùng đi (với các) ông Tổng khác nữa, mà ông Tổng kia thấy cọp lớn làm vậy lại trèo lên cây

mà liện (liệng) xuống Ai ngờ quan phủ bảo dân đuổi đàng nầy cùng tấn khại tới Chẳng ngờ con cọp ấy trong rừng nhảy

ra cùng hộc lên lên một tiếng lớn lắm, thì ông Tổng ngồi trên cây nghe tiếng ấy liền té xuống đất chết ngay cán cuốc Rồi đó ông Tổng ở Bà Điểm thấy sẵn giầm liền phát lên một mồi đạn

đi ngay trong cổ thì con cọp ấy quay chuồn chuồn Khi ấy các quan thầy bồi hai mồi đạn nữa đi ngang qua trái tim thì con cọp ấy ngả (ngã) xuống nằm đó Cũng một khi ấy quan phủ dạy phải khiêng xuống Saigon mà nạp cho quan Bố mà lãnh phần thưởng nội tháng này Quan phủ Bình Long đã nạp được hai con cọp cùng lãnh phần thưởng đã được 60 quan rồi.” PAULUS

TOI, kẻ làm nhựt trình tại nhà in (số tháng 8 năm 1865)

Hay “Bài sanh ý là bài riêng cho mỗi một người hể (hễ) phát

ra cho ai thì người nấy dùng Bài sanh ý phát ra cho hiệu công

ty nào thì cả người làm trong công ty ấy hoặc làm việc buôn bán, hoặc làm nghề nghiệp đều đặng dùng Mỗi một vợ chồng, phân chia của cải, mà ở chung cùng buôn bán làm ăn một chỗ, lãnh một cái bài cũng đủ việc” KRANTZ (số ra ngày 15-5-1874)

Trang 26

Hay “năm nay mưa thuận, đều trời đâu đó cũng có mưa, mùa màng làm chỗ nào cũng được, chỉ còn sợ hạn tháng 7 mà thôi Nghe ra jân (dân) sự đã yên hơn ngày trước, lo làm ăn không còn lòng một jụ (dạ) hai nữa, đám giao loạn đã nát, bọn tháng 10 cũng đã vắng tin, kẻ làm nghịch hồi đầu xuất thú cũng nhiều, những quân lấy trung ngải (nghĩa) quyên tiền chung mà ăn cùng sai jân làm loạn cũng đã bớt.

Những đều dối trá các gian thần làm ngăn trở không cho hai nước hòa hảo với nhau, thì rày vua Annam đã hiểu rõ tài sức Phalangsa cùng việc lợi hại thì cũng đã thấy rồi, không còn nghi nan nữa Vua có cho người đi học tiếng Phalangsa,

có cho quan đi mua tàu khói, cho thợ đi học máy, nghe triều đình cũng muốn rước người thông thái bên Phalangsa cho đặng jạy (dạy) jân học những tài nghề, nghe ra triều đình quyết lấy điều thành tín mà đải (đãi) nhau chẳng còn nghi nan nữa, biết Phalangsa qua đây chẳng phải có ý jành quờn (quyền) cướp nước, bởi Annam cứng cỏi không chịu làm hòa, mới ra cơ hội làm vậy mà thôi” PAULUS CỦA (số tháng 9 năm 1865).

Với những tin bài trên và chiếm từ ¼ đến ½ mỗi số, Gia Định Báo không thể là “công báo” theo nghĩa ngày nay Mà

đây là một tờ báo của Nhà nước gọi là “công quản” và báo ưu tiên dành nhiều “đất” cho những thông tin nhà nước bên cạnh các thông tin đời sống

“Tàu chiến hạng nhì La Guerrière đã tới Saigon mà ít bữa nữa trảy qua bên bắc: là tàu ông chánh soái địa phận Bắc Kinh, Nhựt Bổn ở lại tạm coi địa phận ta đây bây giờ, tàu ấy đi qua

cù lao Bon Bon đã lấy được tên phạm là Trần Văn Hiệp đem về Tên ấy là cháu cô Sanh, là vợ Quản Định, sau hết cũng là cho

Trang 27

nó lập tự Quan lớn nguyên soái đã tha cho nó vì công nghiệp jòng jỏi (dòng dõi) nhà nó ”

Hay “Có ông quan Annam ở ngoài kinh vô Saigon có ý thăm quan lớn nguyên soái cùng mua đồ cho vua Annam Đi có đem theo một người thơ lại, mới vào tới nơi thì hai thầy trò phát bịnh đau nặng, không đi đâu đặng Hỏi lại thì nghe hai ông

ấy đã mắc bịnh dọc đàng rồi, mà khi ấy hãy còn nhẹ nhẹ, còn gắng gượng đi được Các quan Phalangsa thấy vậy cũng có lòng

lo, dạy người lo cơm thuốc nuôi dưỡng tử tế, tốn hao bao nhiêu thì nhà nước sẽ chịu Chạy cũng đã hết nhiều thầy, mà bịnh cũng không thấy giảm, đến ngày mồng 3 tháng 6 nầy, người thơ lại bịnh trở, qua canh tư rạng mặt ngày mồng 4 thì chết Các quan Phalangsa có ban tiền tuất cùng dạy chôn cất tử tế Còn ông quan Lang trung thì uống đã nhiều thầy nhiều thuốc, mà chưa thấy dấu nhẹ Người ta nói các ông ấy khi đi ngang Bình Thuận qua chỗ Ba Động không giữ phép tắc cho nên mới đau nặng cùng chết làm vậy Bởi vì thần quĩ (quỷ) ở đó linh thính lắm, ai khinh dễ thì hay làm cho đau ốm cùng phải chết.

Còn ông Lang trung bịnh thế càng ngày càng nặng chạy đủ các danh y mà cũng không nhẹ Qua ngày mồng 8 chừng giờ thứ 7 ban mai thì tắt hơi.

Quan Lại bộ Thượng thơ đây dạy phải lo chôn cất cho trọng thể Vậy qua ngày mồng 10 đưa ông quan ấy cách trọng thể lắm Đi đồ nhứt có cờ trống đờn quyển, võng lọng ngựa xe rở (rỡ) ràng, có 4 ông quan Phalangsa đi đưa có lính Phalangsa cùng matas Annam cầm súng mác theo hầu quan tài, có tờ sức các thông ngôn kí lục đàng Bố, An, Giám thành cùng các viên chức đi đưa đã nên là hậu táng.

Trang 28

Tưởng ơng quan ấy cĩ chết ngồi Huế, dầu cĩ đặng gần bà con anh em cũng đặng gần các quan đồng liêu lo cho, thì chơn cũng khơng đặng trọng thể hơn nữa

PAULUS CỦA (số 5 tháng aỏt 1865).

Đây rõ ràng là “tin”, chứ khơng phải là văn bản quy định hay quyết định của chính quyền Và cái tin này khẳng định tính “báo

chí” của Gia Định Báo Những cái tin này cũng bác bỏ điều mà một vài nhà nghiên cứu cho rằng “cho tới năm 1869, Gia Định Báo mới cĩ tin tức thơng thường, cịn từ năm 1869 trở về trước đều là tin nhà nước” Sự thật khơng phải vậy “Từ rày về sau ai

cĩ muốn đặt chuyện gì vào nhựt trình, thì phải gởi ngày mồng bảy tháng tây, bởi vì một mình tơi thì khơng cĩ lẽ mà làm kịp trong 5 ngày, mà cĩ gởi thì phải gởi cơng vụ trước hết” - PAULUS

TOI, compositeur de l’Imprimerie (số 4 tháng juillet 1865) Mẩu thơng báo này, cho biết từ năm 1865, nghĩa là ngay từ ban đầu,

Trang 29

ghe trầu hoảng kinh chạy dở mền kêu người Langsa Một hồi lâu, người Langsa mới tốc mền chờ (trở) dậy chạy ra thấy hai chiếc ghe đầy những người ta, không biết đen trắng làm sao, giơ tay chỉ hai chiếc ghe ấy la một tiếng lớn (bắp vế) Ăn cướp nghe la một tiếng lớn không biết chuyện chi lật đật xô ghe ra chèo chạy mất” PAULUS CỦA (số 6 ngày 15-9-1865)

Mẩu tin của Paulus Của cho thấy sự việc hoàn toàn không

có gì là “chính quyền” cả, mà đây là tin, là chuyện “dân sự” thậm chí là chuyện cười dành cho mọi người

CHUYỆN VỀ CHIẾC GHE CHÌM TẠI MIẾU CÔ ĐỎ

Ngày mồng 9 tháng 6, có một ghe mía đi ngang qua Miếu

Cô Đỏ mà chìm Trước khi qua đó thì người chồng nói với vợ mình rằng: đến đây mầy để tao nhào xuống sông chết cho rồi Cũng một khi ấy người vợ trả lời rằng: để lặng gió sẽ qua, bởi

vì chỗ nầy là chỗ hay chìm ghe lắm Song le người chồng không nghe chèo ngang qua đó Phong bao sóng dưới chụp lên một lần trước không hề gì rồi lại chụp lên một lần nữa Khi ấy chiếc ghe mới lật úp lại thì người chèo lái rớt xuống sông mất đi, còn đứa con cùng vợ ngồi trong mui ghe liền chun ra được trèo ngồi trên lườn ghe cùng con rồi chừng một giờ gió tấn chiếc ghe ấy vào bờ thì người vợ liền nhảy lên bờ mà la làng Cũng một khi

ấy, có một chiếc ghe khác qua thì người vợ ấy ở trên bờ lạy ông già chèo ghe đó mà xin rằng: “Lạy ông xin ông ghé ghe lại vớt thằng con tôi giùm một chút làm phước”, thì ông già ghé lại Người ấy xin ông cho tôi quá giang về Thủ luôn thể, thì ông già

ấy bằng lòng mà cho quá giang.

Còn chiếc ghe ít bữa thì người ta vớt được Song bây giờ không biết đã cho lại người vợ chưa thì không rõ mà người chồng mất

Trang 30

đi đâu thì không biết hay là sấu đã nuốt đi chăng Người ta nói

đó có cặp sấu lớn lắm ở nơi ấy Mà nơi ấy nó đã làm hoài như vậy, nên ai nấy phải giữ, khi đi qua sông lớn thì phải chịu khó

mà đợi khi lặng gió sẽ qua, đừng có vội mà chết uổng mình Cho nên từ nầy về sau dầu lớn dầu nhỏ thì cũng phải giữ mình Bởi vì đi ghe đi cộ mà ơ hờ thì hay sanh ra nhiều sự cheo leo hiểm nghèo ấy là sự khốn nạn lắm.

nó liền nhãy ra mà hộc một tiếng oai linh rất lớn, thì người ấy bất tỉnh nhơn sự liền té trong gai mà chẳng nói đạng đều gì sốt (sất) Khi tỉnh lại, bèn chạy vào nhà mà la làng lên rằng cọp cọp, thì dân nghe la liền chạy tới mà tiếp, tính không lại chạy

ra báo cùng quan An Nam và quan Bố đem súng vào mà bắn

nó và lại cũng có người đem khại 1 xuống mà vây nó nữa Khi

1 Khại: đồ gài bằng mây, bằng tre chẻ to làm như tấm vách để ví (dí) cọp

(theo Đại Nam quấc âm tự vị, Huình Tịnh Palaus Của).

Trang 31

ấy các quan vừa tới đó, thì nó liền đổ xuống làng Hạnh Thông

Xã, nó chạy vào một nhà bà góa kia, tên là bà Cai Huyền, rồi

nó rút vào chuồng heo bắt đạng một con heo xé ra mà chưa lập ăn Rồi hai quan dạy đem khại mà vây lấy nó cho chắc Chừng các quan và lính Bình Long trèo lên phá nóc nhà bà ấy

mà bắn xuống đâu được bốn năm mồi thì nó té lăn ra mà chết, rồi 2 quan lớn giao thớt cọp ấy cho quan phủ Bình Long đem

về mà lột lấy da sau nộp cho nhà nước Quan Bố thấy nhà bà già ấy phải thiệt hại làm vậy thì thương cho hết 30 quan tiền

mà sửa nhà ấy lại, và thưởng lính và dân Bình Long bắt được tính hơn bốn lão, nói cho phải cũng nhờ có khại, chớ không thì đứng mà ngó mà thôi.

PAULUS LUONG, thông ngôn

(Gia Định Báo số 6 tháng 9-1865)

Gia Định Báo ngay từ những số đầu đã là một tờ báo đúng

nghĩa Với vài ba tờ còn lại lưu trữ trong thư viện chúng tôi có thể tìm thấy nhiều bài, tin “không mang tính công báo”, nếu

có trong tay nhiều số báo hơn chúng tôi tin rằng sẽ kiếm được nhiều hơn những mẩu tin, bài báo mang tính đời sống của thời bấy giờ! Bởi những chuyện như chìm ghe, bắt cọp ắt hẳn là những chuyện nhà nước không cần nói tới nhưng với một tờ báo là những tin tức “hấp dẫn” người đọc

Cũng có câu hỏi, vì sao chính quyền thực dân thời ấy lại cho

ra báo tiếng Việt? Bởi khi ấy ở Sài Gòn đã có báo tiếng Pháp và

người của chánh quyền đa số không biết tiếng Việt Thậm chí, lúc ra báo, tiếng Việt, chữ Việt, thứ chữ mà ngày nay chúng ta

Trang 32

ra tờ Gia Định Báo, thậm chí, ngay cả văn bản cho xuất bản

tờ báo Nhưng qua nhiều dữ kiện, chúng tôi suy đoán rằng, việc cho ra một tờ báo bằng tiếng Việt của chính quyền Pháp

là “bước đầu chuẩn bị cho người Việt làm quen với chữ quốc ngữ”, xóa dần chữ Nho, thứ chữ đang phổ biến trong nhân dân, nhằm tiến tới quốc ngữ hóa toàn bộ Nam Kỳ diễn ra 17 năm sau đó, năm 1882

Năm 1865, thực dân Pháp mới chỉ chiếm được ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ là Biên Hòa, Gia Định và Định Tường và đang rắp tâm dòm ngó ba tỉnh miền Tây Suốt ba năm sau khi hạ đại đồn Chí Hòa, Pháp liên tục bị người Việt ở Nam Kỳ nổi lên chống lại dưới nhiều hình thức, từ dọn nhà qua những tỉnh còn trực thuộc triều đình đến tham gia vào các đội nghĩa quân Bên trong thì các giáo sĩ “mở chiến dịch tố cáo vua quan nhà Nguyễn thiếu thành thực, chỉ vờ hòa hoãn để rảnh tay đánh dẹp con cháu nhà Lê, mà vẫn chưa thành tâm phóng thích tất

Trang 33

hoạt, bắt họ ngoan ngoãn trong phạm trù uy tín mà họ mong mõi (mỏi)”1

Và bằng chính sách linh hoạt của Bonard là “ủy quyền” cho các giáo sĩ nghiên cứu và thiết lập các trường học dạy tiếng Việt và Pháp để “giáo hóa dân bản xứ”, hầu thực hiện kế hoạch trồng người cho đế quốc Pháp ở Đông Dương sau này Một trong những kế hoạch này chính là “đặt làm một bộ chữ

in tiếng Việt” để ba năm sau tờ Gia Định Báo chữ quốc ngữ ra đời Ông Nguyễn Khánh Đàm kể: “Người làm tờ báo thứ nhứt ở nước ta là một người Pháp, thủy sư Đô đốc Bonard Ông này có mang theo một ít chữ, một cái máy in và mấy người thợ in Ông lập nhà in ở Sài Gòn và đã xuất bản tờ báo thứ nhứt nhan đề

là Bullentin de l’Expedition de la Cochinchine để đăng những nghị định và công văn của chánh phủ Năm 1861, Đô đốc cho xuất bản tờ báo thứ hai nhan đề là Bullentin des Communes viết bằng chữ Hán Đó là một cơ quan để hiểu dụ cho dân Ngay hồi đó, chánh phủ Nam Kì cũng dự định xuất bản một

tờ báo quốc ngữ, những chữ dấu gởi đúc ở bên Pháp mãi đến tháng giêng năm 1864 vẫn chưa xong Tờ báo quốc văn vì thế

mà chậm ra đời mất hai năm Nghị định cho phép báo ra đời

kí ngày 1-4-1865, mà lại kí cho một người Pháp tên là Ernest Potteaux, thông ngôn của chánh phủ Nam Kì”2

Từ những năm 1869, chính quyền thực dân đã bắt đầu buộc

1 Vũ Ngự Chiêu, Các vua cuối nhà Nguyễn, Văn Hóa 99, Houston Texas, Mỹ.

2 Nguyễn Khánh Đàm, Lịch trình tiến hóa sách báo quốc ngữ, Nguyễn Ngu Í trích lại trong 100 năm báo chí, tạp chí Bách Khoa Thời Đại số

217 ngày 15-1-1966.

Trang 34

Mục đích ban đầu của Gia Định Báo là để cho những người

học chữ “của các nhà truyền giáo” có văn bản để tham khảo, tập đọc, viết và dần xa lánh chữ Nho Về mục đích này, tờ báo

đã hoàn thành nhiệm vụ sau nửa thế kỷ Báo đình bản vào năm

1910, rồi chín năm sau, vua Thành Thái đã quyết định bỏ kỳ thi chữ Nho ở miền Trung và miền Bắc Việt Nam để chữ quốc ngữ chánh thức được dạy trong tất cả trường học cả nước để rồi trở thành thứ chữ chánh thức của người Việt

Ngay sau khi chiếm Sài Gòn và ba tỉnh miền Đông, những

tờ báo đầu tiên đã có mặt ở Sài Gòn Đó là những tờ báo bằng tiếng Pháp phục vụ bạn đọc là người Pháp nên người Sài Gòn

và người Việt không coi nó là của mình, dù báo viết về tình hình ở Nam Kỳ, in và phát hành ở Sài Gòn và Nam Kỳ Có thể, trong những tờ báo này có cả những người Việt cộng tác với Pháp viết báo!

Người Việt chỉ coi tờ báo là “của mình” khi báo viết bằng

tiếng Việt (chữ quốc ngữ) là tờ Gia Định

Báo ra đời ngày 15-4-1865 Sự ra đời này đánh dấu “những nghề mới” xuất hiện ở

Trang 35

Việt Nam Đó là nghề viết báo và làm báo, nghề sắp chữ in và phát hành báo Đây là những nghề hoàn toàn mới (trừ nghề in nhưng nghề xếp chữ thì rất mới vì theo công nghệ in và cũng

là nghề đã chết vào cuối thế kỷ 20) xuất hiện ở Sài Gòn Và sau khi xuất hiện “nghề báo” thì những nghề khác cũng dần xuất hiện là nghề “quảng cáo”, “nghề viết văn xuôi” để rồi trở thành những nghề quan trọng trong thế kỷ 20 và sau này

Như chúng ta đã biết, chữ quốc ngữ ra đời trước tiên do nhu cầu truyền đạo của các nhà truyền giáo phương Tây tới Việt Nam Sau nhiều nhà truyền giáo học và sáng tạo chữ viết từ tiếng nói của người Việt, năm 1651 giáo sĩ Alexandre de Rhodes

đã cho in tại La Mã cuốn tự điển Việt-Bồ-La, cuốn tự điển tiếng Việt đầu tiên Đây là cuốn sách để các giáo sĩ đến Việt Nam học

để dễ dàng truyền đạo và tiếp xúc với người Việt Trong khi đó, chánh quyền Việt Nam, cả Đàng Trong lẫn Đàng Ngoài, đều không ưa đạo Công giáo, cấm việc truyền đạo, nhiều lần trục xuất giáo sĩ, cấm đoán thứ chữ lạ của giới Công giáo Cao điểm

từ thời Minh Mạng việc cấm đạo rất gay gắt, rất nhiều nhà thờ

bị đốt, nhiều giáo sĩ, giáo dân bị bắt, bị giết hại Nguyên nhân thì có nhiều nhưng có thể một trong những nguyên nhân khiến Công giáo bị cấm đoán ở nước ta suốt nhiều thế kỷ có thể do việc “không được thờ cúng ông bà” khi theo đạo, một tục lệ lâu đời của người Việt Do vậy, suốt 200 năm, chữ quốc ngữ chỉ là thứ chữ dùng trong nhà thờ, dòng tu và là thứ chữ giao tiếp giữa các giáo sĩ và những người theo đạo

Khi người Pháp chiếm Nam Kỳ với ý đồ xóa bỏ “ký ức” của dân chúng với chữ Nho, tách rời dân chúng khỏi giới trí thức, nho sĩ, quan lại của nhà Nguyễn và văn hóa Trung Quốc, họ đã

Trang 36

chữ quốc ngữ Mục đích trước nhứt của báo này là “truyền đi một cách nhanh nhứt những lịnh, các quyết định hành chánh đến dân chúng” và “nhằm có tài liệu bằng tiếng Việt để người học chữ quốc ngữ thực hành” Gia Định Báo cũng là tờ báo

sống lâu nhứt 1865-1910, so với nhiều tờ báo ở nước ta trong thế kỷ 19 và 20

Gia Định Báo Chánh Tổng tài

Đây là tờ báo công quản - của nhà nước - do “soái phủ Lại

bộ Thượng thơ tòa” (sau đổi thành Nha Nội vụ, còn gọi là Lại

bộ Thượng thơ) trực tiếp quản lý và Ernest Potteaux, thông ngôn nhứt hạng, làm Chánh Tổng tài (chức vụ tương đương Tổng biên tập) ngay từ số đầu tiên

Bên cạnh Potteaux còn có những người Việt giúp việc đắc lực

là Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của, Tôn Thọ Tường, Trương Minh Ký và một lực lượng thông ngôn đông đảo thuộc phòng thông ngôn Sài Gòn là Hạp Cang, Mai (ký lục hạng nhứt), Mai,

Sử, Hành (hạng nhì), Chánh, Thọ (hạng ba), Khánh (thông ngôn hạng nhì), Bình, Lỗi, Vạng (thông ngôn hạng ba) Trên những số báo đầu, còn thấy tên của Trần Tử Ca (Đốc phủ sứ chủ quận Bình Long), Paulus Toi, Paulus Lương viết một số bài

Trang 37

của tờ báo nầy, sẽ được lãnh một khoản lương hàng năm là

3000 đồng quan Pháp Tờ báo tiếp tục ra mỗi tuần Nó sẽ được chia ra làm hai phần: một phần chính thức gồm các văn kiện, quyết định của ông Thống đốc và nhà cầm quyền với tài liệu bằng tiếng Pháp do Nha Nội vụ cung cấp và được ông Trương Vĩnh Ký dịch ra chữ quốc ngữ; phần khác không chính thức,

sẽ gồm có những bài viết bổ ích và vui về những đề tài lịch sử, những sự kiện về luân lý, thời sự để có thể đọc được trong các trường học bản xứ và khiến cho công chúng Việt Nam quan tâm đến Trước khi phát hành, việc trao đổi sẽ thực hiện tại Nha Nội vụ Giám đốc Nha Nội vụ lãnh thi hành quyết định này; quyết định sẽ được vào sổ và phổ biến ở những nơi xét thấy cần thiết” Và ngày 8-4-1870 trên báo đã có thông báo:

“Lời cùng các thầy thông ngôn, ký lục, giáo tập đặng hay Nay việc làm Gia Định Báo tại Sài Gòn, ở một chỗ, nên không

có lẽ mà biết các việc mới lạ các nơi trong 6 tỉnh mà làm cho thiên hạ coi; nên xin các thầy cứ mỗi tuần hay nửa tháng phải viết những chuyện mình biết tại chỗ, tại xứ mình ở, như: ăn cướp, ăn trộm, bệnh hoạn, tai nạn, sự rủi ro, hùm tha, sấu bắt, cháy chợ, cháy nhà, mùa màng thể nào, tại sở nghề nào thạnh hơn Nói tắt một lời là những chuyện mới lạ, đem vô nhựt trình cho người ta biết, viết rồi thì phải đề mà gởi về cho Gia Định Báo Chánh Tổng tài ở Chợ Quán ”1 Trong Lịch An Nam về sáu tỉnh Tân Vị niên (1871), phần Soái phủ Lại bộ Thượng thơ tòa ghi rõ: “Ông Trương Vĩnh Ký, Pétrus Gia Định

1 Lê Nguyễn, Nghiên cứu Gia Định Báo hôm qua và hôm nay, Kỷ yếu Hội

thảo khoa học 140 năm thành lập Gia Định Báo, Đại học KHXH&NV - ĐHQG TP.HCM, 12-2005.

Trang 38

tài đã thuộc về Potteaux

Như vậy, ông Ký chỉ phụ trách tờ Gia Định Báo có ba năm

từ 1869 tới 1871 và là người Việt đầu tiên làm Chánh Tổng tài báo quốc ngữ Sau này, năm 1888, ông Ký còn là “chủ báo đầu

tiên” khi xuất bản tờ Thông Loại Khóa Trình.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, sau Trương Vĩnh Ký, Chánh Tổng tài là Huỳnh Tịnh Của rồi Trương Minh Ký Song qua nghiên cứu mặt báo, chúng tôi không tìm thấy Chánh Tổng tài nào có tên như vậy Đúng là ông Huỳnh Tịnh Paulus Của

đã xuất hiện trên Gia Định Báo ngay từ những số đầu tiên và

ông Trương Minh Ký từ những năm 1881, song trên những tờ báo còn lưu giữ được, các ông chưa hề có tên trong danh sách

những người “phụ trách tờ báo” Tờ Gia Định Báo năm 1872

duy nhứt còn lưu lại là tờ số 11 ngày 1-6-1872 nhằm ngày 28-4 năm Nhâm Thân, ghi Chánh Tổng tài là J.Bonet Năm 1872 là thời điểm sau khi ông Ký rút khỏi nhiệm vụ ở tờ báo đi làm việc khác Những năm sau đó thì hai ông J.Bonet và E.Potteaux thay nhau làm Chánh Tổng tài cho đến cuối thế kỷ 19 Đến đầu thế kỷ 20 người ta tìm thấy nghị định ngày 20-9-1908 của

quyền Thống đốc Nam Kỳ Outrey có nội dung “ Ông Diệp Văn Cương, thông ngôn hạng nhứt ngạch châu Âu được giao trách nhiệm biên tập tờ Gia Định Báo kể từ ngày 21-5-1908, thay thế ông Nguyễn Văn Giàu được giao nhiệm vụ khác Với cương vị này, đương sự sẽ được lãnh phụ cấp 250 đồng dự liệu tại nghị định ngày 27-12-1901”1

1 Lê Nguyễn, Sđd.

Trang 39

Chúng ta đều biết ông Diệp Văn Cương, thân phụ của nhà báo nổi tiếng ở Sài Gòn thập niên 1920-1940 – Diệp Văn Kỳ, người Sài Gòn, làm rể Hoàng tộc ở Huế Ông là một trong số

13 “du học sinh đầu tiên”1 ở Nam Kỳ được Pháp đưa sang Algérie - một thuộc địa của Pháp ở châu Phi - du học Khi trở

về, ông làm thông ngôn, rồi dạy học ở Huế Đến năm 1899, ông là “phiên dịch viên nhì hạng” thuộc phòng thông ngôn của Thống Đốc Nam Kỳ Cùng phòng với ông là Trương Minh Ký

và Huỳnh Tịnh Của Còn ông Nguyễn Văn Giàu thì ít biết hơn Chúng tôi tìm thấy một người tên Nguyễn Văn Giàu duy nhứt trong danh sách các viên chức của Pháp Đó là ông Nguyễn Văn Giàu, quê ở Tây Ninh, vào học trường Khải Tường năm 1874

(Gia Định Báo ngày 1-2-1874) Đến năm 1890 là “tùy biện thơ

ký thí sai” trong Hội nghị tư của Thống đốc Nam Kỳ Daniel (có

lẽ là thư ký thuộc nhóm cố vấn của Thống đốc Nam Kỳ) Lúc này ông Giàu là Thơ ký thí sai hạng nhứt Đến năm 1899, ông

là “thơ toán hạng nhứt, chức tây” (commis de comptabilité de 1er classe) trong “Mật nghị viện văn phòng” của Thống đốc

1 Trên Gia Định Báo ngày 4-3-1882 có bản ghi đánh giá các học sinh ở

Alger là Ngọc Joseph (chậm hiểu, lấy làm khó về tiếng Langsa), Huỳnh Quan Quảng (trừ sách truyện không được giỏi cho lắm, còn các môn khác thì giỏi), Diệp Văn Cương (thông hiểu, siêng năng có lẽ được bậc baccalaureates-seienees), Nguyễn Tăng Quảng (thông hiểu, siêng năng

và học được lắm-phải chăng là Nguyễn Trọng Quản?), Dinh Sơn Thị (chậm hiểu song có lòng học), Xuyên (có lòng học luôn), Phan Văn Hườn (ăn học giỏi, học được), Lê Văn Vắp (ăn học tử tế luôn), Nhơn (dễ dạy

và siêng năng), Lê Văn Võ (dễ dạy và đằm thắm luôn, làm chúng ta hài lòng luôn), Hy Pierre (siêng năng lắm và có trí nhiều), Cân (Càn?) (rất tốt, siêng năng, càng ngày càng lên bậc), Nghề (ăn ở học hành đều tốt lắm).

Trang 40

hoặc 1901 và là người Việt thứ hai phụ trách Gia Định Báo sau

Trương Vĩnh Ký

Và như thế, ông Diệp Văn Cương là người cuối cùng phụ trách tờ báo cho đến ngày “hoàn thành nhiệm vụ” vào đầu

năm 1910 Như vậy, Gia Định Báo đã trải qua các đời Chánh

Tổng tài là E.Potteaux (1865-1869 rồi 1872-1874, 1882-1884), Trương Vĩnh Ký (1869-1872), Jean Bonet (1874-1882), Nguyễn Văn Giàu (1901?-1908), Diệp Văn Cương (1908-1910)

Vậy còn chủ bút? Người phụ trách tờ báo cao nhứt là một người Pháp, dù rành chữ quốc ngữ mấy có lẽ cũng không bằng người Việt, và đang làm nhiệm vụ thông ngôn hẳn khó toàn tâm toàn ý dành cho tờ báo Vậy tờ báo cần có người điều hành, biên tập bài vở, dịch thuật (từ tiếng Việt ra tiếng Pháp

để duyệt, rồi từ tiếng Pháp ra tiếng Việt để in), in ấn Nhưng trên mặt báo không ghi tên chủ bút nên nay chúng ta không

rõ ai chịu trách nhiệm nặng nề ấy Thiển nghĩ, qua mặt báo, thì chủ bút đầu tiên có lẽ là ông Trương Vĩnh Ký, tiếp sau đó

là ông Huỳnh Tịnh Của thời gian ông Ký làm Chánh Tổng tài Những năm từ 1881, có lẽ là Trương Minh Ký Sở dĩ có phỏng đoán này là vì trong các thời điểm này, các ông này xuất hiện khá nhiều trên mặt báo

Số ra ngày 1-7-1870, ông Ký đã viết trong Lời rao: “Những

kẻ coi nhựt trình thì phải có ý cùng hiểu điều nầy là: thường

Định dạng
Số trang	94
Dung lượng	2,48 MB